เท้าบวมตอนท้อง บวมแค่ไหนปกติ และแบบไหนต้องรีบไปโรงพยาบาล

ถ้าเท้าบวมช้า ๆ ช่วงเย็นแล้วยุบหลังนอนยกขา โดยเฉพาะหลังสัปดาห์ที่ 28 เป็นต้นไป ส่วนใหญ่เป็นการบวมน้ำตามปกติของคนท้อง แต่ถ้าบวมพรวดเดียวที่หน้า มือ หรือเท้า ร่วมกับปวดหัวแรง ตาพร่า หรือจุกใต้ชายโครง ให้ไปโรงพยาบาลวันนั้นเลยค่ะ เพราะเป็นสัญญาณที่แพทย์ต้องตรวจความดันและปัสสาวะ

คุณแม่หลายท่านรู้ตัวว่าบวมเมื่อแหวนเริ่มคับ รองเท้าที่เคยใส่สบายเริ่มกัดหลังเท้า หรือกดหน้าแข้งแล้วรอยบุ๋มค้างอยู่ครู่หนึ่ง ส่วนที่ต้องแยกให้ออกคือบวมแบบไหนปล่อยไว้ได้ และบวมแบบไหนต้องรีบให้หมอดู

ทำไมคนท้องถึงบวมที่เท้า

ระหว่างตั้งครรภ์ปริมาณเลือดในร่างกายเพิ่มขึ้นมากเพื่อเลี้ยงลูกและรก ร่างกายจึงเก็บน้ำและเกลือแร่ไว้มากกว่าปกติ น้ำส่วนเกินนี้ไหลลงไปสะสมที่ส่วนต่ำของร่างกายตามแรงโน้มถ่วง จึงเห็นที่เท้า ข้อเท้า และบางคนที่นิ้วมือ ตามข้อมูลของ NHS มดลูกที่โตขึ้นยังกดหลอดเลือดดำที่ขา ทำให้เลือดไหลกลับขึ้นไปช้าลง น้ำจึงซึมออกมาคั่งที่ขาและเท้ามากขึ้น

ปัจจัยที่ทำให้บวมเห็นชัดขึ้นมีหลายอย่างที่เกี่ยวกับชีวิตประจำวันของเรา

• ยืนหรือนั่งห้อยเท้านานโดยไม่ได้ขยับ เช่น ยืนขายของ นั่งทำงานโต๊ะทั้งวัน หรือนั่งรถทางไกล
• อากาศร้อนชื้นของไทย โดยเฉพาะช่วงเมษายนถึงพฤษภาคม หลอดเลือดขยายตัวและน้ำไหลออกนอกเส้นเลือดง่ายขึ้น
• กินเค็มจัดหรืออาหารแปรรูป เช่น ปลาร้า ไส้กรอก บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป
• รองเท้าที่รัดหรือถุงเท้าที่มีขอบแน่น
• ใกล้คลอด ลูกตัวใหญ่ขึ้น มดลูกกดแรงขึ้น

ข้อดีคือบวมธรรมดาไม่ได้ทำให้ลูกเป็นอะไร และไม่ได้แปลว่าคุณแม่ดูแลตัวเองผิดวิธี

บวมช่วงไหนของการตั้งครรภ์ถึงถือว่าปกติ

ช่วงอายุครรภ์	ลักษณะการบวมที่พบได้	ความเห็นเบื้องต้น
ไตรมาส 1 (ถึง 12 สัปดาห์)	บวมน้อยมาก อาจรู้สึกตึงมือเล็กน้อย	ถ้าบวมชัดเจนตั้งแต่ช่วงนี้ให้แจ้งแพทย์ที่นัดฝากครรภ์
ไตรมาส 2 (13-27 สัปดาห์)	บวมเล็กน้อยหลังยืนนานหรืออากาศร้อน	พบได้ ยุบเมื่อพักยกขา
ไตรมาส 3 (28 สัปดาห์ขึ้นไป)	บวมที่เท้าและข้อเท้าตอนเย็น บางคนบวมถึงหน้าแข้ง	พบบ่อยที่สุด ยุบบางส่วนหลังนอนพัก
ใกล้คลอด	บวมเพิ่มขึ้นเล็กน้อยในช่วงสัปดาห์สุดท้าย	ต้องดูว่าบวมค่อยเป็นค่อยไปหรือพรวดเดียว

