ภาวะมีบุตรยาก นับเมื่อไร เกิดจากอะไร และควรพบแพทย์ตอนไหน

ภาวะมีบุตรยากนับเมื่อคู่มีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอโดยไม่คุมกำเนิดมาครบ 12 เดือนแล้วยังไม่ตั้งครรภ์ค่ะ นี่คือนิยามขององค์การอนามัยโลก (WHO) สาเหตุมาได้จากฝ่ายหญิง ฝ่ายชาย หรือทั้งสองฝ่าย และบางคู่ตรวจแล้วไม่พบสาเหตุชัดเจน ภาวะนี้พบได้บ่อยกว่าที่หลายคนคิด และมีทางรักษาหลายทาง

ถ้าคุณแม่อายุ 36 ปีขึ้นไป หรือรู้อยู่แล้วว่ามีปัญหาที่ส่งผลต่อการมีลูก NHS แนะนำให้ไปพบแพทย์เร็วกว่าเกณฑ์หนึ่งปี ไม่จำเป็นต้องรอให้ครบ

นับหนึ่งปีอย่างไรให้ถูก

คำว่าหนึ่งปีนับจากเดือนที่เลิกคุมกำเนิดและมีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอ ไม่ได้นับจากวันแต่งงานหรือวันที่เริ่มคิดอยากมีลูก ถ้าในช่วงนั้นมีเดือนที่ต้องแยกกันอยู่ เช่น คู่ไปทำงานต่างจังหวัด เดือนนั้นไม่ควรนับรวม

NHS ระบุว่าการมีเพศสัมพันธ์ทุกสองถึงสามวันตลอดรอบเดือนเป็นวิธีที่ดีที่สุด ไม่ต้องคอยนับวันไข่ตกให้เป๊ะ การจับเวลาแค่ช่วงวันไข่ตกบางครั้งทำให้ความเครียดสูงขึ้นโดยไม่ได้เพิ่มโอกาสมากนัก ถ้าอยากรู้ช่วงเวลาที่โอกาสสูงที่สุด อ่านได้ใน วิธีเพิ่มโอกาสตั้งครรภ์

สถานการณ์	ควรพบแพทย์เมื่อไร
ฝ่ายหญิงอายุไม่ถึง 36 ปี ไม่มีปัญหาที่รู้	พยายามครบหนึ่งปีแล้วยังไม่ท้อง
ฝ่ายหญิงอายุ 36 ปีขึ้นไป	ไม่ต้องรอครบหนึ่งปี ปรึกษาแพทย์ได้เร็วกว่า
มีปัญหาที่รู้อยู่แล้ว เช่น ประจำเดือนไม่มา เคยผ่าตัดอุ้งเชิงกราน	ปรึกษาแพทย์ได้ทันที
ฝ่ายชายเคยได้รับเคมีบำบัดหรือมีปัญหาอัณฑะ	ปรึกษาแพทย์ได้ทันที

ตัวเลขที่ช่วยให้ใจเย็นลง

คู่ที่ลุ้นทุกเดือนมักรู้สึกว่าเพื่อนรอบตัวท้องกันง่าย ตัวเลขจากแหล่งข้อมูลทางการช่วยให้เห็นภาพที่ตรงกว่า

• WHO ประเมินว่าคนวัยเจริญพันธุ์ราว 1 ใน 6 เจอภาวะมีบุตรยากในช่วงใดช่วงหนึ่งของชีวิต
• NHS ระบุว่าราว 1 ใน 7 คู่ประสบปัญหาในการตั้งครรภ์
• มากกว่า 8 ใน 10 คู่ที่ฝ่ายหญิงอายุต่ำกว่า 40 ปี ตั้งครรภ์ได้ภายในหนึ่งปีถ้ามีเพศสัมพันธ์สม่ำเสมอโดยไม่คุมกำเนิด

ตัวเลขข้อสุดท้ายแปลว่า ถ้าพยายามมาสามถึงสี่เดือนแล้วยังไม่ท้อง ยังอยู่ในช่วงปกติค่ะ อีกด้านหนึ่ง NHS ระบุว่าคู่ที่พยายามมานานกว่าสามปีโดยไม่สำเร็จ มีโอกาสตั้งครรภ์ในปีถัดไปราว 1 ใน 4 หรือน้อยกว่า ตัวเลขนี้เป็นเหตุผลที่ไม่ควรรอนานเกินไปเช่นกัน

