น้ำหนักคนท้องควรขึ้นเท่าไหร่ ดูเกณฑ์ตาม BMI ก่อนท้อง

คำถามที่คุณแม่ถามหมอบ่อยที่สุดข้อหนึ่งคือ "ตอนนี้น้ำหนักขึ้นเยอะไปไหม" คำตอบสั้น ๆ คือ ไม่มีตัวเลขเดียวที่ใช้ได้กับทุกคน ช่วงที่เหมาะสมขึ้นกับน้ำหนักและส่วนสูงก่อนตั้งครรภ์ หรือค่า BMI เป็นหลัก คนน้ำหนักปกติมักขึ้นราว 11-16 กิโลกรัมตลอดการตั้งครรภ์ ส่วนคนผอมควรขึ้นมากกว่านั้น และคนที่น้ำหนักเกินควรขึ้นน้อยกว่า

NHS ระบุว่าคนส่วนใหญ่ขึ้นราว 10-12.5 กิโลกรัม และน้ำหนักส่วนใหญ่ขึ้นหลังสัปดาห์ที่ 20 ช่วงตัวเลขของสถาบันต่างประเทศและแพทย์ไทยจึงแตกต่างกันเล็กน้อย ที่ต้องจำคือเป็นแนวทางกว้าง ๆ ไม่ใช่เส้นตายที่ต้องเป๊ะ หมอจะดูแนวโน้มต่อเนื่องจากสมุดฝากครรภ์ของคุณแม่มากกว่าตัวเลขของนัดใดนัดหนึ่ง

ช่วงน้ำหนักที่เหมาะ ดูตาม BMI ก่อนท้อง

คำนวณ BMI จากน้ำหนักเป็นกิโลกรัม หารด้วยส่วนสูงเป็นเมตรยกกำลังสอง ใช้น้ำหนักก่อนตั้งครรภ์หรือน้ำหนักที่ชั่งตอนฝากครรภ์ครั้งแรกถ้าจำน้ำหนักเดิมไม่ได้

BMI ก่อนท้อง	กลุ่ม	น้ำหนักที่ควรขึ้นตลอดการตั้งครรภ์ (ประมาณ)
ต่ำกว่า 18.5	น้ำหนักน้อย	12.5-18 กิโลกรัม
18.5-24.9	ปกติ	11.5-16 กิโลกรัม
25-29.9	น้ำหนักเกิน	7-11.5 กิโลกรัม
30 ขึ้นไป	อ้วน	5-9 กิโลกรัม

ตัวเลขในตารางแปลงเป็นกิโลกรัมจากช่วงที่ CDC ของสหรัฐฯ ใช้ (อ้างอิงคำแนะนำของ Institute of Medicine) สำหรับครรภ์เดี่ยว ไม่ใช่เกณฑ์ตายตัว บางโรงพยาบาลใช้เกณฑ์ปรับสำหรับคนเอเชียที่ตัวเล็กกว่า คุณแม่ที่ท้องแฝด เป็นเบาหวานก่อนท้อง หรือมีโรคประจำตัว หมอจะกำหนดช่วงเฉพาะให้ ถ้าไม่แน่ใจว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหน ให้ถามหมอในนัดฝากครรภ์ครั้งต่อไป

ลองคำนวณจริงหนึ่งตัวอย่าง

คุณแม่สูง 158 เซนติเมตร ก่อนท้องหนัก 52 กิโลกรัม คิด BMI ได้ 52 หารด้วย 1.58 ยกกำลังสอง (2.50) เท่ากับประมาณ 20.8 อยู่กลุ่มน้ำหนักปกติ เป้าทั้งท้องคือราว 11.5-16 กิโลกรัม แปลว่าตอนใกล้คลอดน้ำหนักควรอยู่ราว 63.5-68 กิโลกรัม

ถ้าอีกคนสูงเท่ากันแต่หนัก 68 กิโลกรัม BMI จะราว 27.2 อยู่กลุ่มน้ำหนักเกิน เป้าคือ 7-11.5 กิโลกรัม หรือใกล้คลอดราว 75-79.5 กิโลกรัม สองคนนี้จบที่น้ำหนักต่างกันมาก แต่ทั้งคู่อยู่ในช่วงที่เหมาะกับตัวเอง นี่คือเหตุผลที่การเทียบน้ำหนักกับเพื่อนไม่ได้บอกอะไร

