ธาตุเหล็กสำหรับคนท้อง กินเม็ดเหล็กอย่างไรให้ได้ผล ไม่ทรมานท้อง

คุณแม่ส่วนใหญ่ได้เหล็กจากอาหารไม่พอสำหรับช่วงตั้งครรภ์ องค์การอนามัยโลก (WHO) จึงแนะนำให้เสริมเหล็กธาตุวันละ 30-60 มิลลิกรัม ร่วมกับกรดโฟลิก 400 ไมโครกรัม ทุกวันตลอดการตั้งครรภ์ เม็ดที่ได้จากคลินิกฝากครรภ์จึงไม่ใช่วิตามินบำรุงทั่วไป แต่เป็นยาป้องกันภาวะซีดที่ควรกินให้ต่อเนื่อง

ปัญหาที่เจอบ่อยกว่าการไม่ได้ยาคือ กินแล้วท้องผูก คลื่นไส้ จนเลิกกินกลางทาง หรือกินคู่กับนมและกาแฟจนดูดซึมได้น้อย ส่วนใหญ่แก้ได้ด้วยการปรับเวลาและวิธีกิน

เหล็กหายไปไหนในช่วงตั้งครรภ์

ระหว่างตั้งครรภ์ ปริมาณเลือดของคุณแม่เพิ่มขึ้นมาก ร่างกายต้องใช้เหล็กสร้างเม็ดเลือดแดงเพิ่ม ลูกและรกก็ดึงเหล็กไปสะสมด้วย โดยเฉพาะช่วงครึ่งหลังของการตั้งครรภ์ WHO ระบุว่าการขยายตัวของปริมาณเลือดในช่วงตั้งครรภ์และการเสียเลือดตอนคลอด เป็นสาเหตุหนึ่งของภาวะซีดในผู้หญิง และการขาดเหล็กเป็นสาเหตุทางโภชนาการที่พบมากที่สุด

ข้อมูลปี 2019 ของ WHO พบว่าคนท้องอายุ 15-49 ปีทั่วโลกราว 37% หรือประมาณ 32 ล้านคนมีภาวะซีด WHO eLENA ระบุว่าการเสริมเหล็กและโฟลิกทุกวันช่วยลดความเสี่ยงซีดของแม่ ภาวะติดเชื้อหลังคลอด ทารกน้ำหนักตัวน้อย และคลอดก่อนกำหนด

อาการที่ WHO และ NHS ระบุว่าพบบ่อยเมื่อซีด ได้แก่ เหนื่อยง่าย เวียนศีรษะ มือเท้าเย็น ปวดศีรษะ หายใจหอบเวลาออกแรง ใจสั่น และผิวซีดกว่าเดิม ปัญหาคืออาการเหล่านี้ซ้อนกับความเหนื่อยปกติของคนท้อง คุณแม่หลายคนจึงไม่รู้ตัวจนเห็นผลเลือด ถ้าเหนื่อยมากผิดปกติ อ่านเพิ่มได้ที่ อาการอ่อนเพลียตอนท้อง

ค่าฮีโมโกลบินเท่าไรถึงเรียกว่าซีด

ในสมุดฝากครรภ์จะมีผลเลือดที่เขียนว่า Hb (ฮีโมโกลบิน) หรือ Hct (ฮีมาโทคริต) ตรวจครั้งแรกตอนฝากครรภ์และตรวจซ้ำช่วงไตรมาสสาม แนวทางของ WHO ปี 2024 ใช้เกณฑ์แยกตามไตรมาส เพราะช่วงกลางการตั้งครรภ์เลือดจะเจือจางที่สุดตามธรรมชาติ

ไตรมาส	ไม่ซีด (กรัม/ลิตร)	ซีดเล็กน้อย	ซีดปานกลาง	ซีดรุนแรง
ไตรมาสแรก	110 ขึ้นไป	100-109	70-99	ต่ำกว่า 70
ไตรมาสสอง	105 ขึ้นไป	95-104	70-94	ต่ำกว่า 70
ไตรมาสสาม	110 ขึ้นไป	100-109	70-99	ต่ำกว่า 70

ผลบางโรงพยาบาลรายงานเป็นกรัมต่อเดซิลิตร ให้หารด้วย 10 เช่น 110 กรัมต่อลิตร เท่ากับ 11.0 กรัมต่อเดซิลิตร

