ครรภ์เป็นพิษ อาการเตือน ปัจจัยเสี่ยง และเมื่อไรต้องไปโรงพยาบาลทันที

ครรภ์เป็นพิษ (pre-eclampsia) ไม่ได้เกิดจากอาหารเป็นพิษหรือคุณแม่ทำผิดอะไร เป็นภาวะที่ความดันโลหิตสูงขึ้นระหว่างตั้งครรภ์ โดยมักเกิดหลังสัปดาห์ที่ 20 คณะแพทยศาสตร์ มช. อธิบายว่าเกิดจากการฝังตัวของรกที่ผิดปกติ ทำให้ความดันสูงตั้งแต่ 140/90 มิลลิเมตรปรอท และถ้าเกิน 160/110 ถือว่ารุนแรงมาก เสี่ยงเส้นเลือดในสมองแตก

ความชุกอยู่ราว 2-8% ขึ้นกับประเทศและพันธุกรรม และทั่วโลกเป็นสาเหตุการเสียชีวิตของแม่ท้องอันดับต้น ๆ ข่าวดีคือถ้าตรวจพบเร็วและอยู่ในการดูแลของแพทย์ ส่วนใหญ่ผ่านไปได้ NHS ระบุว่าในกรณีส่วนใหญ่ครรภ์เป็นพิษไม่รุนแรง

อาการและสัญญาณที่ต้องรู้

ระยะแรกมักไม่มีอาการ คุณแม่แทบไม่รู้ตัว ดังนั้นจึงมีการวัดความดันและตรวจปัสสาวะหาโปรตีนในทุกนัดฝากครรภ์ นี่คือเหตุผลที่การไปตามนัดสำคัญมาก

อาการที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที ตาม NHS ได้แก่

• ปวดหัวรุนแรงที่ไม่หายด้วยยาแก้ปวดธรรมดา
• ตาพร่ามัว เห็นแสงวาบ
• ปวดใต้ชายโครง จุกลิ้นปี่ หรือแสบท้องที่ไม่หายด้วยยาลดกรด
• บวมที่หน้า มือ หรือเท้าอย่างรวดเร็ว
• คลื่นไส้อาเจียน
• รู้สึกไม่สบายมาก

เอกสารของ มช. เสริมว่าบางรายน้ำหนักขึ้นเร็วผิดปกติ เช่นขึ้นถึง 4 กิโลกรัมในสัปดาห์เดียว ซึ่งต่างจากการขึ้นอย่างสม่ำเสมอตามปกติ อ่านเกณฑ์น้ำหนักที่เหมาะที่ น้ำหนักคนท้องควรขึ้นเท่าไหร่

ใครเสี่ยงมากกว่าคนอื่น

ระดับ	ปัจจัย
เสี่ยงสูง	เคยครรภ์เป็นพิษมาก่อน โดยเฉพาะก่อนสัปดาห์ที่ 34 เป็นความดันสูงหรือเบาหวานอยู่ก่อน เป็นโรคไตหรือโรคภูมิต้านตนเอง เช่น SLE
เสี่ยงปานกลาง	ท้องแรก อายุ 40 ปีขึ้นไป ท้องแฝด ห่างจากท้องก่อน 10 ปีขึ้นไป BMI ก่อนท้อง 35 ขึ้นไป ญาติสายตรงเคยเป็น

NHS และ มช. ระบุปัจจัยเสี่ยงใกล้เคียงกัน ถ้าตัวเองเข้าข่ายข้อใดข้อหนึ่ง ให้บอกหมอตั้งแต่ฝากครรภ์ครั้งแรก แต่การไม่มีปัจจัยเสี่ยงก็ไม่ได้รับประกันว่าจะไม่เป็น ผู้หญิงที่ตั้งครรภ์หลังอายุ 35 ควรรู้ข้อมูลเพิ่มที่ ตั้งครรภ์หลัง 35 ปี

