อัลตราซาวด์ครรภ์ ตรวจตอนไหน เห็นอะไร และสิ่งที่ภาพมองไม่เห็น

ครรภ์ที่ไม่มีความเสี่ยงพิเศษได้อัลตราซาวด์หลักๆ สองครั้ง ครั้งแรกราวสัปดาห์ที่ 11-14 เพื่อยืนยันอายุครรภ์และดูว่ามีลูกกี่คน ครั้งที่สองราวสัปดาห์ที่ 18-21 เพื่อดูโครงสร้างร่างกายของลูก ถ้าแพทย์เห็นเหตุผล เช่น ท้องแฝด ความดันสูง เบาหวาน หรือเคยคลอดก่อนกำหนด จะมีครั้งเพิ่มตามความจำเป็น

คุณแม่ส่วนใหญ่ไปอัลตราซาวด์เพื่อดูหน้าลูก แต่งานจริงของแพทย์คือวัด ตรวจ และเทียบตัวเลขกับตารางมาตรฐาน หน้าลูกเป็นผลพลอยได้

ภาพอัลตราซาวด์ทำงานอย่างไร

หัวตรวจ (probe) ส่งคลื่นเสียงความถี่สูงเข้าไปในร่างกาย คลื่นสะท้อนกลับจากเนื้อเยื่อต่างชนิดด้วยความแรงต่างกัน เครื่องแปลงเป็นภาพขาวดำ กระดูกและเนื้อเยื่อแน่นสะท้อนแรงเป็นสีขาว น้ำคร่ำเป็นสีดำ ไม่ใช้รังสีเอกซ์ จึงใช้ได้ในหญิงตั้งครรภ์

ทางหน้าท้อง แพทย์ทาเจลแล้วเลื่อนหัวตรวจบนหน้าท้อง ส่วนทางช่องคลอด แพทย์ใช้หัวตรวจเล็กแบบแท่งที่คลุมด้วยถุงยางป้องกันการติดเชื้อ ใช้ในไตรมาสแรกเพื่อเห็นถุงการตั้งครรภ์และหัวใจเต้นได้เร็วกว่า

ไล่ตามสัปดาห์ แต่ละครั้งดูอะไร

ช่วงอายุครรภ์	จุดประสงค์หลัก	สิ่งที่แพทย์ดู
ราว 6-9 สัปดาห์ (ถ้ามีเหตุ)	ยืนยันตั้งครรภ์ในมดลูก	ถุงการตั้งครรภ์ ตัวอ่อน หัวใจเต้น เลี่ยงภาวะท้องนอกมดลูก
11-14 สัปดาห์	ยืนยันอายุครรภ์ คัดกรองเบื้องต้น	ความยาวตัวอ่อน (CRL) จำนวนทารก ความหนาของต้นคอ (NT)
18-21 สัปดาห์	ตรวจโครงสร้างร่างกาย	สมอง หัวใจ กระดูกสันหลัง ใบหน้า ท้อง ไต แขนขา รก น้ำคร่ำ
24 สัปดาห์ขึ้นไป (ถ้ามีเหตุ)	ติดตามการเติบโต	น้ำหนักประมาณการ ปริมาณน้ำคร่ำ การไหลเวียนเลือดที่สายสะดือ
36 สัปดาห์ขึ้นไป (ถ้ามีเหตุ)	วางแผนคลอด	ท่าของลูก ตำแหน่งรก

NHS ระบุว่าโรงพยาบาลในอังกฤษเสนออย่างน้อยสองครั้ง คือ 11-14 สัปดาห์ และ 18-21 สัปดาห์ ส่วน WHO แนะนำอย่างน้อยหนึ่งครั้งก่อน 24 สัปดาห์ เพื่อประมาณอายุครรภ์ ตรวจหาความผิดปกติของทารกและครรภ์แฝด ซึ่งช่วยลดการเหนี่ยวนำคลอดโดยไม่จำเป็นในครรภ์เลยกำหนด

สแกนช่วงต้นแล้วยังไม่เห็นหัวใจ ต้องคิดอะไรต่อ

คุณแม่ที่มีเลือดออกหรือปวดท้องช่วงแรก มักได้อัลตราซาวด์ก่อน 10 สัปดาห์ และหลายท่านกลับบ้านพร้อมความกังวล เพราะแพทย์บอกว่า "ยังเห็นไม่ชัด" เรื่องนี้เกิดได้บ่อยด้วยเหตุผลที่ไม่ได้ร้ายแรงเสมอไป

