ฝากครรภ์คืออะไร ไปเมื่อไร ตรวจอะไรบ้าง และเตรียมอะไรไปนัดแรก

ฝากครรภ์คือการนัดพบแพทย์หรือผดุงครรภ์ซ้ำ ๆ ตลอดการตั้งครรภ์ เพื่อตรวจสุขภาพของแม่ ติดตามการเติบโตของลูก คัดกรองความเสี่ยง และรับคำแนะนำที่ตรงกับตัวเอง ไม่ใช่แค่ "ไปให้หมอยืนยันว่าท้อง" การฝากครรภ์ที่สม่ำเสมอเป็นเรื่องสำคัญจริง ๆ เพราะปัญหาอย่างความดันสูง เบาหวาน หรือโลหิตจางมักไม่มีอาการ และตรวจพบได้จากการตรวจตามนัดเท่านั้น

WHO ปรับแนวทางในปี 2016 จากเดิม 4 ครั้งเป็นอย่างน้อย 8 ครั้ง เหตุผลคือหลักฐานชี้ว่าการพบผู้ให้บริการบ่อยขึ้นสัมพันธ์กับโอกาสทารกเสียชีวิตในครรภ์ลดลง เพราะมีโอกาสตรวจพบและจัดการภาวะแทรกซ้อนได้ทัน

ควรเริ่มฝากครรภ์เมื่อไร

WHO แนะนำให้พบครั้งแรกภายใน 12 สัปดาห์แรกของการตั้งครรภ์ และครั้งต่อไปที่ 20, 26, 30, 34, 36, 38 และ 40 สัปดาห์ ในไทย โรงพยาบาลส่วนใหญ่นัดถี่กว่านั้นเล็กน้อย โดยประมาณคือเดือนละครั้งจนถึงราว 28 สัปดาห์ ทุก 2 สัปดาห์จนถึง 36 สัปดาห์ และสัปดาห์ละครั้งช่วงใกล้คลอด ตารางจริงขึ้นกับสถานพยาบาลและความเสี่ยงของคุณแม่

ถ้าสงสัยว่าตัวเองท้องแล้ว ตรวจครรภ์ที่บ้านก่อนและนัดแพทย์ภายในไม่กี่สัปดาห์ ดูวิธีนับสัปดาห์ที่ วิธีนับอายุครรภ์

ตารางการตรวจตามช่วงอายุครรภ์

ช่วง	การตรวจที่พบบ่อย	จุดประสงค์
นัดแรก (ก่อน 12 สัปดาห์)	ซักประวัติ วัดความดัน ชั่งน้ำหนักและส่วนสูง เจาะเลือด ปัสสาวะ อัลตราซาวด์ยืนยันอายุครรภ์	หาความเสี่ยงตั้งแต่ต้น กำหนดวันคลอด
11-14 สัปดาห์	อัลตราซาวด์วัดความหนาของต้นคอทารก ตรวจคัดกรองดาวน์ซินโดรมตามความสมัครใจ	ประเมินความผิดปกติของโครโมโซม
18-22 สัปดาห์	อัลตราซาวด์ตรวจโครงสร้างลูก	หาความผิดปกติของอวัยวะ
24-28 สัปดาห์	ตรวจน้ำตาล GCT/OGTT	คัดกรองเบาหวานตอนท้อง
28-32 สัปดาห์	ตรวจเลือดซ้ำตามความเสี่ยง วัดยอดมดลูก ฟังหัวใจ	ติดตามการเติบโตและโลหิตจาง
36 สัปดาห์ขึ้นไป	ตรวจท่าของลูก เตรียมแผนคลอด ตรวจภายในตามความเหมาะสม	เตรียมการคลอด

ในทุกนัดจะมีการวัดความดัน ชั่งน้ำหนัก ตรวจปัสสาวะหาโปรตีนและน้ำตาล วัดยอดมดลูกหลังราว 20 สัปดาห์ และฟังเสียงหัวใจลูก ตามที่ NHS สรุปไว้ในหมวดการดูแลและการคัดกรองระหว่างตั้งครรภ์ ซึ่งรวมอัลตราซาวด์ที่ 12 และ 20 สัปดาห์ การคัดกรองดาวน์ซินโดรม โรคตับอักเสบบี เอชไอวี ซิฟิลิส และโรคเลือดอย่างซิกเคิลเซลล์และธาลัสซีเมีย