มีบุตรยากปฐมภูมิกับทุติยภูมิ

WHO แบ่งภาวะมีบุตรยากเป็นสองแบบ แบบปฐมภูมิคือยังไม่เคยตั้งครรภ์เลย แบบทุติยภูมิคือเคยตั้งครรภ์มาอย่างน้อยหนึ่งครั้งแล้ว แต่ครั้งนี้ตั้งครรภ์ไม่ได้

แบบทุติยภูมิทำให้หลายคู่แปลกใจ เพราะคิดว่ามีลูกคนแรกง่าย คนที่สองก็น่าจะง่าย แต่ระหว่างสองครั้งนั้นอายุเพิ่มขึ้น น้ำหนักเปลี่ยน หรือเกิดปัญหาใหม่ได้ เช่น การติดเชื้อในอุ้งเชิงกราน หลักการประเมินและรักษาของทั้งสองแบบใช้แนวทางเดียวกัน

สาเหตุจากฝ่ายหญิง

WHO สรุปสาเหตุหลักในฝ่ายหญิงไว้เป็นกลุ่ม

กลุ่มสาเหตุ	ตัวอย่างที่ WHO ระบุ	อาการที่สังเกตได้บางอย่าง
ท่อนำไข่	ท่อนำไข่อุดตัน มักเกี่ยวกับโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ที่ไม่ได้รักษา	ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ บางคนเคยปวดท้องน้อยเรื้อรัง
มดลูก	เยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่ เนื้องอกมดลูก ผนังกั้นในโพรงมดลูก	ปวดประจำเดือนมาก ประจำเดือนมามาก
รังไข่	กลุ่มอาการถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS)	ประจำเดือนมาห่างหรือไม่มา
ต่อมไร้ท่อ	ความผิดปกติของฮอร์โมนที่ควบคุมการตกไข่	ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอ

คอลัมน์ขวาเป็นแค่ตัวอย่างค่ะ คนที่มีสาเหตุเหล่านี้หลายคนไม่มีอาการอะไรเลย การตรวจจึงสำคัญกว่าการเดาจากอาการ

สาเหตุจากฝ่ายชาย

ฝ่ายชายเป็นส่วนสำคัญที่มักถูกตรวจช้า WHO ระบุสาเหตุหลักในฝ่ายชายเป็นสี่กลุ่ม

• ท่อนำอสุจิอุดตัน ทำให้อสุจิออกมากับน้ำเชื้อไม่ได้
• ความผิดปกติของฮอร์โมนที่ควบคุมการสร้างอสุจิ
• อัณฑะสร้างอสุจิไม่ได้ เช่น จากเส้นเลือดขอดที่ถุงอัณฑะ หรือจากเคมีบำบัด
• อสุจิทำงานผิดปกติ ซึ่ง WHO ยกตัวอย่างว่าเกิดจากการใช้สเตียรอยด์กลุ่มอนาโบลิก

การตรวจของฝ่ายชายทำได้ง่ายกว่าฝ่ายหญิงมาก NHS ระบุว่าการตรวจหลักคือการตรวจน้ำเชื้อและตรวจปัสสาวะหาเชื้อคลามัยเดีย ถ้าอยากรู้ว่าค่าในใบผลตรวจน้ำเชื้อหมายถึงอะไร อ่านต่อได้ที่ ผู้ชายมีลูกยาก เกิดจากอะไร

ปัจจัยที่ปรับได้เอง

บางสาเหตุต้องใช้การรักษา แต่บางปัจจัยทั้งคู่ปรับได้เองตั้งแต่วันนี้ ข้อมูลจาก WHO และ NHS ตรงกันหลายข้อ

