ตั้งครรภ์ไตรมาสแรก สัปดาห์ 1 ถึง 13 แม่และลูกเปลี่ยนอย่างไร

ตั้งครรภ์ไตรมาสแรกคือช่วงตั้งแต่วันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้ายจนถึงสัปดาห์ที่ 13 กับอีก 6 วันค่ะ นี่คือการแบ่งของวิทยาลัยสูติแพทย์และนรีแพทย์อเมริกัน (ACOG) ช่วงนี้อวัยวะสำคัญของลูกเริ่มก่อตัวเกือบทั้งหมด ส่วนร่างกายคุณแม่ก็ปรับตัวเร็วมาก หลายคนรู้สึกเหนื่อยและคลื่นไส้ทั้งที่ท้องยังไม่ป่องเลย

ข่าวดีคือสิ่งที่คุณแม่ทำได้ในช่วงนี้ชัดเจนและไม่ซับซ้อน ไปฝากครรภ์ให้เร็ว กินกรดโฟลิกต่อ ดูแลอาหาร และรู้ว่าอาการไหนต้องรีบไปโรงพยาบาล ที่เหลือร่างกายจะทำงานของมันเองค่ะ

นับสัปดาห์อย่างไร ทำไมสัปดาห์แรกยังไม่ท้อง

อายุครรภ์นับจากวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้าย ไม่ได้นับจากวันปฏิสนธิ ผลคือในสัปดาห์ที่ 1 และ 2 คุณแม่ยังไม่ได้ตั้งครรภ์จริง ร่างกายกำลังเตรียมตกไข่อยู่ การปฏิสนธิเกิดราวช่วงปลายสัปดาห์ที่ 2 ถ้ารอบเดือนยาวหรือสั้นกว่าทั่วไป ช่วงนี้ก็เลื่อนตามไปด้วย

ACOG ระบุว่าการตั้งครรภ์ใช้เวลาราว 40 สัปดาห์ และการอัลตราซาวด์วัดความยาวลำตัวลูกในไตรมาสแรกเป็นวิธีที่ใช้ยืนยันอายุครรภ์ได้ ถ้าคุณแม่จำวันประจำเดือนไม่ได้ หรือรอบเดือนไม่สม่ำเสมอ แพทย์จะใช้ผลอัลตราซาวด์นี้กำหนดวันคลอดแทน

ช่วงไตรมาส	สัปดาห์ (นับจากประจำเดือนครั้งสุดท้าย)
ไตรมาสแรก	0 ถึง 13 สัปดาห์ 6 วัน
ไตรมาสสอง	14 สัปดาห์ 0 วัน ถึง 27 สัปดาห์ 6 วัน
ไตรมาสสาม	28 สัปดาห์ 0 วัน ถึง 40 สัปดาห์ 6 วัน

ตัวเลขวันคลอดเป็นเพียงจุดกึ่งกลาง ACOG ระบุว่ามีทารกเพียงราว 1 ใน 20 ที่คลอดตรงวันกำหนดพอดี จึงควรมองเป็นช่วงเวลามากกว่าวันเดียว

พัฒนาการของลูกในไตรมาสแรก

ช่วง 13 สัปดาห์นี้ลูกเปลี่ยนจากเซลล์กลุ่มเล็กๆ ไปเป็นทารกที่มีอวัยวะหลักครบ ข้อมูลจาก ACOG แบ่งได้คร่าวๆ ดังนี้

สัปดาห์	สิ่งที่เกิดขึ้นกับลูก
1 ถึง 8	สมองและไขสันหลังเริ่มก่อตัว เนื้อเยื่อหัวใจเริ่มเกิด ปอดเริ่มพัฒนา
9 ถึง 12	เปลือกตาเกิด อวัยวะเพศเริ่มก่อตัว ไตเริ่มสร้างปัสสาวะ ตับอ่อนเริ่มสร้างอินซูลิน เล็บเริ่มขึ้น
13	เข้าสู่ปลายไตรมาส อวัยวะหลักมีครบ และจะเติบโตต่อในไตรมาสถัดไป

เพราะอวัยวะหลักก่อตัวในช่วงนี้ การกินกรดโฟลิกต่อเนื่องและการปรึกษาแพทย์ก่อนใช้ยาทุกชนิดจึงสำคัญเป็นพิเศษ ถ้ามียาประจำตัว อย่าหยุดยาเองค่ะ ให้ถามแพทย์ก่อนว่าควรปรับอย่างไร