WHO ยังแนะนำอัลตราซาวด์อย่างน้อยหนึ่งครั้งก่อน 24 สัปดาห์ เพื่อประเมินอายุครรภ์ ตรวจพบความผิดปกติ และดูครรภ์แฝด รายละเอียดแต่ละการตรวจดูที่ อัลตราซาวด์ครรภ์

นัดแรกเตรียมอะไรไปบ้าง

1. บัตรประชาชนและบัตรประกันสุขภาพ หรือบัตรประกันสังคมถ้ามี
2. วันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้าย (LMP) เพื่อคำนวณอายุครรภ์
3. ประวัติการแพ้ยา โรคประจำตัว ยาที่กินอยู่ และประวัติผ่าตัด
4. ประวัติการตั้งครรภ์ครั้งก่อน การแท้ง การคลอด และน้ำหนักลูก
5. ประวัติครอบครัว เช่น เบาหวาน ความดัน ธาลัสซีเมีย ครรภ์เป็นพิษ
6. รายการคำถามที่อยากถาม เช่น อาหาร ยา การเดินทาง การทำงาน
7. ผลตรวจเลือดเดิมหรือผลตรวจพาหะ ถ้าเคยตรวจก่อนท้อง

ให้ถามหมอเรื่องวิตามินที่ควรกิน เช่น กรดโฟลิกและธาตุเหล็ก ดูขนาดและช่วงเวลาที่ วิตามินก่อนคลอด

สมุดสีชมพู ใช้ทำอะไร

กรมอนามัยจัดทำ "สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก" ซึ่งคุณแม่จะได้รับตอนฝากครรภ์ที่โรงพยาบาลรัฐ ใช้บันทึกผลตรวจ น้ำหนัก ความดัน วัคซีน และข้อมูลการคลอด รวมถึงพัฒนาการของลูกหลังคลอด กรมอนามัยมีสมุดฉบับปรับปรุงใหม่ปี พ.ศ. 2568 พร้อมคลิปแนะนำการใช้งานบนเว็บไซต์

พกสมุดไปทุกนัดและไปห้องฉุกเฉินด้วย เพราะแพทย์ที่ไม่เคยดูแลจะได้เห็นประวัติทันที ถ้าฝากครรภ์ที่โรงพยาบาลเอกชน ขอสำเนาผลตรวจเก็บไว้เสมอ

เลือกสถานที่ฝากครรภ์

ตัวเลือกหลักคือโรงพยาบาลรัฐ โรงพยาบาลเอกชน คลินิกสูติแพทย์ และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลสำหรับการฝากครรภ์เบื้องต้น ปัจจัยที่ควรเทียบคือสิทธิ์การรักษา ค่าใช้จ่าย ระยะทาง ความเชี่ยวชาญ และความสะดวกในการคลอดที่เดียวกัน อ่านการเทียบละเอียดที่ ฝากครรภ์ที่ไหนดี

สิทธิ์ที่เกี่ยวข้อง

สำนักงานประกันสังคมระบุว่าผู้ประกันตนเบิกค่าฝากครรภ์ตามจริงได้ไม่เกิน 5 ครั้ง รวมไม่เกิน 1,500 บาท โดยมีเพดานแต่ละช่วงอายุครรภ์

ครั้งที่	อายุครรภ์	เบิกได้ไม่เกิน
1	ไม่เกิน 12 สัปดาห์	500 บาท
2	เกิน 12 ถึง 20 สัปดาห์	300 บาท
3	เกิน 20 ถึง 28 สัปดาห์	300 บาท
4	เกิน 28 ถึง 32 สัปดาห์	200 บาท
5	เกิน 32 สัปดาห์	200 บาท