ในไทยมีอีกเรื่องที่ต้องคิดคือ ภาวะซีดไม่ได้มาจากขาดเหล็กเสมอ พาหะหรือโรคธาลัสซีเมียทำให้เม็ดเลือดแดงเล็กและซีดได้ แม้เหล็กในร่างกายจะพอ คลินิกฝากครรภ์จึงตรวจคัดกรองธาลัสซีเมียไปพร้อมกัน ถ้าผลเลือดซีดแต่กินเหล็กแล้วไม่ขึ้น หมออาจตรวจเพิ่มเพื่อหาสาเหตุ คุณแม่ไม่ควรเพิ่มขนาดยาเองเพราะคิดว่ายังไม่พอ

ใครควรระวังเรื่องซีดเป็นพิเศษ

คุณแม่บางกลุ่มเริ่มตั้งครรภ์ด้วยเหล็กสำรองที่น้อยอยู่แล้ว หรือใช้เหล็กเร็วกว่าคนอื่น ถ้าตรงกับข้อใดข้อหนึ่ง ควรบอกหมอตั้งแต่นัดแรก และตั้งใจกินเม็ดเหล็กให้ครบเป็นพิเศษ

สถานการณ์	ทำไมเสี่ยง	สิ่งที่ช่วยได้
ท้องแฝด	ลูกสองคนดึงเหล็กไปพร้อมกัน	ถามหมอว่าต้องเจาะเลือดถี่ขึ้นไหม
ท้องห่างจากครั้งก่อนไม่ถึง 2 ปี	ร่างกายยังเติมเหล็กที่เสียไปไม่ทัน	WHO แนะนำให้เว้นระยะการตั้งครรภ์ราว 24 เดือน ครั้งนี้เน้นกินยาให้ต่อเนื่อง
ก่อนท้องมีประจำเดือนมามาก	เสียเลือดทุกเดือนมาเป็นปี	แจ้งประวัตินี้ตอนฝากครรภ์
กินมังสวิรัติหรือไม่กินเนื้อแดง	เหล็กจากพืชดูดซึมได้น้อยกว่าเหล็กจากเนื้อสัตว์	กินถั่วและผักใบเขียวคู่ผลไม้วิตามินซีทุกมื้อ
แพ้ท้องหนัก อาเจียนบ่อย	กินอาหารและยาได้น้อยหลายสัปดาห์	เริ่มเม็ดเหล็กใหม่ทันทีที่อาการเบาลง
เป็นพาหะธาลัสซีเมีย	ซีดได้แม้เหล็กไม่ขาด	ให้หมอดูผลเลือดก่อนเพิ่มเหล็กเอง

ส่วนลูกในท้องก็ได้ประโยชน์จากเรื่องนี้ต่อหลังคลอด WHO ระบุว่าการรอหนีบสายสะดือหลังคลอดอย่างน้อย 1 นาทีช่วยลดภาวะซีดในทารก คุณแม่ถามทีมห้องคลอดเรื่องนี้ไว้ล่วงหน้าได้ในนัดไตรมาสสาม

อ่านฉลากเม็ดเหล็กให้ถูก

ตัวเลขบนแผงยาส่วนใหญ่บอกน้ำหนักของ "เกลือเหล็ก" ไม่ใช่เหล็กธาตุที่ร่างกายได้จริง WHO ให้ตัวเลขเทียบไว้ว่า เหล็กธาตุ 60 มิลลิกรัม เท่ากับ

ชื่อบนฉลาก	น้ำหนักที่ให้เหล็กธาตุ 60 มก.
เฟอร์รัสซัลเฟต (ชนิด heptahydrate)	300 มก.
เฟอร์รัสฟูมาเรต	180 มก.
เฟอร์รัสกลูโคเนต	500 มก.