ร่างกายคุณแม่เปลี่ยนอย่างไร

อาการในไตรมาสแรกต่างกันมากในแต่ละคน บางคนแทบไม่มีอาการ บางคนคลื่นไส้จนกินอะไรไม่ลง ทั้งสองแบบเป็นการตั้งครรภ์ที่ปกติได้ทั้งคู่ อาการที่พบได้บ่อยมีดังนี้

• ประจำเดือนขาด ซึ่งมักเป็นสัญญาณแรกที่ทำให้ตรวจการตั้งครรภ์
• คลื่นไส้ อาเจียน หรือเหม็นกลิ่นที่เคยชอบ
• เหนื่อยง่าย ง่วงนอนตลอดวัน
• เจ็บหรือคัดตึงเต้านม
• ปัสสาวะบ่อยขึ้น
• อารมณ์แปรปรวน ร้องไห้ง่ายกว่าเดิม
• มีเลือดออกกะปริดกะปรอยเล็กน้อย

ข้อสุดท้ายทำให้คุณแม่หลายคนตกใจ ACOG ระบุว่าเลือดออกเล็กน้อยในช่วงต้นของการตั้งครรภ์พบได้บ่อย และไม่ได้แปลว่าจะแท้งเสมอไป แต่ควรแจ้งแพทย์ทุกครั้งเพื่อให้ประเมินได้ อาการเริ่มต้นแต่ละแบบอ่านละเอียดได้ใน อาการคนท้องระยะแรก

ความเหนื่อยเป็นอาการที่หลายคนไม่คาดคิด ร่างกายใช้พลังงานมากในการสร้างรกและปรับระบบไหลเวียนเลือด การงีบหลับสั้นๆ เข้านอนเร็วขึ้น และขอให้คนในบ้านช่วยแบ่งงานบ้านช่วยได้มาก

อาการแพ้ท้อง รับมือได้แค่ไหน

อาการแพ้ท้องเป็นเรื่องที่คุณแม่ถามบ่อยที่สุดในไตรมาสนี้ สิ่งที่ควรรู้คือ ACOG ระบุชัดว่าอาการแพ้ท้องไม่ได้ทำให้แท้ง และการไม่แพ้ท้องเลยก็ไม่ได้แปลว่าครรภ์มีปัญหา

วิธีที่ใช้ได้ในชีวิตประจำวันคือดื่มน้ำทีละน้อยแต่บ่อย เลี่ยงอาหารมันและกลิ่นแรง และพักผ่อนให้พอ ถ้าอาเจียนจนดื่มน้ำไม่ได้ทั้งวัน ปัสสาวะน้อยและสีเข้ม หรือน้ำหนักลดลงชัดเจน ให้ไปพบแพทย์ เพราะภาวะขาดน้ำต้องได้รับการรักษา ช่วงเวลาที่อาการมักดีขึ้นอ่านได้ที่ แพ้ท้องกี่เดือนหาย

ฝากครรภ์ครั้งแรกเมื่อไร และมีอะไรบ้าง

องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้คุณแม่พบบุคลากรทางการแพทย์อย่างน้อย 8 ครั้งตลอดการตั้งครรภ์ โดยครั้งแรกควรเกิดภายใน 12 สัปดาห์ และควรได้อัลตราซาวด์อย่างน้อยหนึ่งครั้งก่อนอายุครรภ์ 24 สัปดาห์

พอตรวจปัสสาวะได้ผลบวก จึงควรนัดฝากครรภ์ได้เลย ไม่ต้องรอให้ท้องโตหรือรอครบสามเดือน การฝากครรภ์ครั้งแรกมักประกอบด้วย

1. ซักประวัติ ทั้งประจำเดือนครั้งสุดท้าย โรคประจำตัว ยาที่ใช้ และประวัติการตั้งครรภ์เดิม
2. ชั่งน้ำหนัก วัดส่วนสูง และวัดความดันโลหิต
3. ตรวจเลือดตามที่โรงพยาบาลกำหนด เช่น หมู่เลือด ความเข้มข้นของเลือด และการติดเชื้อบางชนิด
4. ตรวจปัสสาวะ
5. อัลตราซาวด์เพื่อยืนยันว่าครรภ์อยู่ในโพรงมดลูกและประเมินอายุครรภ์

