ตรวจ AMH คืออะไร ค่าที่ได้บอกอะไร และบอกอะไรไม่ได้

การตรวจ AMH (Anti-Müllerian Hormone) คือการตรวจเลือดเพื่อดูว่ารังไข่ยังมีไข่เหลืออยู่มากหรือน้อยค่ะ ค่าที่ได้บอกจำนวนไข่โดยประมาณ แต่ไม่ได้บอกว่าไข่มีคุณภาพดีแค่ไหน และไม่ได้ทำนายว่าคุณแม่จะท้องเองได้หรือไม่ MedlinePlus ของหอสมุดแพทยศาสตร์แห่งชาติสหรัฐฯ ระบุข้อจำกัดนี้ไว้ตรงๆ

ความเข้าใจผิดเรื่องนี้ทำให้หลายคนกังวลเกินจำเป็น ผู้หญิงที่ค่า AMH ต่ำบางคนรีบตัดสินใจเรื่องการรักษาโดยที่ยังไม่ต้องรีบ และบางคนที่ค่าปกติก็สบายใจจนรอนานเกินไป การรู้ว่าค่านี้ใช้ทำอะไรได้จึงสำคัญพอกับตัวเลขเอง

AMH มาจากไหน ทำไมสะท้อนจำนวนไข่

ไข่ในรังไข่อยู่ในถุงเล็กๆ ที่เรียกว่าฟอลลิเคิล ฟอลลิเคิลขนาดเล็กเหล่านี้สร้างฮอร์โมน AMH ออกมา ยิ่งมีฟอลลิเคิลมาก ระดับ AMH ในเลือดก็ยิ่งสูง ผู้หญิงเกิดมาพร้อมไข่จำนวนจำกัด และจำนวนลดลงตามอายุ ค่า AMH จึงลดลงตามไปด้วย

บทความใน British Columbia Medical Journal (BCMJ) อธิบายว่าระดับ AMH สูงสุดราวอายุ 25 ปี แล้วลดลงอย่างต่อเนื่องจนถึงอายุ 40 ปี หลังจากนั้นลดลงเร็วขึ้น ลักษณะนี้คล้ายกับความสามารถในการมีบุตรที่ลดลงตามอายุ แต่ไม่ได้ตรงกันทุกจุด เพราะความสามารถในการมีบุตรขึ้นกับคุณภาพไข่ด้วย ซึ่ง AMH วัดไม่ได้

สิ่งที่ค่า AMH บอกได้และบอกไม่ได้

คำถาม	AMH ตอบได้ไหม	แหล่งที่ระบุ
ไข่ในรังไข่เหลือมากหรือน้อย	ได้ โดยประมาณ	MedlinePlus
ไข่มีคุณภาพดีไหม	ไม่ได้	MedlinePlus
จะท้องเองตามธรรมชาติได้ไหม	ไม่ได้	MedlinePlus, ASRM, BCMJ
ถ้ากระตุ้นไข่ทำเด็กหลอดแก้ว จะได้ไข่มากไหม	ได้ค่อนข้างดี	ASRM
ควรเริ่มยากระตุ้นขนาดเท่าไร	ช่วยประกอบการตัดสิน	MedlinePlus
จะหมดประจำเดือนเมื่อไร	ไม่ได้	MedlinePlus, BCMJ
เป็นถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS) ไหม	ช่วยสนับสนุน แต่วินิจฉัยเองไม่ได้	MedlinePlus

ข้อความสำคัญจาก ASRM คือ ตัวชี้วัดปริมาณไข่สำรองอย่าง AMH ทำนายจำนวนไข่ที่จะเก็บได้ดี แต่ทำนายความสามารถในการมีบุตรได้ไม่ดี เมื่อแยกผลของอายุออกไปแล้ว

ค่าอ้างอิงตามช่วงอายุ

ค่า AMH แต่ละห้องแล็บต่างกันได้ BCMJ ระบุว่ายังไม่มีมาตรฐานอ้างอิงขององค์การอนามัยโลกที่ใช้ร่วมกันระหว่างชุดน้ำยาตรวจแต่ละยี่ห้อ ตารางนี้จึงเป็นตัวอย่างจากห้องแล็บหนึ่งแห่งที่ BCMJ ยกมา ใช้ดูแนวโน้ม ไม่ได้ใช้แทนค่าอ้างอิงในใบผลของคุณ

