ลูกคลอดก่อนกำหนด ดูแลยังไงตั้งแต่ NICU จนถึงขวบปีที่สอง

ลูกคลอดก่อนกำหนดต้องการการดูแลที่ต่างจากทารกครบกำหนดในสามเรื่องหลัก คือ ความอบอุ่น อาหาร และการป้องกันการติดเชื้อ ช่วงแรกทีม NICU จะดูแลเรื่องเหล่านี้เป็นหลัก แต่สิ่งที่คุณพ่อคุณแม่ทำได้ตั้งแต่วันแรก เช่น การกอดแนบอกและการให้น้ำนมแม่ มีผลกับลูกมากกว่าที่หลายคนคิด

องค์การอนามัยโลกประมาณว่าในปี 2020 มีทารกคลอดก่อนกำหนดทั่วโลกราว 13.4 ล้านคน คุณแม่ที่กำลังอ่านเรื่องนี้อยู่จึงไม่ได้เผชิญเรื่องนี้คนเดียว และการดูแลทารกกลุ่มนี้ก้าวหน้าไปมาก

ก่อนกำหนดแค่ไหน การดูแลก็ต่างกันตามนั้น

WHO นิยามทารกคลอดก่อนกำหนดว่าเกิดก่อนอายุครรภ์ครบ 37 สัปดาห์ และแบ่งเป็น 3 กลุ่ม

กลุ่ม	อายุครรภ์ตอนเกิด	ภาพรวมการดูแลที่มักต้องการ
ก่อนกำหนดมาก (extremely preterm)	น้อยกว่า 28 สัปดาห์	อยู่ NICU นาน ใช้เครื่องช่วยหายใจ ให้อาหารทางหลอดเลือดและสายยาง
ก่อนกำหนดค่อนข้างมาก (very preterm)	28 ถึงก่อน 32 สัปดาห์	มักต้องช่วยหายใจช่วงแรก ตู้อบ ให้นมทางสายยาง
ก่อนกำหนดปานกลางถึงเล็กน้อย (moderate to late preterm)	32 ถึงก่อน 37 สัปดาห์	บางคนอยู่หอทารกป่วยไม่นาน บางคนอยู่กับแม่ได้ แต่ต้องดูเรื่องการดูด ตัวเหลือง และอุณหภูมิ

ตัวเลขอายุครรภ์เป็นเพียงจุดเริ่ม น้ำหนักแรกเกิด ภาวะแทรกซ้อน และการตอบสนองต่อการรักษาของลูกแต่ละคนสำคัญกว่า ถามแพทย์ได้ตรงๆ ว่าตอนนี้ลูกอยู่ในระยะไหน และเป้าหมายต่อไปคืออะไร

ใน NICU: อุปกรณ์รอบตัวลูกทำหน้าที่อะไร

ครั้งแรกที่เห็นลูกในตู้อบพร้อมสายหลายเส้น คุณแม่หลายคนตกใจ การรู้ว่าแต่ละอย่างทำอะไรช่วยลดความกลัวได้ NHS อธิบายอุปกรณ์ที่พบบ่อยไว้ดังนี้

• ตู้อบ (incubator) ควบคุมความร้อนและความชื้น เพราะทารกตัวเล็กยังรักษาอุณหภูมิกายเองได้ไม่ดี
• เครื่องช่วยหายใจหรือ CPAP ช่วยเปิดปอดให้ขยาย WHO ระบุว่า CPAP เป็นหนึ่งในการดูแลที่ช่วยทารกที่หายใจลำบาก
• สายให้อาหารทางจมูกหรือปากลงกระเพาะ ใช้เมื่อลูกยังดูดและกลืนประสานกันไม่ได้
• สายน้ำเกลือหรือสายสวนหลอดเลือด ให้สารน้ำ ยา และสารอาหาร
• ไฟส่องรักษาตัวเหลือง พบบ่อยในทารกคลอดก่อนกำหนด
• เครื่องติดตามการหายใจ ชีพจร และออกซิเจน ซึ่งมีเสียงเตือนบ่อย เสียงเตือนส่วนใหญ่ไม่ได้หมายถึงอันตราย