ตารางนี้บอกเรื่องที่ใช้ได้จริงข้อหนึ่ง คือนัดแรกก่อน 12 สัปดาห์มีเพดานสูงสุด ถ้าเริ่มฝากช้าเลยช่วงนั้น สิทธิ์ส่วน 500 บาทแรกจะหายไปด้วย ส่วนผู้ที่ใช้สิทธิ์อื่นควรสอบถามสถานพยาบาลโดยตรงก่อนนัดแรก เพราะเงื่อนไขและรายการที่ครอบคลุมต่างกัน

อาการที่ต้องไปก่อนนัด

ไม่ต้องรอนัดถ้ามีอาการต่อไปนี้ ให้ไปห้องฉุกเฉินหรือโทรหาห้องคลอด

• เลือดออกทางช่องคลอด
• ปวดท้องรุนแรงหรือท้องแข็งเป็นจังหวะสม่ำเสมอ
• น้ำเดิน
• ปวดหัวรุนแรง ตาพร่า บวมที่หน้าหรือมืออย่างเร็ว ดู ครรภ์เป็นพิษ
• ลูกดิ้นน้อยลงหรือไม่ดิ้น
• ไข้สูง หรืออาเจียนจนกินอะไรไม่ได้ทั้งวัน

ฝากครรภ์ครั้งแรกจะเจออะไร

หลายคนกังวลก่อนไปนัดแรก ขั้นตอนทั่วไปคือ ลงทะเบียนและชั่งน้ำหนัก พบพยาบาลเพื่อซักประวัติและให้ข้อมูล เจาะเลือดหลายหลอด (หมู่เลือด ความเข้มข้นเลือด โรคติดเชื้อ ภูมิคุ้มกันบางโรค) ตรวจปัสสาวะ แล้วพบแพทย์เพื่อตรวจร่างกายและบางครั้งทำอัลตราซาวด์ ใช้เวลารวมราว 2-4 ชั่วโมงในโรงพยาบาลรัฐที่มีผู้ใช้บริการมาก ควรเลือกวันที่ไม่รีบ และพกน้ำและของว่าง

เตรียมคำถามไปคุยกับหมอ

การไปฝากครรภ์ครั้งหนึ่งมักใช้เวลาไม่นาน จึงควรจดคำถามไว้ล่วงหน้าไม่ให้ลืมถามตอนอยู่ในห้องตรวจ ตัวอย่างที่คุณแม่หลายคนอยากรู้

1. อายุครรภ์และกำหนดคลอดตอนนี้เป็นเท่าไร และคำนวณจากอะไร
2. มีผลตรวจอะไรที่ผิดปกติหรือต้องติดตามเป็นพิเศษหรือไม่
3. ควรกินวิตามินอะไรและในปริมาณเท่าไร
4. อาหารหรือกิจกรรมอะไรที่ควรเลี่ยง
5. อาการแบบไหนที่ต้องมาก่อนนัด และโทรหาใคร
6. แผนคลอดเป็นอย่างไรสำหรับโรงพยาบาลนี้ ถ้ามีความเสี่ยงต้องย้ายหรือไม่

ถ้าไปคนเดียว ลองอัดเสียงคำตอบของหมอไว้ตามที่หมอยินยอม หรือจดสั้น ๆ ลงสมุดสีชมพู จะช่วยให้ทบทวนที่บ้านได้

ถ้าหมอบอกว่าเป็นครรภ์เสี่ยง นัดจะเปลี่ยนไปอย่างไร

นัดแรกใช้คัดแยกว่าคุณแม่อยู่กลุ่มเสี่ยงต่ำหรือเสี่ยงสูง คำว่าครรภ์เสี่ยงสูงฟังดูน่ากลัว แต่ในทางปฏิบัติหมายถึงหมอจะดูใกล้ขึ้นและตรวจบางอย่างเพิ่ม เพื่อจับปัญหาได้เร็ว ตัวอย่างสถานการณ์ที่พบบ่อยและสิ่งที่มักเปลี่ยน