อายุ (ปี)	ช่วงค่า AMH (pmol/L)	แปลงเป็น ng/mL โดยประมาณ
20 ถึง 24	8.7 ถึง 83.6	1.2 ถึง 11.7
25 ถึง 29	6.4 ถึง 70.3	0.9 ถึง 9.8
30 ถึง 34	4.1 ถึง 58.0	0.6 ถึง 8.1
35 ถึง 39	1.1 ถึง 53.5	0.2 ถึง 7.5
40 ถึง 44	0.2 ถึง 39.1	0.03 ถึง 5.5
45 ขึ้นไป	ต่ำกว่า 19.4	ต่ำกว่า 2.7

สังเกตว่าช่วงค่าปกติกว้างมาก ผู้หญิงอายุ 30 ถึง 34 ปีที่ปกติดีอยู่ได้ตั้งแต่ 4.1 ไปจนถึง 58.0 pmol/L ต่างกันมากกว่าสิบเท่า ตัวเลขเดียวจึงไม่ควรนำไปเทียบกับเพื่อนหรือญาติ BCMJ ระบุว่าค่าต่ำกว่า 10 pmol/L เป็นระดับที่ควรพิจารณาเรื่องไข่สำรองต่ำ

แปลงหน่วยอย่างไร

ใบผลตรวจในไทยใช้ได้ทั้ง ng/mL และ pmol/L สูตรจาก BCMJ คือ ค่าเป็น pmol/L คูณ 0.14 จะได้ค่าเป็น ng/mL สมมติว่าใบผลเขียนว่า 15 pmol/L เมื่อคูณ 0.14 จะได้ 2.1 ng/mL ถ้าจะแปลงกลับ ให้หารด้วย 0.14

ค่าต่ำไม่ได้แปลว่าท้องเองไม่ได้

ประเด็นนี้มีหลักฐานจากงานวิจัยที่ ASRM สรุปไว้ค่ะ

งานวิจัย	กลุ่มที่ศึกษา	สิ่งที่พบ
Time to Conceive	ผู้หญิง 750 คน อายุ 30 ถึง 44 ปี ที่พยายามมีลูกเอง	คนที่ AMH ต่ำกว่า 0.7 ng/mL หรือ FSH สูงกว่า 10 มีอัตราตั้งครรภ์สะสมที่ 6 และ 12 รอบเดือนใกล้เคียงคนที่ค่าปกติ
EAGeR	ผู้หญิงที่เคยแท้งมาก่อน	คนที่ AMH ต่ำกว่า 1 ng/mL มีอัตราตั้งครรภ์ใกล้เคียงคนที่ค่า 1.0 ถึง 3.5 ng/mL
AMIGOS	คู่ที่รักษาด้วยยากระตุ้นไข่ร่วมกับการฉีดเชื้อ (IUI)	AMH ไม่ได้ทำนายความสำเร็จของการรักษา

เหตุผลที่เป็นแบบนี้คือ การตั้งครรภ์ตามธรรมชาติต้องการไข่ที่ดีเพียงหนึ่งใบต่อรอบเดือน คนที่มีไข่เหลือน้อยกว่าก็ยังตกไข่ได้ทุกเดือน ส่วนคุณภาพของไข่ใบนั้นขึ้นกับอายุมากกว่าจำนวนไข่ที่เหลือ

BCMJ จึงสรุปว่าไม่ควรใช้ค่า AMH เพื่อทำนายความสามารถในการมีบุตรตามธรรมชาติ ไม่ควรใช้ตัดสิทธิ์ใครจากการรักษาด้วยเทคโนโลยีช่วยการเจริญพันธุ์ และไม่ควรใช้ทำนายอายุหมดประจำเดือน

AMH มีประโยชน์ที่สุดตอนวางแผนทำเด็กหลอดแก้ว

ตอนที่ค่า AMH ช่วยได้มากคือก่อนเริ่มกระตุ้นไข่ MedlinePlus ระบุว่าผู้ที่มี AMH สูงมักตอบสนองต่อยากระตุ้นได้ดีด้วยขนาดยาที่ต่ำกว่า แพทย์จึงใช้ค่านี้ประกอบการเลือกขนาดยาและคาดการณ์จำนวนไข่ที่จะเก็บได้ การตรวจนับฟองไข่ขนาด 2 ถึง 10 มิลลิเมตรด้วยอัลตราซาวด์ช่วงต้นรอบเดือน (AFC) ให้ข้อมูลเทียบเท่ากันตามที่ ASRM ระบุ