สิ่งที่พยาบาล NICU ต้องการจากพ่อแม่คือการล้างมือทุกครั้ง ไม่มาเยี่ยมเมื่อตัวเองป่วย และถามทุกเรื่องที่ไม่เข้าใจ หลายแห่งเปิดให้พ่อแม่ช่วยเปลี่ยนผ้าอ้อม วัดอุณหภูมิ และเช็ดตัวลูกได้เมื่อลูกพร้อม

กอดแบบจิงโจ้: สิ่งที่พ่อแม่ทำได้ตั้งแต่วันแรก

การกอดแบบจิงโจ้ (Kangaroo Mother Care) คือการให้ลูกที่ใส่แค่ผ้าอ้อมนอนแนบอกเปลือยของพ่อหรือแม่ แล้วห่มทับ ในปี 2022 WHO ออกคำแนะนำให้เริ่มการกอดแนบเนื้อนี้ทันทีหลังคลอด สำหรับทารกตัวเล็กและคลอดก่อนกำหนด โดยไม่ต้องรอให้ลูกอาการคงที่ก่อน และให้ทำนานที่สุดเท่าที่ทำได้ในแต่ละวัน

WHO อธิบายว่าการกอดแบบนี้ช่วยให้ลูกอบอุ่น ช่วยเรื่องการกินนม และลดการติดเชื้อ คำแนะนำนี้ถือว่าพ่อแม่เป็นส่วนหนึ่งของทีมดูแล ไม่ได้เป็นแค่ผู้มาเยี่ยม

วิธีเตรียมตัวก่อนกอดครั้งแรก

1. ใส่เสื้อติดกระดุมหน้า อาบน้ำสะอาด ไม่ใช้น้ำหอม
2. ถามพยาบาลว่าวันนี้ลูกพร้อมไหม และควรกอดนานเท่าไร
3. นั่งเก้าอี้ที่มีพนักพิงเอนได้ พยาบาลจะช่วยย้ายลูกพร้อมสาย
4. วางลูกตั้งตรงระหว่างอก หันหน้าไปด้านข้าง ห่มผ้าทับ
5. หายใจช้าๆ ปล่อยให้ลูกหลับ อย่าลุกเองโดยไม่บอกพยาบาล

คุณพ่อทำได้เหมือนกัน ถ้าคุณแม่ยังพักฟื้นจากการผ่าคลอด คุณพ่อเริ่มก่อนได้

นมแม่: บีบเก็บตั้งแต่วันแรก แม้ลูกยังดูดไม่ได้

WHO ระบุว่าการให้นมแม่ตั้งแต่เนิ่นๆ เป็นการดูแลพื้นฐานของทารกคลอดก่อนกำหนด และแนะนำว่าถ้าน้ำนมแม่ไม่พอ นมแม่จากผู้บริจาคเป็นทางเลือกที่ดีที่สุดรองลงมา

ทารกที่เกิดเร็วมากมักยังดูด กลืน และหายใจประสานกันไม่ได้ นมจึงต้องให้ทางสายยาง NHS แนะนำให้คุณแม่บีบหรือปั๊มน้ำนมให้เร็วที่สุดหลังคลอด และทำบ่อย น้ำนมช่วงแรกแม้มีแค่ไม่กี่หยดก็มีค่า พยาบาลจะใช้หยดน้ำนมเหลืองป้ายในปากลูกหรือให้ทางสาย

สถานการณ์	สิ่งที่ทำได้
ลูกยังให้นมทางสายยาง	บีบหรือปั๊มทุก 2-3 ชั่วโมง รวมกลางคืน ติดฉลากวันเวลา ส่งให้ NICU
ลูกเริ่มดูดได้บ้าง	ให้ลูกลองดูดเต้าระหว่างกอดแบบจิงโจ้ แล้วเสริมทางสายตามที่แพทย์กำหนด
ลูกดูดได้ดีขึ้น	ฝึกดูดเต้าบ่อยขึ้น ทีมอาจวัดน้ำหนักก่อนและหลังดูด
ใกล้กลับบ้าน	ซ้อมให้นมตามรอบที่จะทำที่บ้าน ถามว่าต้องเสริมสารอาหารในนมแม่ต่อไหม