สิ่งที่แพทย์แจ้ง	เหตุผลที่พบบ่อย	สิ่งที่มักเกิดต่อ
เห็นถุงการตั้งครรภ์ ยังไม่เห็นตัวอ่อน	อายุครรภ์จริงน้อยกว่าที่นับจากประจำเดือน เช่น ไข่ตกช้า	นัดตรวจซ้ำในอีกไม่กี่สัปดาห์เพื่อดูการเปลี่ยนแปลง
เห็นตัวอ่อน ยังไม่เห็นหัวใจเต้น	ตัวอ่อนยังเล็กเกินกว่าจะเห็น หรือการตั้งครรภ์ไม่พัฒนาต่อ	แพทย์ตัดสินจากการตรวจซ้ำ ไม่สรุปจากภาพครั้งเดียว
ไม่เห็นถุงในโพรงมดลูก แต่ตรวจครรภ์บวก	ตั้งครรภ์เร็วมาก แท้งไปแล้ว หรือท้องนอกมดลูก	มักตรวจเลือดดูระดับฮอร์โมนซ้ำ และนัดใกล้ ๆ

ระหว่างรอนัดซ้ำ ให้เฝ้าดูอาการปวดท้องน้อยข้างเดียว ปวดปลายไหล่ หรือเวียนจะเป็นลม ถ้ามีให้ไปโรงพยาบาลทันทีโดยไม่รอวันนัด เพราะเป็นอาการของท้องนอกมดลูก การจดวันแรกของประจำเดือนครั้งสุดท้ายและความยาวรอบเดือนไปบอกแพทย์ ช่วยให้แพทย์แปลผลได้ดีขึ้นมาก

ครั้งแรก 11-14 สัปดาห์ ได้อะไรกลับบ้าน

ผลที่คุณแม่ควรรู้ตอนออกจากห้องมีสามเรื่อง คือ วันกำหนดคลอดที่แก้ไขแล้ว (แพทย์อาจปรับตามขนาดตัวอ่อน) จำนวนทารกในครรภ์ และค่าความหนาของต้นคอ (nuchal translucency, NT) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการคัดกรองดาวน์ซินโดรม ค่า NT ที่หนาไม่ได้บอกว่าลูกเป็นดาวน์ แต่เป็นตัวเลขที่รวมกับผลเลือดและอายุแม่ เพื่อคำนวณโอกาสเป็น ดูเรื่องนี้ต่อที่ ตรวจดาวน์ซินโดรมตอนท้อง

ถ้าอายุครรภ์ที่นับจากประจำเดือนไม่ตรงกับขนาดตัวอ่อน แพทย์จะเลือกใช้ตัวเลขจากอัลตราซาวด์ในช่วงนี้ เพราะตัวอ่อนวัยนี้โตใกล้เคียงกันมาก วิธีนับเองอยู่ที่ นับอายุครรภ์

ครั้งที่สอง 18-21 สัปดาห์ ตรวจโครงสร้างละเอียด

ครั้งนี้ใช้เวลานานกว่า มักราว 30-45 นาที เพราะต้องไล่ดูอวัยวะทีละส่วน NHS ระบุว่าการตรวจช่วงนี้คัดกรองภาวะ 11 อย่าง ได้แก่ ไม่มีสมอง (anencephaly) กระดูกสันหลังไม่ปิด (open spina bifida) ปากแหว่งเพดานโหว่ กะบังลมเป็นรู ผนังหน้าท้องเปิดสองแบบ (gastroschisis และ exomphalos) ความผิดปกติร้ายแรงของหัวใจ ไม่มีไตทั้งสองข้าง กระดูกผิดปกติรุนแรง และกลุ่มอาการเอ็ดเวิร์ดส์ (trisomy 18) กับพาทัว (trisomy 13) พร้อมดูการเติบโตของลูกและรก

ช่วงนี้แพทย์มักถามว่าอยากรู้เพศลูกไหม บางโรงพยาบาลไม่บอกเพศถ้าไม่ชัดเจน เพราะลูกอาจนอนท่าที่มองไม่เห็น