ท้องแฝดใช้ตารางอื่น

CDC แยกช่วงสำหรับท้องแฝดสองไว้ต่างหาก เพราะแม่ต้องรองรับลูกสองคน รกสองชุดหรือรกใหญ่ และน้ำคร่ำมากกว่า

BMI ก่อนท้อง	ท้องแฝดสอง ควรขึ้นราว
18.5-24.9	17-25 กิโลกรัม
25-29.9	14-23 กิโลกรัม
30 ขึ้นไป	11-19 กิโลกรัม

สำหรับคุณแม่ที่ BMI ต่ำกว่า 18.5 และท้องแฝด ข้อมูลยังมีน้อยกว่ากลุ่มอื่น หมอมักติดตามใกล้ชิดและกำหนดเป้าเป็นรายบุคคล ส่วนแฝดสามขึ้นไปไม่มีตารางกลาง ต้องคุยกับหมอโดยตรง

NHS แนะนำว่าไม่ควรพยายามลดน้ำหนักระหว่างตั้งครรภ์ แม้จะมีน้ำหนักเกินก่อนท้อง เพราะการลดน้ำหนักเองอาจทำให้ได้สารอาหารไม่พอสำหรับลูก สิ่งที่ทำได้คือกินอาหารสมดุล ขยับตัวสม่ำเสมอ และคุมไม่ให้น้ำหนักขึ้นเร็วเกินไป

น้ำหนักก้อนนี้ไปอยู่ที่ไหนบ้าง

หลายคนคิดว่าน้ำหนักที่ขึ้นทั้งหมดคือน้ำหนักลูก ความจริงลูกมีน้ำหนักแรกคลอดราว 3 กิโลกรัม ส่วนที่เหลือกระจายไปตามส่วนต่าง ๆ ของร่างกายแม่

ส่วนที่เพิ่ม	น้ำหนักโดยประมาณ
ลูก	3-3.5 กิโลกรัม
รก	ราว 0.5-0.7 กิโลกรัม
น้ำคร่ำ	ราว 0.8-1 กิโลกรัม
มดลูกที่ขยายตัว	ราว 1 กิโลกรัม
เต้านม	ราว 0.5-1 กิโลกรัม
ปริมาณเลือดและน้ำในร่างกาย	ราว 2-3 กิโลกรัม
ไขมันสะสมสำรองไว้ให้นมลูก	ราว 2-4 กิโลกรัม

ตัวเลขนี้ชี้ให้เห็นว่าไขมันสำรองมีส่วนไม่น้อย และส่วนนี้เองที่ลดช้าหลังคลอด ถ้าน้ำหนักขึ้นเกินช่วงมาก ส่วนเกินมักกลายเป็นไขมันสะสมของคุณแม่ ไม่ได้ช่วยให้ลูกโตขึ้นตามไปด้วย

น้ำหนักแต่ละไตรมาส ควรเป็นอย่างไร

น้ำหนักไม่ได้ขึ้นเท่ากันทุกเดือน แนวโน้มทั่วไปที่หมอใช้ดูมีดังนี้

• ไตรมาสแรก (สัปดาห์ที่ 1-13) ขึ้นรวมราว 0.5-2 กิโลกรัม คนแพ้ท้องหนักน้ำหนักอาจเท่าเดิมหรือลดเล็กน้อย ซึ่งไม่เป็นปัญหาถ้าไตรมาสถัดไปกลับมาขึ้นตามปกติ
• ไตรมาสที่สอง (สัปดาห์ที่ 14-27) เริ่มขึ้นสม่ำเสมอ คนน้ำหนักปกติขึ้นราว 0.4-0.5 กิโลกรัมต่อสัปดาห์ หรือราว 1.5-2 กิโลกรัมต่อเดือน
• ไตรมาสที่สาม (สัปดาห์ที่ 28 เป็นต้นไป) ขึ้นต่อเนื่องคล้ายไตรมาสสอง ช่วงสัปดาห์สุดท้ายน้ำหนักบางคนนิ่งหรือลดลงเล็กน้อยก่อนคลอด