วิธีปั๊มให้ได้ผลและการเก็บรักษาน้ำนมอยู่ใน ปั๊มนม และ เก็บน้ำนมแม่ได้นานแค่ไหน ถ้าจะส่งน้ำนมให้ NICU ให้ถามกฎของแต่ละโรงพยาบาลด้วย เพราะบางแห่งกำหนดภาชนะและวิธีขนส่งเฉพาะ

วันกลับบ้าน: ทีมดูอะไรก่อนให้ลูกออก

ทารกคลอดก่อนกำหนดหลายคนได้กลับบ้านช่วงใกล้วันกำหนดคลอดเดิม แต่จำนวนวันแตกต่างกันมาก ทีมแพทย์มักดูความพร้อมหลายด้านพร้อมกัน

• หายใจเองได้คงที่ หรือมีแผนชัดเจนถ้าต้องใช้ออกซิเจนต่อที่บ้าน
• รักษาอุณหภูมิกายได้ในเตียงธรรมดา ไม่ต้องอยู่ตู้อบ
• กินนมทางปากได้ครบทุกมื้อ และน้ำหนักขึ้นต่อเนื่อง
• ไม่มีภาวะหยุดหายใจหรือหัวใจเต้นช้าในช่วงที่กำหนด
• ได้ตรวจตา ตรวจการได้ยิน และวัคซีนตามที่ควรได้
• พ่อแม่ฝึกดูแลเองได้ เช่น ให้นม อาบน้ำ ให้ยา และรู้ว่าต้องโทรหาใครเมื่อมีปัญหา

ก่อนกลับ ขอให้ทีมเขียนสรุปการรักษา ยาที่ต้องให้ และตารางนัดทั้งหมดให้ชัดเจน คลินิกที่อาจต้องตามต่อ เช่น จักษุแพทย์ คลินิกพัฒนาการ และกุมารแพทย์ทั่วไป

สัปดาห์แรกที่บ้าน: ความอบอุ่น การนอน และเชื้อโรค

การกลับบ้านคือการเปลี่ยนจากห้องที่มีพยาบาลอยู่ตลอดมาเป็นการดูแลเองทั้งหมด ช่วงแรกให้เน้นสามเรื่อง

เรื่องความอบอุ่น ทารกคลอดก่อนกำหนดมีไขมันใต้ผิวน้อย ห้องที่เปิดแอร์เย็นจัดทำให้ตัวเย็นได้ง่าย ตั้งแอร์ให้พอสบายสำหรับผู้ใหญ่ที่ใส่เสื้อแขนสั้น ใส่หมวกบางและถุงเท้าให้ลูก แล้วจับที่ท้ายทอยหรือหน้าอกเพื่อเช็กว่าอุ่นพอ ไม่ใช่จับมือเท้าซึ่งมักเย็นกว่า

เรื่องการนอน ให้ลูกนอนหงายบนที่นอนแน่น ไม่มีหมอน ผ้าห่มหนา หรือตุ๊กตาในเปล และไม่ให้นอนเตียงเดียวกับผู้ใหญ่ ทารกกลุ่มนี้มีความเสี่ยงการเสียชีวิตกะทันหันขณะหลับสูงกว่าทารกครบกำหนด

เรื่องเชื้อโรค จำกัดคนมาเยี่ยมช่วงแรก ให้ทุกคนล้างมือก่อนจับลูก ไม่ให้คนที่เป็นหวัดเข้าใกล้ และงดพาไปที่แออัด ทารกที่ปอดยังไม่แข็งแรงอาจป่วยหนักจากหวัดธรรมดาได้มากกว่าเด็กทั่วไป

อายุปรับ: ตัวเลขที่ใช้วัดพัฒนาการ 2 ปีแรก

AAP อธิบายว่าเวลาประเมินพัฒนาการของเด็กคลอดก่อนกำหนด ให้ใช้อายุปรับ (corrected age) ไม่ใช่อายุจริงนับจากวันเกิด สูตรคือ