กรณีค่า AMH ต่ำมาก ASRM ยกข้อมูลว่าผู้ที่ AMH ต่ำกว่า 0.16 ng/mL ซึ่งเข้ารับการกระตุ้นไข่ทำเด็กหลอดแก้ว มีรอบที่ต้องยกเลิกราว 54% และอัตราการคลอดมีชีพราว 9.5% ต่อรอบที่เริ่ม ตัวเลขนี้ต่ำ แต่ไม่ใช่ศูนย์ ASRM ย้ำว่าไม่ควรใช้ค่า AMH อย่างเดียวปฏิเสธการรักษา พื้นฐานของเด็กหลอดแก้วอ่านได้ที่ ทำเด็กหลอดแก้ว

ค่า AMH สูงหมายถึงอะไร

ค่าสูงไม่ได้แปลว่าดีกว่าเสมอไปค่ะ MedlinePlus ระบุว่าค่า AMH สูงเข้าได้กับกลุ่มอาการถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS) แต่ใช้วินิจฉัยโรคนี้เพียงอย่างเดียวไม่ได้ BCMJ ยกตัวอย่างเกณฑ์ที่ใช้ในงานวิจัยหนึ่งว่าค่าตั้งแต่ 33.6 pmol/L ขึ้นไปสัมพันธ์กับ PCOS

แพทย์จะวินิจฉัย PCOS จากหลายข้อประกอบกัน เช่น ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ อาการของฮอร์โมนเพศชายสูง และภาพอัลตราซาวด์ของรังไข่ ถ้าใบผลของคุณมีค่า AMH สูงร่วมกับประจำเดือนมาห่างหรือไม่มา ให้นำทั้งสองข้อมูลไปคุยกับแพทย์ด้วยกัน

นอกจากนี้ MedlinePlus ระบุว่า AMH ใช้ติดตามผลการรักษามะเร็งรังไข่บางชนิด และใช้ประกอบการประเมินภาวะหมดประจำเดือนก่อนอายุ 40 หรือก่อนอายุ 45 ปี แต่ใช้ทำนายว่าจะหมดประจำเดือนเมื่อไรไม่ได้

เตรียมตัวก่อนตรวจ

MedlinePlus ระบุว่าการตรวจ AMH ไม่ต้องเตรียมตัวพิเศษ เป็นการเจาะเลือดจากแขนตามปกติ ASRM ระบุว่าค่า AMH ค่อนข้างคงที่ระหว่างรอบเดือน จึงตรวจวันไหนของรอบก็ได้

สิ่งที่ต้องแจ้งเจ้าหน้าที่คือยาคุมกำเนิดค่ะ ASRM ระบุว่าการใช้ยาคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนทำให้ AMH ต่ำลงได้ BCMJ แนะนำให้หยุดยาเม็ดคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนรวมอย่างน้อยสองเดือนก่อนตรวจ ถ้าต้องการค่าที่สะท้อนไข่สำรองจริง ถ้าตรวจระหว่างกินยาอยู่และผลออกมาต่ำ ให้แจ้งแพทย์เพื่อพิจารณาตรวจซ้ำหลังหยุดยา

อ่านผลด้วยตัวอย่างสมมติสองแบบ

สมมติว่าคุณแม่ A อายุ 32 ปี ได้ AMH 0.8 ng/mL ต่ำกว่าช่วงอ้างอิงของอายุ แต่ประจำเดือนมาสม่ำเสมอ และพยายามมีลูกมาสี่เดือน ตามข้อมูลของ ASRM ค่านี้ไม่ได้ทำนายว่าจะท้องเองยากขึ้น สิ่งที่ควรทำคือพยายามต่อตามปกติจนครบเกณฑ์เวลาหนึ่งปี แต่ถ้าวางแผนจะมีลูกหลายคนในอนาคต หรือคิดเรื่องฝากไข่ ค่านี้เป็นเหตุผลให้คุยกับแพทย์เร็วขึ้น