ถ้าอยากรู้ว่าตัวเองอยู่ในไตรมาสไหน ดูวิธีนับอายุครรภ์ที่ วิธีนับอายุครรภ์

ใช้ตารางนี้เทียบกับตัวเลขในสมุดฝากครรภ์

ทุกนัดฝากครรภ์ พยาบาลจะชั่งน้ำหนักแล้วจดลงสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก ลองเอาตัวเลขนั้นมาเทียบกับแนวโน้มคร่าว ๆ ของคุณแม่ BMI ปกติที่ขึ้นตามช่วงด้านบน ตัวเลขเป็นยอดสะสมจากน้ำหนักก่อนท้อง

อายุครรภ์	น้ำหนักที่ขึ้นสะสมโดยประมาณ (BMI ปกติ)	ถ้าต่างจากนี้มาก
12 สัปดาห์	0.5-2 กิโลกรัม	ลดลงเพราะแพ้ท้องได้ ให้บอกหมอถ้าลดเกิน 2-3 กิโลกรัม
20 สัปดาห์	4-6 กิโลกรัม	ถ้าเกิน 8 กิโลกรัม คุยเรื่องอาหารกับหมอ
28 สัปดาห์	7-10 กิโลกรัม	ช่วงนี้มักตรวจคัดกรองเบาหวานด้วย
36 สัปดาห์	10-14 กิโลกรัม	ขึ้นเร็วร่วมกับบวม ให้วัดความดัน
40 สัปดาห์	11.5-16 กิโลกรัม	บางคนนิ่งในสัปดาห์สุดท้าย เป็นเรื่องปกติ

ตัวเลขนี้คำนวณย้อนจากช่วงรวมและอัตราราว 0.4-0.5 กิโลกรัมต่อสัปดาห์ในไตรมาสสองและสาม จึงใช้ดูทิศทางเท่านั้น สิ่งที่หมอให้น้ำหนักมากกว่าคือเส้นกราฟที่ชันขึ้นหรือแบนลงผิดปกติติดกันหลายนัด ไม่ใช่ตัวเลขนัดเดียว

ต้องกินเพิ่มจริงไหม

คำว่า "กินเผื่อลูก" ทำให้หลายคนกินเพิ่มเป็นสองเท่า ซึ่งเกินความจำเป็นมาก NHS ระบุว่าไม่ต้อง "กินสองคน" และช่วงสามเดือนแรกไม่ต้องเพิ่มแคลอรีเลย CDC ระบุว่าไตรมาสสองเพิ่มราว 340 กิโลแคลอรีต่อวัน และไตรมาสสามราว 450 กิโลแคลอรีต่อวัน สำหรับครรภ์เดี่ยวที่น้ำหนักปกติ ซึ่งเทียบได้กับอาหารว่างเบา ๆ หนึ่งถึงสองมื้อ

ตัวอย่างอาหารว่างราว 300 กิโลแคลอรี

• นมจืด 1 กล่องกับกล้วยหอม 1 ผล
• ข้าวกล้อง 1 ทัพพี กับไข่ต้ม 1 ฟอง
• โยเกิร์ตไม่หวาน 1 ถ้วยกับถั่วอัลมอนด์ 1 กำมือ
• ขนมปังโฮลวีต 2 แผ่นกับอะโวคาโดครึ่งผล

สิ่งที่ควรเน้นคือคุณภาพ ไม่ใช่ปริมาณ ผัก ผลไม้ โปรตีน นม ธัญพืชไม่ขัดสี และน้ำสะอาดเพียงพอ ส่วนขนมหวานและน้ำหวานให้กินเป็นบางครั้ง ตัวอย่างเมนูแต่ละไตรมาสดูที่ อาหารคนท้อง และวิตามินที่หมอมักสั่ง อยู่ที่ วิตามินก่อนคลอด

ชั่งน้ำหนักเองที่บ้านสัปดาห์ละครั้ง เวลาเดิม ตอนเช้าหลังเข้าห้องน้ำ ใส่เสื้อผ้าบางเท่าเดิม แล้วจดไว้ จะเห็นแนวโน้มได้ดีกว่าชั่งทุกวัน เพราะน้ำหนักขึ้นลงตามน้ำที่คั่งในร่างกายได้ทั้งวัน