ตัวอย่าง ถ้าได้ยาเฟอร์รัสฟูมาเรต 200 มก. วันละ 1 เม็ด จะได้เหล็กธาตุราว 65 มก. ซึ่งอยู่ในช่วงที่ WHO แนะนำแล้ว ยาจากคลินิกฝากครรภ์บางแห่งเป็นเม็ดรวมที่มีเหล็ก โฟลิก และไอโอดีนในเม็ดเดียว ให้ดูฉลากว่าแต่ละตัวมีเท่าไร ถ้ากินวิตามินคนท้องที่ซื้อเองอยู่ด้วย ให้นำทั้งสองแผงไปให้หมอหรือเภสัชกรดู เพื่อไม่ให้เหล็กซ้ำซ้อนเกินจำเป็น วิธีเลือกวิตามินรวมอ่านต่อได้ที่ วิตามินคนท้อง

กินเวลาไหน กับอะไร และห่างจากอะไร

การดูดซึมเหล็กขึ้นกับของที่อยู่ในกระเพาะพร้อมกัน NHS ระบุว่าชา กาแฟ นม ผลิตภัณฑ์นม และอาหารที่มีกรดไฟติกสูงอย่างธัญพืชไม่ขัดสี ทำให้ดูดซึมเหล็กได้ยากขึ้น ส่วนการดื่มน้ำส้มหลังกินเม็ดเหล็กช่วยให้ดูดซึมดีขึ้น

ตารางเวลาที่คุณแม่ใช้ได้จริงในวันทำงาน

เวลา	สิ่งที่ทำ	เหตุผล
07:00	อาหารเช้า นม กาแฟ (ถ้าดื่ม)	ให้นมและกาแฟผ่านไปก่อน
09:30-10:00	เม็ดเหล็ก + ส้ม 1 ผล หรือฝรั่งครึ่งลูก	ห่างนมและกาแฟราว 2 ชั่วโมง ได้วิตามินซีช่วย
12:00	อาหารกลางวัน	ปกติ
14:00	ชาหรือนม (ถ้าดื่ม)	ห่างจากเม็ดเหล็กแล้ว
ก่อนนอน	เม็ดแคลเซียม (ถ้าหมอสั่ง)	แยกจากเหล็กคนละช่วงของวัน

ถ้ากินตอนท้องว่างแล้วคลื่นไส้มาก NHS แนะนำว่ากินพร้อมหรือหลังอาหารได้ เพื่อลดผลข้างเคียง ดูดซึมน้อยลงบ้างแต่ดีกว่าหยุดกิน หลายคนพบว่ากินหลังอาหารเย็นแล้วนอนเลยช่วยได้ เพราะหลับผ่านช่วงคลื่นไส้ไป

ถ้าลืมกินไปหนึ่งวัน ให้กินตามปกติในวันถัดไป ไม่ต้องกินสองเม็ดชดเชย การกินต่อเนื่องทุกวันสำคัญกว่าการกินให้ตรงนาทีเดิม ตั้งปลุกในโทรศัพท์หรือวางแผงยาไว้ข้างแปรงสีฟันช่วยได้มาก

ท้องผูก คลื่นไส้ อุจจาระดำ จัดการอย่างไร

NHS ระบุผลข้างเคียงของเม็ดเหล็กไว้ ได้แก่ ท้องผูกหรือท้องเสีย ปวดท้อง แสบร้อนกลางอก คลื่นไส้ และอุจจาระสีเข้มขึ้น และแนะนำให้กินต่อแม้มีผลข้างเคียง โดยปรึกษาแพทย์เรื่องการปรับ

ผลข้างเคียง	ลองทำก่อน	เมื่อไรควรบอกหมอ
ท้องผูก	ดื่มน้ำเพิ่ม กินผัก ผลไม้ ลูกพรุน เดินหลังอาหาร	ไม่ถ่ายเกิน 3-4 วัน หรือถ่ายเป็นเลือด
คลื่นไส้ จุกแน่น	เปลี่ยนไปกินหลังอาหารหรือก่อนนอน	อาเจียนจนกินยาไม่ได้หลายวัน
แสบร้อนกลางอก	อย่านอนราบทันทีหลังกิน	แสบมากจนนอนไม่หลับ
อุจจาระสีเข้มหรือดำ	เป็นผลปกติของเหล็ก ไม่ต้องหยุดยา	ดำเหนียวเหมือนยางมะตอย มีกลิ่นคาวจัด ร่วมกับหน้ามืด