ถ้าพบสัญญาณผิดปกติ แพทย์จะแจ้งหลังตรวจ และอาจเสนอการตรวจเพิ่ม เช่น อัลตราซาวด์โดยแพทย์เฉพาะทางเวชศาสตร์มารดาและทารกในครรภ์ หรือการเจาะน้ำคร่ำเพื่อยืนยัน การตรวจยืนยันเหล่านี้มีความเสี่ยงแท้งเล็กน้อย จึงควรได้รับคำอธิบายครบก่อนตัดสินใจ

อ่านใบรายงานผลอัลตราซาวด์ให้เป็น

ใบรายงานเต็มไปด้วยตัวย่อ ลองดูห้ากลุ่มหลักในตารางนี้

ตัวย่อ	ความหมาย	ใช้ทำอะไร
CRL	ความยาวจากหัวถึงก้น	คำนวณอายุครรภ์ในไตรมาสแรก
BPD, HC, AC, FL	ความกว้างศีรษะ รอบศีรษะ รอบท้อง ความยาวกระดูกต้นขา	ประเมินขนาดและการเติบโตของลูก
EFW	น้ำหนักประมาณการของลูก	ดูว่าโตตามเกณฑ์ ใช้ประกอบการวางแผนคลอด
AFI หรือ DVP	ปริมาณน้ำคร่ำ	ดูว่าน้ำมากหรือน้อยเกินไป
Placenta	ตำแหน่งและลักษณะรก	ถ้ารกอยู่ต่ำคลุมปากมดลูก แพทย์ต้องวางแผนคลอดต่างจากปกติ

ค่า EFW เป็นการประมาณ ใกล้คลอดอาจคลาดเคลื่อนจากน้ำหนักจริงได้ไม่น้อย จึงไม่ควรเอาเลขในใบไปเทียบกันระหว่างโรงพยาบาลหรือกับคุณแม่ท่านอื่น ถ้าตัวเลขต่างจากตารางมาตรฐาน แพทย์ผู้ดูแลจะอธิบายว่าต้องติดตามหรือไม่ NHS ระบุว่าถ้ารกต่ำในช่วงปลายการตั้งครรภ์ แพทย์อาจแนะนำให้ผ่าคลอด ดูเพิ่มที่ ผ่าคลอด

เมื่อแพทย์บอกว่าพบบางอย่าง ให้ถามสี่ข้อนี้

ช่วงเวลาหลังได้ยินคำว่า "พบความผิดปกติ" คุณแม่ส่วนใหญ่จำคำอธิบายได้ไม่ครบ ลองถือกระดาษไปจดคำตอบ หรือขอให้คนที่ไปด้วยช่วยจด

1. สิ่งที่เห็นชื่ออะไร และเป็นข้อสงสัยหรือเป็นการวินิจฉัยแล้ว
2. พบได้บ่อยแค่ไหนที่สิ่งนี้หายไปเองหรือไม่มีผลกับลูกหลังคลอด
3. ขั้นต่อไปคือตรวจอะไร ตรวจที่ไหน ต้องรอผลกี่วัน และการตรวจนั้นมีความเสี่ยงอะไร
4. ถ้ายืนยันว่าเป็นจริง ต้องวางแผนคลอดหรือดูแลหลังคลอดต่างจากเดิมอย่างไร เช่น ต้องคลอดในโรงพยาบาลที่มีกุมารแพทย์เฉพาะทาง

สิ่งที่พบบางอย่าง เช่น ไตบวมน้ำเล็กน้อยหรือจุดสว่างในหัวใจ แพทย์ใช้เป็นข้อมูลประกอบ และหลายรายตรวจซ้ำแล้วไม่มีผลอะไร ขณะที่บางอย่าง เช่น ความผิดปกติของหัวใจที่ชัดเจน ทำให้ทีมแพทย์ได้เตรียมการผ่าตัดหรือดูแลตั้งแต่ลูกคลอด การรู้ล่วงหน้าจึงมีประโยชน์ในทางปฏิบัติ แม้จะเป็นข่าวที่ฟังยาก

เตรียมตัวก่อนไปตรวจ

• ถามตอนยืนยันนัดว่าต้องกลั้นปัสสาวะหรือไม่ และกี่ชั่วโมงก่อน
• ใส่เสื้อสองชิ้นหรือกางเกงที่เลิกขึ้นหรือดึงลงได้ง่าย เพราะแพทย์ต้องเปิดหน้าท้อง
• เอาสมุดฝากครรภ์และผลอัลตราซาวด์ครั้งก่อนไปด้วย
• เตรียมคำถามสองสามข้อ เช่น ลูกโตตามเกณฑ์ไหม รกอยู่ตำแหน่งไหน น้ำคร่ำพอไหม
• ถ้าอยากพาคนไปด้วย ถามนโยบายโรงพยาบาลก่อน บางแห่งให้พ่อเข้าห้องได้ บางแห่งจำกัด