ปัจจัย	สิ่งที่แหล่งข้อมูลระบุ	สิ่งที่ทำได้
บุหรี่	NHS ระบุว่าการสูบบุหรี่ รวมถึงบุหรี่มือสอง ลดความสามารถในการมีบุตรและคุณภาพน้ำเชื้อ	เลิกทั้งคู่ และไม่สูบในบ้าน
แอลกอฮอล์	WHO ระบุว่าการดื่มมากเป็นปัจจัยเสี่ยง NHS แนะนำว่าไม่ดื่มเลยปลอดภัยที่สุดสำหรับผู้ที่พยายามมีลูก	งดหรือลดให้มากที่สุด
น้ำหนัก	NHS ระบุว่า BMI 30 ขึ้นไปลดความสามารถในการมีบุตร	ตั้งเป้าลดน้ำหนักทีละน้อยกับแพทย์
ความเครียด	NHS ระบุว่าความเครียดรุนแรงส่งผลต่อการตกไข่และการสร้างอสุจิ	หาเวลาพัก คุยกับคู่ และขอความช่วยเหลือเมื่อหนักเกินไป
มลพิษ	WHO ระบุสารมลพิษในสิ่งแวดล้อมเป็นปัจจัยเสี่ยง	ใช้อุปกรณ์ป้องกันเมื่อทำงานกับสารเคมี

การปรับปัจจัยเหล่านี้ไม่ได้รับประกันว่าจะท้อง และไม่ควรใช้เป็นเหตุผลให้เลื่อนการพบแพทย์ออกไป ให้ทำคู่กันไปพร้อมกับการตรวจ

เมื่อไปพบแพทย์ จะเจออะไรบ้าง

นัดแรกมักเริ่มจากการซักประวัติของทั้งคู่ เช่น ระยะเวลาที่พยายาม รอบเดือน ประวัติการผ่าตัด การติดเชื้อ ยาที่ใช้ และพฤติกรรมสุขภาพ แล้วจึงส่งตรวจ NHS สรุปการตรวจหลักไว้ดังนี้

ฝ่ายหญิง

• ตรวจเลือดดูฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนเพื่อดูว่าตกไข่หรือไม่ ช่วงเวลาที่เจาะขึ้นกับความสม่ำเสมอของรอบเดือน
• ตรวจหาเชื้อคลามัยเดียจากการป้ายหรือปัสสาวะ
• อัลตราซาวด์ทางช่องคลอดดูมดลูกและรังไข่
• ตรวจดูท่อนำไข่ด้วยการฉีดสารผ่านปากมดลูกแล้วถ่ายภาพ (HSG หรือ HyCoSy)
• ส่องกล้องในช่องท้อง ทำเฉพาะเมื่อสงสัยว่ามีปัญหา

ฝ่ายชาย

• ตรวจวิเคราะห์น้ำเชื้อ
• ตรวจปัสสาวะหาเชื้อคลามัยเดีย

ลำดับการตรวจแบบละเอียดและสิ่งที่ควรเตรียมก่อนแต่ละขั้นอยู่ใน ตั้งใจมีลูก ไม่ท้องสักที ควรตรวจอะไร ส่วนการตรวจฮอร์โมน AMH ที่หลายคนถามถึง ไม่ได้ทำนายโอกาสท้องเองตามธรรมชาติ อ่านเหตุผลได้ที่ ตรวจ AMH คืออะไร

เลือกที่ตรวจและเตรียมคำถาม

จุดเริ่มต้นทำได้สองทาง ทางแรกคือแผนกสูตินรีเวชของโรงพยาบาลรัฐหรือเอกชนใกล้บ้าน ซึ่งตรวจขั้นพื้นฐานได้เกือบทั้งหมด ทางที่สองคือคลินิกเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์หรือคลินิกมีบุตรยากโดยตรง ซึ่งเหมาะกับคู่ที่อายุมาก พยายามมานาน หรือรู้อยู่แล้วว่าน่าจะต้องใช้เทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์

ก่อนตัดสินใจเลือก ผมแนะนำให้โทรถามสามเรื่อง

1. ตรวจฝ่ายชายที่เดียวกันได้หรือไม่ ถ้าต้องไปอีกที่ จะเสียเวลาเพิ่ม
2. การตรวจท่อนำไข่และอัลตราซาวด์ทำที่นั่นเลย หรือต้องส่งต่อ
3. ค่าใช้จ่ายของการตรวจขั้นพื้นฐานโดยประมาณ และสิทธิการรักษาของคุณครอบคลุมรายการใดบ้าง