หมอมีทางเลือกหลายอย่าง เช่น เปลี่ยนชนิดของเกลือเหล็ก ปรับขนาด หรือให้ยาระบายอ่อน ๆ ที่ใช้ได้ในคนท้อง การบอกตรง ๆ ว่ากินไม่ไหวดีกว่าเลิกกินเงียบ ๆ แล้วไปพบตอนผลเลือดซีดแล้ว เรื่องท้องผูกโดยละเอียดดูที่ ท้องผูกตอนท้อง

อาหารไทยที่ช่วยเติมเหล็ก

อาหารช่วยได้ แต่ส่วนใหญ่ไม่พอแทนยาในช่วงตั้งครรภ์ เอกสารของกรมอนามัยแนะนำให้คนท้องเสริมเหล็กจากไข่แดง เครื่องในสัตว์ ธัญพืช และผักสีเขียวเข้ม และ WHO แนะนำให้กินอาหารที่มีเหล็กคู่กับอาหารที่มีวิตามินซีเพื่อช่วยดูดซึม

กลุ่ม	ตัวอย่างเมนู	กินคู่กับ
เลือดสัตว์ เนื้อแดง	ต้มเลือดหมูใส่ตำลึง ผัดกะเพราเนื้อ	มะนาวบีบในน้ำซุป
ไข่แดง	ไข่ตุ๋น ไข่เจียวผักโขม	มะเขือเทศ
ปลาและอาหารทะเลที่สุก	แกงส้มปลาช่อน หอยลายผัดน้ำพริกเผา	ผักสดที่ล้างสะอาด
ถั่วและธัญพืช	แกงเขียวหวานใส่ถั่วฝักยาว ถั่วแดงต้ม	ส้มหรือฝรั่งหลังมื้อ
ผักใบเขียวเข้ม	ผัดผักบุ้ง ตำลึง คะน้า ผักโขม	พริกหวาน หรือผลไม้วิตามินซี

เรื่องตับต้องระวัง ถึงตับจะมีเหล็กสูง NHS แนะนำให้คนท้องเลี่ยงตับและผลิตภัณฑ์จากตับ เพราะมีวิตามินเอสูงมาก ถ้าอยากกินเครื่องใน ให้เลือกเลือดหมูหรือเลือดไก่ที่ต้มสุกแทน หรือถามหมอว่ากินตับได้ปริมาณเท่าไรต่อสัปดาห์ ส่วนเมนูโดยรวมของแต่ละไตรมาสดูได้ที่ อาหารคนท้อง

ต้องกินเหล็กไปถึงเมื่อไร

WHO แนะนำให้เสริมตลอดการตั้งครรภ์ และควรเริ่มโฟลิกให้เร็วที่สุด ดีที่สุดคือตั้งแต่ก่อนตั้งครรภ์ หลังคลอด หลายโรงพยาบาลให้กินต่ออีกระยะหนึ่ง โดยเฉพาะคนที่เสียเลือดมากตอนคลอด ระยะเวลาขึ้นกับผลเลือด ส่วนคนที่ได้รับการวินิจฉัยว่าซีดจากขาดเหล็ก NHS ระบุว่าการรักษาด้วยเม็ดเหล็กมักใช้เวลาราว 6 เดือน และจะเจาะเลือดซ้ำเพื่อดูว่าดีขึ้นหรือไม่

ถ้าเริ่มวันนี้

กินเม็ดเหล็กวันละครั้งตามที่คลินิกจ่าย ห่างจากนม ชา กาแฟ และแคลเซียมราว 2 ชั่วโมง กินคู่ผลไม้วิตามินซี และถ้าท้องผูกหรือคลื่นไส้จนอยากเลิก ให้บอกหมอในนัดถัดไปเพื่อเปลี่ยนยา ผลเลือดครั้งต่อไปจะบอกว่าวิธีที่ใช้อยู่ได้ผลแค่ไหน

ไปพบแพทย์ก่อนวันนัด ถ้ามีอาการเหล่านี้

• เหนื่อยหอบแม้นั่งพัก หรือใจสั่นจนนอนไม่ได้
• เป็นลม หน้ามืดบ่อย หรือมือเท้าซีดเย็นมาก
• อุจจาระดำเหนียวคล้ายยางมะตอย หรืออาเจียนเป็นเลือด
• มีเลือดออกทางช่องคลอด หรือรู้สึกลูกดิ้นน้อยลงชัดเจน