ปลอดภัยแค่ไหน

NHS ระบุว่าไม่มีความเสี่ยงที่ทราบต่อทารกหรือแม่จากการอัลตราซาวด์ตามปกติ FDA ของสหรัฐฯ จัดอัลตราซาวด์เป็นวิธีที่ความเสี่ยงต่ำมาก และเตือนว่าความเสี่ยงอาจเพิ่มเมื่อสัมผัสพลังงานคลื่นนานโดยไม่จำเป็น หรือเมื่อผู้ใช้ไม่ได้รับการฝึก จึงไม่แนะนำให้ใช้อัลตราซาวด์เพื่อถ่ายภาพเป็นที่ระลึกอย่างเดียว

ประเด็นที่ต้องคิดจริงๆ คือผลของการตรวจ ภาพที่ผิดปกติอาจนำไปสู่การตรวจที่มีความเสี่ยง และอาจทำให้กังวลโดยยังไม่มีคำตอบแน่ชัด การตัดสินใจรับหรือไม่รับการตรวจเป็นสิทธิ์ของคุณ และการดูแลครรภ์ยังดำเนินต่อตามปกติ

ภาพอัลตราซาวด์ไม่เห็นอะไรบ้าง

ผลปกติให้ความอุ่นใจได้ แต่ไม่ใช่การรับประกัน ข้อจำกัดที่ควรรู้

• ภาวะบางอย่าง เช่น ความผิดปกติเล็กๆ ของหัวใจ ภาวะออทิสติก หรือความผิดปกติของโครโมโซมบางชนิด อัลตราซาวด์ไม่เห็นหรือเห็นไม่ชัด
• ท่านอนของลูก ท่าแม่ และความหนาของหน้าท้องมีผลต่อความชัดของภาพ ถ้าภาพไม่พอ แพทย์อาจนัดตรวจใหม่ภายในไม่กี่สัปดาห์
• ภาวะที่เกิดทีหลัง เช่น ลูกโตช้า น้ำคร่ำน้อย หรือความผิดปกติของรก ตรวจเจอตอนติดตามได้เท่านั้น ไม่ใช่ตอนสแกนครั้งแรก

ใช้สิทธิ์ตรวจอัลตราซาวด์อย่างไร

ผู้มีสิทธิ์บัตรทองและประกันสังคมฝากครรภ์ในโรงพยาบาลรัฐ มักได้อัลตราซาวด์ตามกำหนดรวมอยู่ในการดูแล ผู้ประกันตนที่ไปตรวจเอกชนเบิกค่าฝากครรภ์รวมได้ไม่เกิน 1,500 บาท ซึ่งไม่ครอบคลุมค่าอัลตราซาวด์ละเอียดของเอกชนทั้งหมด วิธีเบิกอยู่ใน ฝากครรภ์ประกันสังคมใช้สิทธิ์ยังไง

ถ้าอยากทำอัลตราซาวด์แบบ 3 มิติหรือ 4 มิติ แยกจากการตรวจตามแผน ดูเงื่อนไขช่วงเวลาและข้อควรระวังที่ อัลตราซาวด์ 4 มิติ ทำตอนกี่สัปดาห์

ก่อนวันนัดตรวจ ควรจำอะไรไว้

ไปให้ครบสองครั้งตามนัดหลัก ถามแพทย์ตอนออกจากห้องว่าผลของแต่ละค่าปกติหรือไม่ และขอสำเนาผลเก็บไว้ในสมุดฝากครรภ์ เพราะถ้าย้ายโรงพยาบาล ที่ใหม่จะได้ไม่ต้องตรวจซ้ำ ถ้าแพทย์ไม่นัดอัลตราซาวด์เพิ่ม ไม่ต้องไปทำเอง แต่ถ้าไม่แน่ใจเรื่องอายุครรภ์ ตำแหน่งรก หรือผลที่ได้รับ ถามแพทย์ผู้ดูแลก่อนว่าควรตรวจเพิ่มหรือไม่