การตรวจที่หมอใช้

• วัดความดันทุกนัด ถ้าสูงตั้งแต่ 140/90 สองครั้งห่างกัน จะส่งตรวจเพิ่ม
• ตรวจปัสสาวะหาโปรตีน
• ตรวจเลือด ได้แก่ เกล็ดเลือด การทำงานของตับและไต
• อัลตราซาวด์ดูการเติบโตของลูกและปริมาณน้ำคร่ำ

เอกสาร มช. ระบุว่าที่โรงพยาบาลที่มีแพทย์เฉพาะทาง จะคัดกรองความเสี่ยงตั้งแต่อายุครรภ์ราว 12-14 สัปดาห์ด้วยการอัลตราซาวด์เส้นเลือดของมดลูก ขึ้นกับว่าโรงพยาบาลนั้นทำได้หรือไม่ เรื่องอัลตราซาวด์ดูที่ อัลตราซาวด์ครรภ์

ป้องกันได้แค่ไหน

ยังไม่มีวิธีป้องกันที่ได้ผล 100% สิ่งที่หมอทำได้มีดังนี้

1. ไปฝากครรภ์ตามนัดทุกครั้ง เพื่อให้ผดุงครรภ์หรือแพทย์ประเมินความเสี่ยง
2. กลุ่มเสี่ยงสูง หมออาจสั่งแอสไพรินขนาดต่ำ NHS ระบุว่าให้กินทุกวันตั้งแต่สัปดาห์ที่ 12 จนคลอด ส่วน มช. ระบุให้กินจนอายุครรภ์ 36 สัปดาห์ ระยะเวลาขึ้นกับแนวปฏิบัติของแต่ละที่
3. คนที่กินแคลเซียมจากอาหารไม่พอ หมออาจให้เสริมเม็ด WHO แนะนำ 1.5-2.0 กรัมต่อวันในกลุ่มประชากรที่กินแคลเซียมต่ำ ดูอาหารที่ได้แคลเซียมที่ แคลเซียมสำหรับคนท้อง
4. คุมน้ำหนักด้วยอาหารสมดุลและออกกำลังกายเบา ๆ ดู ออกกำลังกายตอนท้อง

การรักษา

NHS ระบุว่าปัจจุบันยังไม่มียารักษาครรภ์เป็นพิษให้หายขาด แต่มีการรักษาเพื่อควบคุมอาการ และอาการมักดีขึ้นหลังคลอดลูก

• ความรุนแรงน้อย มักได้ยาลดความดัน นัดตรวจถี่ขึ้น และอัลตราซาวด์ดูการเจริญเติบโตของลูก บางรายกลับบ้านได้
• ความรุนแรงมาก ต้องนอนโรงพยาบาลเพื่อเฝ้าระวัง อาจได้ยากันชักทางหลอดเลือด
• เมื่อถึงเวลาที่เหมาะ หมอจะพิจารณาชักนำการคลอดหรือผ่าคลอด NHS ระบุว่าบางกรณีปลอดภัยกว่าให้คลอดก่อน 37 สัปดาห์

เอกสาร มช. อธิบายว่า หากอายุครรภ์เกิน 34 สัปดาห์ ความดันไม่ลง อาการแย่ลง หรือเกล็ดเลือดต่ำ แพทย์จะพิจารณายุติการตั้งครรภ์ ส่วนช่วง 24 สัปดาห์ขึ้นไปจะพยายามยืดอายุครรภ์ให้นานที่สุดเท่าที่ปลอดภัย การตัดสินใจนี้เป็นรายบุคคล เรื่องการเตรียมคลอดและค่าใช้จ่ายที่ควรวางแผนไว้ ดูที่ เตรียมตัวคลอด

วันที่หมอบอกว่าเป็น ครอบครัวควรเตรียมอะไร

คุณแม่หลายคนได้ยินคำว่าครรภ์เป็นพิษครั้งแรกในห้องตรวจแบบไม่ทันตั้งตัว สิ่งที่ช่วยได้มากคือรู้ว่าช่วงถัดไปมักเป็นอย่างไร แล้วเตรียมเรื่องที่ทำได้ทันที