น้ำหนักขึ้นเร็วหรือช้าเกินไป ต้องทำอย่างไร

น้ำหนักขึ้นเร็วเกิน

การขึ้นเร็วเกินช่วงที่หมอแนะนำเพิ่มโอกาสเป็นเบาหวานตอนท้องและความดันสูง และลูกตัวใหญ่ซึ่งทำให้คลอดยาก หมอมักช่วยปรับอาหารและให้ออกกำลังกายเบา ๆ เช่นเดินเร็วหรือว่ายน้ำ ไม่ใช่ให้อดอาหาร ดูท่าที่ปลอดภัยได้ที่ ออกกำลังกายตอนท้อง

น้ำหนักขึ้นช้าเกิน

หากน้ำหนักแทบไม่ขึ้นตลอดไตรมาสสอง หรือลดต่อเนื่อง ควรบอกหมอ เพราะอาจเกี่ยวกับการกินได้น้อย การติดเชื้อ หรือลูกโตช้า หมอจะวัดยอดมดลูกและส่งตรวจอัลตราซาวด์ประเมินการเจริญเติบโตของลูก

น้ำหนักขึ้นพรวดในเวลาสั้น

ขึ้นเกิน 1-2 กิโลกรัมในหนึ่งสัปดาห์ โดยเฉพาะช่วงปลายไตรมาสสอง พร้อมอาการบวมที่หน้า มือ และเท้า ปวดหัวรุนแรง ตาพร่า หรือจุกใต้ชายโครง ไม่ควรรอ ต้องไปพบแพทย์ทันที เพราะเป็นสัญญาณหนึ่งของครรภ์เป็นพิษ ดูรายละเอียดที่ ครรภ์เป็นพิษ

ผู้หญิงหนึ่งคน หนึ่งเส้นทาง

หลายคนเห็นเพื่อนท้องพร้อมกันตัวเล็กเรียว แต่ของเราน้ำหนักขึ้นเยอะ จึงเกิดความกังวลหรือความรู้สึกผิด ความจริงคือเส้นกราฟน้ำหนักของแต่ละคนต่างกันตามรูปร่างเดิม ระดับกิจกรรม การแพ้ท้อง และการเก็บน้ำ สิ่งที่หมอสนใจคือแนวโน้มต่อเนื่องและผลตรวจอื่นร่วมกัน ได้แก่ ความดัน น้ำตาลในเลือด และการเจริญเติบโตของลูกจากอัลตราซาวด์

บางครั้งเราเห็นตัวเลขขึ้นแล้วอยากอดมื้อเย็นเพื่อชดเชย แต่การอดมื้ออาหารระหว่างท้องไม่ใช่วิธีที่ปลอดภัย ควรปรับเมนูให้เบาและมีคุณภาพแทน เช่นลดน้ำหวานและของทอด เพิ่มผักและโปรตีนไม่ติดมัน

หลังคลอดน้ำหนักลงเท่าไหร่

หลังคลอดทันที น้ำหนักลดราว 5-6 กิโลกรัมจากลูก รก และน้ำคร่ำ ส่วนที่เหลือจะค่อย ๆ ลดในช่วงหลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน โดยเฉพาะถ้าให้นมลูก การลดน้ำหนักหลังคลอดควรเริ่มเมื่อร่างกายฟื้นตัวและได้รับอนุญาตจากหมอ ไม่ควรรีบอดอาหารระหว่างให้นม

ตัวเลขน้ำหนักที่ควรจำไว้ตลอดการตั้งครรภ์

จำสามอย่างก็พอ รู้ BMI ก่อนท้องและช่วงน้ำหนักของตัวเอง ชั่งสัปดาห์ละครั้งแล้วจดลงสมุดฝากครรภ์ และไม่อดอาหารหรือกินเผื่อสองเท่า ถ้าน้ำหนักขึ้นหรือลงผิดไปจากช่วงที่หมอบอก ให้ถามในนัดถัดไป ไม่ต้องรอจนวันคลอดค่ะ