สถานการณ์	สิ่งที่มักเพิ่มเข้ามา
ความดันสูงหรือเบาหวานตั้งแต่ก่อนท้อง	นัดถี่ขึ้น ปรับยาให้เหมาะกับการตั้งครรภ์ ตรวจปัสสาวะและเลือดบ่อยขึ้น อัลตราซาวด์ติดตามการเติบโตของลูก
ท้องแฝด	อัลตราซาวด์บ่อยกว่าท้องเดี่ยว ดูการเติบโตของลูกแต่ละคนและปริมาณน้ำคร่ำ
เคยผ่าคลอดมาก่อน	ดูตำแหน่งรกเทียบกับแผลเดิม และคุยแผนคลอดตั้งแต่ไตรมาสสอง
เคยคลอดก่อนกำหนด	ประเมินความยาวปากมดลูก และสอนอาการเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนดที่ต้องรีบมา
อายุ 35 ปีขึ้นไป	คุยทางเลือกการคัดกรองโครโมโซมละเอียดขึ้น และเฝ้าความดันกับน้ำตาลใกล้ชิด
ผลเลือดพบว่าคู่สามีภรรยาเป็นพาหะธาลัสซีเมียชนิดเดียวกัน	ส่งปรึกษาเรื่องการตรวจลูกในครรภ์ ซึ่งต้องทำตามช่วงอายุครรภ์ที่กำหนด

บางกรณีโรงพยาบาลชุมชนจะส่งต่อไปโรงพยาบาลจังหวัดหรือโรงเรียนแพทย์ที่มีสูติแพทย์เฉพาะทางเวชศาสตร์มารดาและทารกในครรภ์ ถ้าได้ใบส่งตัว ให้ถามว่าต้องไปที่ใหม่ทุกนัด หรือสลับกับที่เดิมได้ และนำสมุดสีชมพูกับผลเลือดทั้งหมดไปด้วย

วันนัดตามปกติ ใช้เวลาตรงไหนบ้าง

นัดหลังจากนัดแรกมักเร็วกว่ามาก ถ้ารู้ลำดับล่วงหน้าจะวางแผนลางานได้ถูก

1. ยื่นบัตรนัดและสมุดสีชมพูที่จุดคัดกรอง
2. ชั่งน้ำหนักและวัดความดัน ถ้าความดันสูงพยาบาลมักให้นั่งพักแล้ววัดซ้ำ
3. ตรวจปัสสาวะด้วยแถบตรวจหาโปรตีนและน้ำตาล เตรียมปัสสาวะได้ตั้งแต่มาถึง
4. พบแพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์ วัดยอดมดลูก ฟังเสียงหัวใจลูก ถามอาการ
5. รับยาบำรุงและใบนัดครั้งถัดไป

ในวันที่มีการตรวจพิเศษ เช่น ตรวจน้ำตาลช่วง 24-28 สัปดาห์ ต้องเผื่อเวลาเพิ่มหลายชั่วโมงและบางวิธีต้องงดอาหาร ให้ถามตอนรับใบนัดว่าต้องเตรียมตัวอย่างไร

ถ้าพลาดนัดหรือเปลี่ยนโรงพยาบาลกลางทาง

ชีวิตจริงมีเหตุให้ไปนัดไม่ได้ เช่น ป่วย งานด่วน หรือเดินทางไกล ถ้าพลาดนัด โทรเลื่อนทันทีและนัดใหม่ให้เร็วที่สุด ไม่ควรปล่อยให้ห่างหลายสัปดาห์ถ้าไม่ได้มีเหตุผล เพราะบางการตรวจต้องทำตามช่วงอายุครรภ์เท่านั้น

ถ้าต้องย้ายโรงพยาบาล ให้ขอสำเนาผลตรวจและสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กติดตัวไปด้วย เพื่อให้ที่ใหม่เห็นข้อมูลทั้งหมด ไม่ต้องตรวจซ้ำโดยไม่จำเป็น

เริ่มฝากครรภ์ให้ทันและไปตามนัดครบ

นัดฝากครรภ์ให้เร็วที่สุดเท่าที่ทำได้ ถ้ายังไม่ถึง 12 สัปดาห์ เตรียมวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้าย ประวัติโรค และคำถาม แล้วพกสมุดสีชมพูไปทุกนัด ส่วนเรื่องค่าใช้จ่ายและสิทธิ์ ถามที่สถานพยาบาลก่อนวันนัดค่ะ