หลักง่าย ๆ ที่ใช้ดูคือจังหวะของอาการ บวมที่เพิ่มช้า ๆ เป็นสัปดาห์ และดีขึ้นเมื่อพัก มักเป็นบวมธรรมดา ส่วนบวมที่เพิ่มขึ้นชัดเจนในเวลาไม่กี่วัน หรือขึ้นหน้า ขึ้นมือ ต้องให้หมอวัดความดัน

วิธีดูแลที่บ้านที่ช่วยได้จริง

NHS แนะนำให้เลี่ยงการยืนนาน สวมรองเท้าและถุงเท้าที่สบาย ไม่รัด พักโดยยกเท้าขึ้นสูงเมื่อทำได้ และเคลื่อนไหวร่างกายสม่ำเสมอระหว่างวัน เราเอามาปรับใช้กับชีวิตจริงได้ดังนี้

ตอนกลางวัน

• ลุกเดินหรือขยับเท้าทุก 30-60 นาทีถ้านั่งทำงาน ถ้าต้องยืน ให้เปลี่ยนน้ำหนักตัวสลับขาและหาโอกาสนั่งพัก
• กระดกปลายเท้าขึ้นลง 30 ครั้ง และหมุนข้อเท้าข้างละ 8 รอบทั้งสองทิศ ท่าเหล่านี้อยู่ในคำแนะนำของ NHS ทำได้ใต้โต๊ะโดยไม่ต้องถอดรองเท้า
• เลือกรองเท้าที่รองรับอุ้งเท้า ส้นเตี้ย ไม่มีสายรัดหรือแถบที่บีบข้อเท้า รองเท้าแตะแบบเปิดที่เปลี่ยนไซส์ใหญ่ขึ้นครึ่งถึงหนึ่งเบอร์ในไตรมาส 3 เป็นเรื่องปกติ
• ถอดแหวนไว้ก่อนที่นิ้วจะบวมจนถอดไม่ออก ถ้าติดแล้วให้ไปให้ร้านทองหรือโรงพยาบาลช่วย ห้ามฝืน
• ดื่มน้ำตามปกติ ราว 8 แก้วต่อวัน การดื่มน้ำน้อยลงไม่ช่วยให้ยุบ

ตอนเย็นและกลางคืน

• นอนราบแล้วยกขาสูงกว่าระดับหัวใจ 15-20 นาที โดยหนุนหมอนใต้น่องและเท้า ทำหลังเลิกงานหรือก่อนอาบน้ำ
• นอนตะแคงซ้ายตอนกลางคืน มดลูกจะไม่กดหลอดเลือดใหญ่ทางด้านขวาของลำตัว เลือดไหลกลับดีขึ้น
• แช่เท้าในน้ำอุ่นพอสบายหรือน้ำเย็นเล็กน้อยสัก 10-15 นาที แล้วเช็ดให้แห้ง น้ำร้อนจัดทำให้หลอดเลือดขยายและบวมเพิ่ม
• นวดเบา ๆ จากข้อเท้าขึ้นหาเข่า ไม่กดแรง และถ้าสงสัยว่าขาข้างหนึ่งมีลิ่มเลือด ห้ามนวด

ถ้าบวมจนรบกวนชีวิต แพทย์บางท่านอาจแนะนำถุงน่องชนิดรัดระดับ ควรให้สูติแพทย์เลือกแรงรัดให้ เพราะซื้อมาเองแล้วรัดมากไปก็ไม่ดี

อาหารกับอาการบวม ลดอะไร เพิ่มอะไร

เรื่องนี้มีความเข้าใจผิดเยอะ คนท้องจำนวนมากถูกบอกให้กินจืดหรือดื่มน้ำน้อยลง ความจริงแล้วทิศทางที่ปลอดภัยคือกินอาหารครบหมู่ตามปกติ และลดเฉพาะของเค็มจัด