สถานการณ์	สิ่งที่มักเกิดขึ้น	สิ่งที่ครอบครัวเตรียมได้
ความดันสูงเล็กน้อย ไม่มีอาการ	นัดถี่ขึ้น ตรวจเลือดและปัสสาวะซ้ำ อัลตราซาวด์ดูการเติบโตของลูก	จดค่าความดันที่บ้าน ตั้งเตือนนัด หาคนพาไปโรงพยาบาลได้ทุกเวลา
ความดันถึง 160/110 หรือมีอาการ	นอนโรงพยาบาล ให้ยาลดความดัน อาจได้ยากันชักทางหลอดเลือด	จัดกระเป๋าคลอดให้พร้อมเลย ไม่ต้องรอ 36 สัปดาห์
อายุครรภ์ยังน้อยแต่อาการแย่ลง	หมออาจคุยเรื่องให้ลูกคลอดก่อนกำหนด	ถามว่าโรงพยาบาลมีหออภิบาลทารกแรกเกิดหรือไม่ หรือต้องย้ายไปที่อื่น

ตัวเลข 140/90 และ 160/110 มาจากเอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มช. ส่วนวิธีดูแลแต่ละระดับมาจาก NHS ซึ่งระบุว่ารายที่ไม่รุนแรงอาจกลับบ้านได้ ส่วนรายรุนแรงมักต้องอยู่โรงพยาบาลจนถึงเวลาที่ลูกคลอดได้อย่างปลอดภัย

ถ้าต้องนอนโรงพยาบาลนาน ลองแบ่งงานให้ชัด ใครดูลูกคนโต ใครดูแลเรื่องเอกสารสิทธิ์และค่าใช้จ่าย ใครเป็นคนรับสายจากทีมแพทย์ การมีคนคนเดียวเป็นผู้ประสานงานช่วยให้ข้อมูลไม่ตกหล่น และคุณแม่ได้พักจริง

เรื่องลูกที่อาจคลอดก่อน 37 สัปดาห์ ให้ถามหมอตรงๆ ว่าคาดว่าจะคลอดช่วงไหน ลูกจะต้องอยู่ตู้อบหรือไม่ และนมแม่จะเริ่มอย่างไรถ้าลูกต้องแยกห้อง การปั๊มนมตั้งแต่วันแรกหลังคลอดช่วยให้น้ำนมมาแม้ลูกยังดูดเองไม่ได้ อ่านการดูแลลูกที่คลอดก่อนกำหนดต่อที่ ดูแลทารกคลอดก่อนกำหนด

ถ่ายรูปหน้าผลตรวจล่าสุดในสมุดฝากครรภ์ (สมุดสีชมพู) เก็บไว้ในโทรศัพท์ ถ้าต้องไปโรงพยาบาลอื่นกลางดึก ทีมใหม่จะเห็นค่าความดัน ผลปัสสาวะ และยาที่กินอยู่ได้ทันที

ผลกระทบถ้าไม่ได้รับการดูแล

NHS ระบุว่าผลต่อลูกอาจรวมถึงการเจริญเติบโตช้าและคลอดก่อนกำหนด ส่วนภาวะรุนแรงที่อาจเกิดกับแม่ ได้แก่ ชัก (eclampsia) กลุ่มอาการ HELLP ซึ่งเป็นความผิดปกติของตับและเลือดที่พบไม่บ่อย เส้นเลือดในสมองแตก และทารกเสียชีวิตในครรภ์ นี่คือเหตุผลที่ต้องสังเกตอาการและไปตามนัด ไม่ใช่เพื่อให้คุณแม่กลัว

หลังคลอดยังต้องระวัง

อาการมักหายไปหลังคลอด แต่ NHS ระบุว่าบางครั้งความดันยังสูงต่อไปหรือเพิ่งเริ่มหลังคลอด หลังออกจากโรงพยาบาลอาจต้องกินยาลดความดันอีกหลายสัปดาห์และวัดความดันเป็นระยะ ผู้ที่เคยเป็นครรภ์เป็นพิษมีความเสี่ยงโรคหัวใจและความดันสูงในระยะยาว ควรตรวจสุขภาพประจำปี