สมมติว่าคุณแม่ B อายุ 38 ปี ได้ AMH 2.5 ng/mL อยู่ในช่วงปกติ ผลนี้ไม่ได้แปลว่ารอได้อีกหลายปี เพราะอายุ 38 ปีทำให้คุณภาพไข่ลดลงแล้ว ACOG แนะนำให้ผู้ที่อายุเกิน 35 ปีเข้ารับการประเมินหลังพยายามมาหกเดือน ซึ่งอ่านลำดับการตรวจได้ใน ตั้งใจมีลูก ไม่ท้องสักที ควรตรวจอะไร

ตรวจซ้ำได้ไหม ค่าเปลี่ยนเร็วแค่ไหน

เพราะ ASRM ระบุว่าค่า AMH ค่อนข้างคงที่ระหว่างรอบเดือน การตรวจซ้ำในเดือนถัดไปโดยไม่มีเหตุผลทางการแพทย์จึงมักได้ค่าใกล้เดิม และไม่ได้ช่วยให้ตัดสินใจได้ดีขึ้น เหตุผลที่ควรตรวจซ้ำมีไม่กี่ข้อ เช่น ตรวจครั้งแรกระหว่างใช้ยาคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมน ตรวจคนละห้องแล็บที่ใช้น้ำยาต่างยี่ห้อ หรือแพทย์ต้องการติดตามหลังผ่าตัดรังไข่

ถ้าจะเทียบผลสองครั้ง ให้ดูว่าใช้หน่วยเดียวกันหรือไม่ก่อน ค่า 2 ng/mL กับ 14 pmol/L คือค่าที่เท่ากันโดยประมาณ ไม่ได้แปลว่าค่าเพิ่มขึ้นเจ็ดเท่า

ใครควรตรวจ และใครยังไม่จำเป็น

จากข้อจำกัดข้างต้น การตรวจ AMH มีประโยชน์ชัดในบางกลุ่ม

• ผู้ที่วางแผนทำเด็กหลอดแก้วหรือเข้ารับการรักษาภาวะมีบุตรยาก
• ผู้ที่สนใจฝากไข่และอยากรู้ว่าน่าจะเก็บไข่ได้มากน้อยแค่ไหน
• ผู้ที่เคยผ่าตัดรังไข่ หรือได้รับเคมีบำบัดหรือฉายแสงมาก่อน
• ผู้ที่ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอและแพทย์สงสัย PCOS หรือรังไข่หยุดทำงานก่อนวัย

ส่วนผู้หญิงที่ไม่มีอาการผิดปกติ ประจำเดือนสม่ำเสมอ และยังพยายามไม่ถึงเกณฑ์เวลา การตรวจ AMH เพื่อดูว่าจะท้องได้ไหมให้คำตอบที่ไม่ตรงคำถาม สิ่งที่ช่วยได้มากกว่าคือการตรวจสุขภาพก่อนตั้งครรภ์และกินกรดโฟลิกตามคำแนะนำ ถ้าพยายามมาครบหนึ่งปี หรือหกเดือนสำหรับผู้ที่อายุเกิน 35 ปี การประเมิน ภาวะมีบุตรยาก ทั้งคู่จะให้ภาพที่ครบกว่าค่า AMH ค่าเดียว

ตัวเลขในใบผลเป็นข้อมูลหนึ่งชิ้นค่ะ ไม่ใช่คำตัดสิน ให้นำใบผลไปพบแพทย์ด้านเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์ แล้วถามสามข้อ ค่านี้อยู่ตรงไหนเมื่อเทียบกับอายุ ควรตรวจอะไรเพิ่ม และค่านี้เปลี่ยนแผนของเราหรือไม่ และควรพบแพทย์เร็วกว่าที่วางแผนไว้ถ้ามีข้อใดต่อไปนี้

• ประจำเดือนไม่มาติดต่อกันหลายเดือนโดยไม่ได้ตั้งครรภ์
• มีอาการร้อนวูบวาบ เหงื่อออกกลางคืน ก่อนอายุ 40 ปี
• ปวดท้องน้อยรุนแรงช่วงมีประจำเดือนจนกระทบการใช้ชีวิต