กลุ่ม	ตัวอย่างที่พบบ่อยในครัวไทย	แนวทาง
ลดให้น้อยลง	ปลาร้า ปลาเค็ม กุ้งแห้ง ผักดอง ไส้กรอก แฮม บะหมี่กึ่งสำเร็จรูป น้ำจิ้มเข้มข้น ซุปซอง	กินเป็นครั้งคราว ปรุงรสเองให้อ่อนลง
กินตามปกติ	ข้าว เนื้อสัตว์สุก ไข่สุก นม ผักและผลไม้หลายสี	ให้โปรตีนพอ ไม่ต้องงด
ช่วยเรื่องท้องผูกที่เสริมให้บวมแย่ลง	ผักใบเขียว ผลไม้ที่มีกาก ธัญพืช	ดูต่อที่ ท้องผูกตอนท้อง

ส่วนยาขับปัสสาวะหรือยาลดบวมที่ซื้อกินเอง ห้ามใช้ เพราะอาจรบกวนสมดุลน้ำและเกลือแร่ของคุณแม่และลูก

บวมแบบไหนที่ต้องรีบพบแพทย์

อาการข้างต้นอาจเป็นครรภ์เป็นพิษ (pre-eclampsia) ซึ่งเป็นภาวะที่ความดันสูงขึ้นหลังสัปดาห์ที่ 20 และพบโปรตีนในปัสสาวะ คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ระบุว่าความดัน 140/90 มิลลิเมตรปรอทขึ้นไปเข้าเกณฑ์ และน้ำหนักที่ขึ้นเร็วผิดปกติ บางรายราว 4 กิโลกรัมในหนึ่งสัปดาห์ เป็นสัญญาณหนึ่งที่พบได้ในไตรมาส 3 อ่านรายละเอียดทั้งหมดที่ ครรภ์เป็นพิษ

อีกกรณีที่ต้องแยกคือเส้นเลือดดำที่ขาอุดตัน ลักษณะที่ต่างจากบวมธรรมดาคือบวมข้างเดียว น่องปวด กดเจ็บ ผิวแดงและร้อน ตารางข้างล่างช่วยเทียบ

ลักษณะ	บวมธรรมดา	ควรให้หมอตรวจเร็ว
ตำแหน่ง	สองข้างพอ ๆ กัน	ข้างเดียวชัดเจน
ผิวหนัง	สีปกติ เย็นหรืออุ่นพอ ๆ กัน	แดง ร้อน ตึงเป็นมัน
ความเจ็บ	ตึง หนัก ไม่เจ็บแปลบ	ปวดน่อง กดเจ็บ ปวดเวลาเดิน
หลังยกขา	ยุบลงบ้าง	แทบไม่ยุบ
อาการร่วม	ไม่มี	เหนื่อยหอบ เจ็บหน้าอก ใจสั่น

ถ้ามีเหนื่อยหอบหรือเจ็บหน้าอกกะทันหัน ให้เรียก 1669 หรือไปห้องฉุกเฉินทันที เรื่องปวดน่องแบบตะคริวธรรมดาและวิธีแยก อ่านเพิ่มที่ ตะคริวตอนท้อง

วิธีเช็กบวมด้วยตัวเองให้เป็นระบบ

การจดบันทึกสั้น ๆ ช่วยให้คุยกับแพทย์ได้ตรงขึ้น ลองทำทุกเย็นประมาณ 1 สัปดาห์

1. กดหน้าแข้งด้านหน้าเบา ๆ ด้วยนิ้วหัวแม่มือนาน 5 วินาที แล้วดูว่ารอยบุ๋มหายเร็วหรือค้าง
2. ดูว่าแหวนหรือสร้อยข้อเท้ายังพอดีหรือไม่ เทียบกับเมื่อสัปดาห์ก่อน
3. ชั่งน้ำหนักตอนเช้าก่อนกินข้าวด้วยเครื่องเดิม ถ้าขึ้นผิดปกติเป็นก้อนในไม่กี่วันให้แจ้งแพทย์ เรื่องเกณฑ์น้ำหนักตลอดการตั้งครรภ์ดูที่ น้ำหนักคนท้องควรขึ้นเท่าไหร่
4. ถ้ามีเครื่องวัดความดันที่บ้าน ให้วัดนั่งพัก 5 นาทีก่อน และจดค่าไว้ แต่ค่าที่สูงต้องไปตรวจซ้ำที่สถานพยาบาลเสมอ