อายุปรับ = อายุจริง ลบด้วย (40 สัปดาห์ ลบอายุครรภ์ตอนเกิด)

ตัวอย่างจาก AAP ลูกเกิดตอนอายุครรภ์ 32 สัปดาห์ คือเร็วกว่ากำหนด 8 สัปดาห์หรือราว 2 เดือน ตอนนี้อายุจริง 4 เดือน อายุปรับจึงเท่ากับ 2 เดือน พัฒนาการที่ควรเทียบคือของเด็ก 2 เดือน

อายุครรภ์ตอนเกิด	เกิดเร็วกว่ากำหนด	อายุจริง 6 เดือน คิดเป็นอายุปรับ
36 สัปดาห์	4 สัปดาห์ (ราว 1 เดือน)	ราว 5 เดือน
32 สัปดาห์	8 สัปดาห์ (ราว 2 เดือน)	ราว 4 เดือน
28 สัปดาห์	12 สัปดาห์ (ราว 3 เดือน)	ราว 3 เดือน

AAP แนะนำให้ใช้อายุปรับไปจนลูกอายุราว 2 ขวบ และระบุว่าเด็กคลอดก่อนกำหนดส่วนใหญ่ตามทันเพื่อนวัยเดียวกันภายในช่วงนั้น เด็กที่เกิดเร็วมากหรือมีภาวะแทรกซ้อนมากอาจใช้เวลานานกว่า เวลาเปิดตารางใน พัฒนาการเด็กรายเดือน ให้เทียบกับอายุปรับเสมอ

เรื่องวัคซีนต่างออกไป ทารกคลอดก่อนกำหนดส่วนใหญ่รับวัคซีนตามอายุจริงนับจากวันเกิด ไม่ใช่อายุปรับ ถามกุมารแพทย์ให้แน่ใจทุกครั้ง

ติดตามพัฒนาการ และเมื่อไรควรขอการช่วยเหลือเร็ว

AAP แนะนำให้พ่อแม่สังเกตพัฒนาการตามอายุปรับและพาไปตรวจตามนัด ถ้าลูกช้ากว่าที่ควรเป็นตามอายุปรับ การเริ่มกระตุ้นพัฒนาการตั้งแต่เนิ่นๆ (early intervention) ช่วยได้มาก ในไทย กุมารแพทย์สามารถส่งต่อไปคลินิกพัฒนาการเด็กหรือนักกายภาพบำบัดได้

เรื่องที่ควรพูดคุยกับแพทย์ทุกครั้งที่ไปตามนัด

• น้ำหนัก ความยาว และรอบศีรษะ เทียบกับกราฟการเติบโต
• การมองเห็น โดยเฉพาะถ้าลูกเกิดเร็วมากและต้องตรวจจอประสาทตา
• การได้ยิน ถ้าผลคัดกรองแรกเกิดไม่ผ่าน
• กล้ามเนื้อแข็งหรืออ่อนผิดปกติ
• การกินและการกลืน

ดูแลใจพ่อแม่ไปพร้อมกัน

การมีลูกอยู่ NICU เหนื่อยทั้งกายและใจ คุณแม่ต้องพักฟื้นจากการคลอด ปั๊มนมทุกไม่กี่ชั่วโมง และเดินทางไปกลับโรงพยาบาล ความรู้สึกผิด กลัว และโกรธเป็นเรื่องที่พ่อแม่จำนวนมากรู้สึก ถ้าอารมณ์เศร้า นอนไม่หลับแม้มีโอกาสนอน หรือรู้สึกว่าไม่ไหว ให้บอกทีม NICU หรือแพทย์ของตัวเอง เรื่องนี้อยู่ใน ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

เรื่องที่ช่วยได้จริงคือแบ่งงานกันในครอบครัว คนหนึ่งดูแลบ้านและลูกคนโต อีกคนไปโรงพยาบาล และจดคำถามไว้ถามตอนแพทย์ตรวจเยี่ยม พ่อแม่ที่ได้คุยกับทีมดูแลสม่ำเสมอมักเข้าใจแผนการรักษาและวางแผนวันกลับบ้านได้ดีกว่า