ในห้องตรวจ ให้ถามแพทย์ว่าจะตรวจอะไรก่อนหลัง ผลแต่ละตัวออกเมื่อไร และถ้าผลปกติทั้งหมด ขั้นต่อไปคืออะไร การมีคำตอบสามข้อนี้ทำให้ทั้งคู่รู้ว่าอีกกี่เดือนจะได้ภาพที่ชัดขึ้น

ทางรักษามีสามกลุ่มหลัก

NHS แบ่งการรักษาภาวะมีบุตรยากเป็นสามกลุ่ม แพทย์จะเลือกตามสาเหตุ อายุ และระยะเวลาที่พยายามมา

กลุ่มการรักษา	ตัวอย่าง	ใช้เมื่อไร
ยา	ยากระตุ้นการตกไข่	ปัญหาการตกไข่ เช่น จาก PCOS
ผ่าตัด	แก้ท่อนำไข่อุดตัน ผ่าตัดเยื่อบุโพรงมดลูกเจริญผิดที่	ปัญหาทางกายวิภาคที่แก้ด้วยการผ่าตัดได้
เทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์	ฉีดเชื้อเข้าโพรงมดลูก (IUI) เด็กหลอดแก้ว (IVF)	เมื่อวิธีอื่นไม่ได้ผล หรือหาสาเหตุไม่พบ

คู่ที่ตรวจแล้วไม่พบสาเหตุไม่ได้หมดทางค่ะ กลุ่มนี้ยังมีทางเลือกทั้งการพยายามต่อตามธรรมชาติและเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ พื้นฐานของเด็กหลอดแก้วอ่านได้ที่ ทำเด็กหลอดแก้ว

ดูแลใจของทั้งคู่ระหว่างทาง

การพยายามมีลูกนานหลายเดือนเป็นเรื่องเหนื่อยใจ ทั้งการลุ้นทุกรอบเดือน คำถามจากญาติ และการเห็นคนรอบตัวประกาศข่าวดี WHO ระบุว่าภาวะมีบุตรยากส่งผลต่อสุขภาพจิตและความสัมพันธ์ของคู่ได้มาก

สิ่งที่ผมแนะนำมีไม่กี่ข้อ

• ตกลงกันว่าจะตอบคำถามจากญาติอย่างไร เช่น ใช้ประโยคเดียวกันทั้งคู่
• กำหนดช่วงที่จะไม่คุยเรื่องการมีลูกเลย เช่น วันหยุดสุดสัปดาห์
• ถ้ารู้สึกเศร้าหรือกังวลจนนอนไม่หลับติดต่อกันหลายสัปดาห์ ขอคุยกับนักจิตวิทยาหรือจิตแพทย์ ซึ่งหลายโรงพยาบาลมีบริการคู่กับคลินิกมีบุตรยาก
• อย่าโทษกันว่าเป็นความผิดของใคร เพราะสาเหตุมาได้จากทั้งสองฝ่ายหรือไม่พบสาเหตุเลย

ถึงเวลาไปพบแพทย์แล้วถ้าเป็นแบบนี้

การพยายามมาหลายเดือนแล้วยังไม่ท้องไม่ได้แปลว่าจะมีลูกไม่ได้ค่ะ คู่ส่วนใหญ่ที่เข้ารับการตรวจได้คำตอบหรือทางเลือกที่ชัดเจนขึ้น ให้นัดแพทย์สูตินรีเวชหรือคลินิกเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ไปพร้อมกันทั้งคู่ และนำบันทึกรอบเดือนย้อนหลังไปด้วย

ควรนัดแพทย์โดยไม่ต้องรอครบเกณฑ์เวลาถ้ามีข้อใดต่อไปนี้

• ประจำเดือนไม่มาเลยหรือมาห่างกันมากโดยไม่ได้ตั้งครรภ์
• ปวดประจำเดือนรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ หรือเจ็บระหว่างมีเพศสัมพันธ์
• เคยติดเชื้อในอุ้งเชิงกรานหรือเป็นโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์
• ฝ่ายชายมีก้อน ปวด หรือบวมที่อัณฑะ
• ฝ่ายหญิงอายุ 36 ปีขึ้นไป
• ทั้งคู่หรือคนใดคนหนึ่งเคยได้รับเคมีบำบัดหรือฉายแสง