วัดความดันที่บ้านเมื่อไรจึงเหมาะ

ถ้าหมอเคยบอกว่าความดันค่อนข้างสูง หรือมีปัจจัยเสี่ยงหลายข้อ อาจแนะนำให้วัดความดันเองที่บ้านระหว่างนัด การวัดที่ถูกวิธีช่วยให้เห็นแนวโน้มได้ดีกว่าวัดที่โรงพยาบาลเพียงครั้งเดียว

1. นั่งพักก่อนวัดอย่างน้อย 5 นาที หลังพิงเก้าอี้ เท้าวางราบกับพื้น
2. วางแขนบนโต๊ะให้ระดับเดียวกับหัวใจ และใช้ปลอกแขนขนาดที่พอดี
3. วัด 2 ครั้งห่างกัน 1-2 นาที แล้วจดค่าเฉลี่ย
4. วัดเวลาเดียวกันทุกวัน เช่น เช้าก่อนกินยาและเย็นก่อนอาหาร
5. จดค่าลงสมุดพร้อมวันที่ ให้หมอดูในนัดถัดไป

ค่าความดันที่ถือว่าสูงและเมื่อไรต้องรีบไปโรงพยาบาลให้ถามหมอที่ดูแล เพราะเกณฑ์ขึ้นกับประวัติของแต่ละคน ถ้าค่าสูงพร้อมอาการปวดศีรษะรุนแรง ตาพร่า หรือจุกใต้ลิ้นปี่ ไม่ต้องรอให้ถึงนัดค่ะ

อาการบวมแบบไหนปกติ แบบไหนน่ากังวล

คนท้องบวมที่เท้าและข้อเท้าได้ตามปกติ โดยเฉพาะปลายวันหรือตอนอากาศร้อน แต่ถ้าบวมที่หน้า รอบดวงตา หรือมือ บวมเร็วในเวลาไม่กี่วัน หรือน้ำหนักขึ้นเร็วมากภายในสัปดาห์เดียว ควรบอกหมอ อาการบวมอย่างเดียวไม่ได้บอกว่าเป็นครรภ์เป็นพิษ แต่เมื่อมาพร้อมความดันสูงหรืออาการอื่นถือเป็นสัญญาณที่ต้องตรวจ วิธีบรรเทาบวมทั่วไปอยู่ที่ เท้าบวมตอนท้อง

คำถามที่ควรเตรียมไปถามหมอ

การคุยกับหมอเรื่องความเสี่ยงล่วงหน้าช่วยให้ไม่ตกใจเมื่อเกิดเหตุจริง ลองจดคำถามเหล่านี้ไปนัดครั้งต่อไป

• ตัวเองมีปัจจัยเสี่ยงข้อไหนบ้าง และต้องตรวจถี่ขึ้นหรือไม่
• หมอแนะนำให้กินยาป้องกันหรือไม่ และเริ่มตอนไหน
• ควรวัดความดันที่บ้านไหม ค่าเท่าไรถึงต้องโทรหรือมาโรงพยาบาล
• ถ้ามีอาการฉุกเฉินกลางคืน ควรไปโรงพยาบาลไหน และโทรหาใคร
• เรื่องน้ำหนักและอาหาร ควรปรับอย่างไร ดูแนวทางทั่วไปที่ น้ำหนักคนท้อง

การเตรียมแผนไว้ล่วงหน้าทำให้ครอบครัวรู้ว่าต้องทำอะไรเมื่อถึงเวลา ภาพรวมของการนัดตรวจอ่านที่ ฝากครรภ์ครั้งแรก ด้วยก็ได้ค่ะ

ข้อควรจำที่สุดเรื่องครรภ์เป็นพิษ

จำสองอย่างก็พอ ไปฝากครรภ์ทุกนัดเพื่อให้วัดความดันและตรวจปัสสาวะ และถ้ามีปวดหัวรุนแรง ตามัว จุกลิ้นปี่ หรือบวมที่หน้าและมือเร็ว ให้ไปโรงพยาบาลทันทีโดยไม่รอค่ะ