รายการตรวจของแต่ละโรงพยาบาลต่างกันได้ ลำดับการนัดตลอดการตั้งครรภ์อ่านได้ใน คู่มือฝากครรภ์

การตรวจคัดกรองที่จะถูกถามถึง

ปลายไตรมาสแรกเป็นช่วงที่แพทย์มักพูดถึงการตรวจคัดกรองความผิดปกติของโครโมโซม เช่น ดาวน์ซินโดรม ทางเลือกมีหลายแบบ ตั้งแต่การตรวจเลือดร่วมกับอัลตราซาวด์ ไปจนถึงการตรวจดีเอ็นเอของลูกจากเลือดแม่ การตรวจเหล่านี้เป็นการคัดกรอง ผลจะบอกความเสี่ยงสูงหรือต่ำ ไม่ได้ยืนยันโรค

คุณแม่ไม่ต้องตัดสินใจทันทีในวันฝากครรภ์ครั้งแรกค่ะ ขอเอกสารกลับมาอ่าน คุยกับคุณพ่อ แล้วค่อยตัดสินใจภายในช่วงเวลาที่แพทย์แนะนำ ถ้าผลคัดกรองออกมาเสี่ยงสูง แพทย์จะอธิบายขั้นต่อไปว่ามีการตรวจยืนยันแบบใดให้เลือก

สิ่งที่ควรทำและควรเลี่ยง

ไตรมาสแรกไม่ได้ต้องเปลี่ยนชีวิตทั้งหมด แต่มีบางเรื่องที่ควรใส่ใจ

ควรทำ	ควรเลี่ยง
กินกรดโฟลิกต่อตามที่แพทย์แนะนำ	ดื่มแอลกอฮอล์ทุกชนิด
ไปฝากครรภ์ให้เร็ว	สูบบุหรี่และอยู่ใกล้ควันบุหรี่
ดื่มน้ำให้พอ แบ่งมื้ออาหาร	กินยาหรือสมุนไพรเองโดยไม่ถามแพทย์
ขยับร่างกายเบาๆ อย่างเดินเล่น	อาหารดิบหรือไม่สุก
แจ้งที่ทำงานเมื่อพร้อม	ยกของหนักมากหรือกิจกรรมเสี่ยงล้ม

อาหารแต่ละกลุ่มที่ควรเลี่ยงและเหตุผลอ่านละเอียดได้ใน อาหารที่คนท้องห้ามกิน

การแท้งระยะแรก เรื่องที่ควรรู้โดยไม่ต้องกลัว

หลายคนรอบอกข่าวจนพ้นสามเดือนเพราะกลัวการแท้ง ข้อมูลจาก ACOG ช่วยให้มองเรื่องนี้ได้ชัดขึ้น การแท้งระยะแรกหมายถึงการสูญเสียก่อนอายุครรภ์ครบ 13 สัปดาห์ เกิดราว 10 ใน 100 ของการตั้งครรภ์ที่รู้ตัว และราวครึ่งหนึ่งมาจากความผิดปกติของโครโมโซมของตัวอ่อน

ACOG ระบุด้วยว่าการแท้งระยะแรกไม่ได้เกิดจากสิ่งที่คุณแม่หลายคนโทษตัวเอง ได้แก่

• การทำงาน
• การออกกำลังกาย
• ความเครียดหรือการทะเลาะกัน
• การมีเพศสัมพันธ์
• การเคยกินยาคุมกำเนิดมาก่อน
• อาการแพ้ท้อง

ความเสี่ยงสูงขึ้นตามอายุ ACOG ระบุว่าคุณแม่อายุเกิน 40 ปีมีโอกาสราว 1 ใน 3 ข้อมูลนี้ไม่ได้มีไว้ให้กังวล แต่ช่วยให้คุณแม่ที่เคยผ่านเรื่องนี้รู้ว่าไม่ใช่ความผิดของตัวเอง

ตัวอย่างสมมติ สัปดาห์แรกหลังรู้ว่าท้อง

สมมติว่าคุณแม่ตรวจปัสสาวะได้ผลบวกตอนอายุครรภ์ราว 5 สัปดาห์ สิ่งที่ผมแนะนำให้ทำในสัปดาห์แรกมีไม่กี่ข้อ

1. จดวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้ายไว้
2. กินกรดโฟลิกต่อ หรือเริ่มทันทีถ้ายังไม่ได้กิน
3. โทรนัดฝากครรภ์ให้ได้ก่อน 12 สัปดาห์
4. ทำรายการยาและวิตามินที่ใช้อยู่ไว้ถามแพทย์
5. หยุดดื่มแอลกอฮอล์และเลี่ยงควันบุหรี่

แค่นี้ก็เพียงพอสำหรับสัปดาห์แรกค่ะ เรื่องอื่นอย่างการเลือกโรงพยาบาลคลอดหรือการเตรียมของใช้ลูกรอได้ ไตรมาสสองจะมีเวลามากกว่าและร่างกายมักสบายขึ้น

ทำงาน ออกกำลังกาย และมีเพศสัมพันธ์ได้ไหม

คำถามสามข้อนี้มาพร้อมกันเสมอ คำตอบจากข้อมูลของ ACOG ทำให้คุณแม่สบายใจขึ้นได้ เพราะทั้งการทำงาน การออกกำลังกาย และการมีเพศสัมพันธ์ ไม่ได้เป็นสาเหตุของการแท้งระยะแรก

ในทางปฏิบัติ คุณแม่ส่วนใหญ่ทำงานต่อได้ตามปกติ ถ้างานต้องสัมผัสสารเคมี รังสี หรือยกของหนักเป็นประจำ ให้แจ้งแพทย์ตอนฝากครรภ์ว่าทำงานอะไร เพื่อให้ประเมินว่าควรปรับหน้าที่หรือไม่ การออกกำลังกายที่เคยทำอยู่แล้วมักทำต่อได้ โดยลดความหนักลงเมื่อเหนื่อย และเลี่ยงกีฬาที่มีโอกาสล้มหรือถูกกระแทกท้อง

เรื่องเพศสัมพันธ์ ถ้าแพทย์ไม่ได้ห้ามเป็นกรณีพิเศษ เช่น มีเลือดออกหรือมีภาวะที่แพทย์สั่งให้ระวัง ก็ไม่จำเป็นต้องงด ถ้าไม่แน่ใจ ให้ถามแพทย์ตรงๆ ได้เลยค่ะ เป็นคำถามที่แพทย์ได้ยินทุกวัน

บทบาทของคุณพ่อในไตรมาสแรก

คุณพ่อมองไม่เห็นการเปลี่ยนแปลงจากภายนอก เพราะท้องยังไม่ป่อง แต่คุณแม่กำลังเหนื่อยจริง สิ่งที่ช่วยได้มากคือรับงานบ้านที่ต้องเจอกลิ่นแรง เช่น ทำอาหารหรือทิ้งขยะ ไปฝากครรภ์ครั้งแรกด้วยกัน และช่วยจดคำถามที่อยากถามแพทย์

อีกเรื่องที่ควรคุยกันตั้งแต่ตอนนี้คือจะบอกข่าวกับครอบครัวและที่ทำงานเมื่อไร ไม่มีคำตอบที่ถูกหรือผิด แต่การตกลงกันไว้ช่วยลดความอึดอัดเวลามีคนถาม

สัญญาณที่ต้องรีบพบแพทย์

ไตรมาสแรกส่วนใหญ่ผ่านไปได้ด้วยดีค่ะ อาการเหนื่อย คลื่นไส้ และคัดเต้านมเป็นสัญญาณว่าร่างกายกำลังปรับตัว ไม่ใช่สิ่งที่ต้องกังวล ให้โฟกัสที่การฝากครรภ์ การกินกรดโฟลิก และการพักผ่อน แล้วค่อยๆ ก้าวไปทีละสัปดาห์

ถ้ามีอาการต่อไปนี้ ให้ติดต่อโรงพยาบาลหรือไปห้องฉุกเฉินทันที โดยไม่ต้องรอวันนัด

• เลือดออกมากจนชุ่มผ้าอนามัย ตามแนวทางของ NHS
• ปวดท้องรุนแรง โดยเฉพาะปวดด้านเดียว ซึ่งต้องแยกจาก ท้องนอกมดลูก
• ปวดที่ปลายไหล่ร่วมกับปวดท้อง
• หน้ามืดหรือเป็นลม
• มีเนื้อเยื่อหรือของเหลวไหลออกจากช่องคลอด
• ไข้สูง หรืออาเจียนจนดื่มน้ำไม่ได้