สิ่งที่ต้องคุยกับแพทย์ในนัดฝากครรภ์ คือประวัติความดันก่อนท้อง โรคไตหรือเบาหวานที่มีอยู่ และอาการปวดหัวหรือตาพร่าที่เกิดซ้ำ

ชีวิตประจำวันของคนไทยที่ทำให้บวมมากขึ้น และวิธีปรับ

สถานการณ์	ทำไมบวม	ปรับอย่างไร
นั่งรถโดยสารหรือรถตู้นาน ๆ	ขางอและห้อยนิ่ง	หยุดพักทุก 1-2 ชั่วโมง ลงเดินยืดขา
ยืนหน้าร้านหรือหน้าเตา	แรงโน้มถ่วงดึงน้ำลงเท้า	ใช้เก้าอี้ตัวเตี้ยวางเท้าสลับข้าง
ใส่รองเท้านักเรียนหรือรองเท้าหุ้มส้นแคบ	รัดข้อเท้า	เปลี่ยนเป็นรองเท้าผ้าใบนุ่มและพกคู่สำรอง
ทำงานในห้องแอร์จัด	นั่งนิ่งทั้งวัน	ตั้งนาฬิกาเตือนลุกเดินทุกชั่วโมง
กินอาหารนอกบ้านทุกมื้อ	โซเดียมสูง	สั่งแบบไม่ใส่ผงชูรสเพิ่ม แยกน้ำจิ้ม ไม่ซดน้ำแกงจนหมด

เรื่องการออกกำลังกายเบา ๆ เช่น เดินเร็วหรือว่ายน้ำที่ช่วยให้น้ำไหลเวียนดีขึ้น อ่านเพิ่มที่ ออกกำลังกายตอนท้อง และถ้าบวมมากพร้อมปวดหลังด้วย ดู ปวดหลังตอนท้อง

เมื่อใกล้คลอด บวมจะเป็นอย่างไร

ช่วง 2-4 สัปดาห์สุดท้ายคุณแม่หลายท่านบวมมากกว่าเดิมเล็กน้อย เพราะร่างกายเก็บน้ำสูงสุดและลูกตัวโตกดเส้นเลือดมากที่สุด ถ้าบวมแบบเดิมและความดันที่วัดทุกนัดปกติ แพทย์มักให้ติดตามต่อไป หลังคลอดร่างกายจะขับน้ำออกเอง ผ่านการปัสสาวะและเหงื่อที่เพิ่มขึ้น การเตรียมตัวเรื่องอื่น ๆ ช่วงนี้ดูต่อได้ที่ เตรียมตัวคลอด

เท้าบวมแล้วควรทำอะไรก่อน

บวมเฉพาะเท้าตอนเย็น สองข้างพอ ๆ กัน ยุบเมื่อยกขา และความดันที่วัดตามนัดปกติ คุณแม่ดูแลที่บ้านได้ด้วยการยกขา เดินเบา ๆ ใส่รองเท้านุ่ม และลดของเค็ม ส่วนสัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลโดยไม่รอนัด มีดังนี้

• บวมที่หน้าหรือมือ หรือบวมเพิ่มพรวดเดียว
• ปวดหัวแรง ตาพร่า เห็นแสงวาบ
• จุกใต้ชายโครงหรือใต้ลิ้นปี่ อาเจียนหรือไม่สบายมาก
• ขาข้างเดียวบวม แดง ร้อน ปวดน่อง
• เหนื่อยหอบ เจ็บหน้าอก ใจสั่น
• ลูกดิ้นน้อยลงจากปกติ

โทรสอบถามห้องคลอดหรือคลินิกฝากครรภ์ที่คุณแม่ใช้บริการได้ทุกเวลา เพราะดีกว่าเสียเวลารอดูอาการที่บ้านค่ะ