ลูกนอนไม่หลับ ไล่หาสาเหตุทีละข้อ ตั้งแต่หิวและร้อน จนถึงป่วย

ตอนตีสองที่ลูกตื่นแล้วไม่ยอมหลับ ให้เช็กตามลำดับนี้ก่อน คือกินอิ่มหรือยัง ผ้าอ้อมเปียกหรือไม่ ตัวร้อนหรือเย็นเกินไปไหม มีลมในท้องหรือแหวะนมหรือเปล่า แล้วจึงค่อยนึกถึงเรื่องอื่น ส่วนใหญ่ลูกที่ตื่นกลางคืนไม่ได้เป็นโรคอะไร แต่มีข้อเดียวที่ต้องดูก่อนทุกข้อ คือลูกมีไข้ หายใจลำบาก หรือซึมผิดปกติหรือไม่ ถ้ามี ให้ไปหาหมอ ไม่ต้องไล่เช็กต่อ

ก่อนเรียกว่านอนไม่หลับ ดูว่าอาการที่เห็นเป็นปกติหรือเปล่า

คุณพ่อคุณแม่จำนวนมากเข้าใจผิดว่าลูกมีปัญหา เพราะเห็นท่าทางขณะหลับที่ไม่เคยรู้ว่าปกติ AAP อธิบายการนอนของทารกแรกเกิดว่าแบ่งเป็นการนอนแบบตาขยับเร็ว (REM หรือ active sleep) และหลับลึกอย่างละครึ่งโดยประมาณ ช่วง REM จะเห็น

• ตัวกระตุก ยิ้ม หรือทำหน้าบูด
• ตาขยับไปมาใต้เปลือกตาที่ปิดอยู่
• หายใจไม่สม่ำเสมอ และหยุดหายใจ 5-10 วินาที โดยสีผิวไม่เปลี่ยน AAP เรียกว่า normal periodic breathing of infancy และเด็กส่วนใหญ่หายไปเองราวกลางปีแรก

ถ้าลูกทำท่าเหล่านี้แต่หลับต่อ ไม่ต้องอุ้มขึ้นมา การอุ้มขึ้นมาตอนนี้อาจปลุกลูกให้ตื่นเต็มที่ ส่วนถ้าหยุดหายใจนานกว่านั้น ผิวคล้ำ หรือลูกดูไม่ตอบสนอง ให้กระตุ้นลูกทันทีและไปโรงพยาบาลหรือโทร 1669

อีกเรื่องที่พ่อแม่ควรรู้ คือ AAP ระบุว่าทารกแรกเกิดนอนราว 16-17 ชั่วโมงต่อวัน ครั้งละ 1-2 ชั่วโมงเท่านั้น และการที่ทารกหลับยาวเกิน 10 ชั่วโมงโดยไม่ตื่นกินนมในช่วงแรกเกิดไม่ใช่สัญญาณที่ดี ดังนั้น "ลูกตื่นบ่อย" ในเดือนแรกคือพฤติกรรมที่ถูกออกแบบมาให้กินบ่อย ไม่ใช่นอนไม่หลับ

ตารางไล่สาเหตุ ร้องแบบนี้ ลองเช็กอะไร

สิ่งที่เห็น	สาเหตุที่ควรเช็ก	ทำอะไรได้
ร้องหาที่อก ดูดมือ ห่างมื้อก่อนเกิน 2-3 ชั่วโมง	หิว	ให้กิน ไม่ต้องรอให้ลูกร้องหนัก
ร้องทันทีหลังเปลี่ยนท่า หรือผ้าอ้อมหนัก	เปียกแฉะ ระคายผิว	เปลี่ยนผ้าอ้อม ตรวจผื่น ดูที่ ผื่นผ้าอ้อม
คอและหลังเหงื่อชื้น หน้าแดง	ร้อนเกินไป	ลดชั้นเสื้อผ้า ลดอุณหภูมิห้องให้ราว 16-20 องศาเซลเซียส
ขาเย็น ตัวสั่น ซุกหาคนอุ้ม	หนาวเกินไป	เพิ่มชั้นบาง ๆ ห้ามใช้ผ้าห่มหนาคลุมหน้า
ขาเกร็งงอเข้าหาท้อง ผายลมบ่อย	ท้องอืด	ไล่ลมหลังกินนม ดูที่ ท้องอืดในทารก
แหวะนมแล้วร้องเมื่อวางราบ	กรดไหลย้อน หรือแหวะนมตามปกติ	อุ้มตั้งหลังกิน 15-20 นาที ดูที่ ทารกแหวะนม
ขยี้ตา หาว หน้าบึ้ง แต่ยังไม่ยอมหลับ ตื่นมานานเกินไป	ง่วงเกิน	พาเข้านอนทันทีที่มีสัญญาณแรก
น้ำลายไหล กัดมือ งอแงทั้งกลางวัน	ฟันกำลังขึ้น	ให้กัดของเย็นที่ปลอดภัย ดูที่ ฟันน้ำนมขึ้นเมื่อไร
ไข้ ไอ น้ำมูก ซึม	ป่วย	ดูที่ ลูกมีไข้ และ หวัดในทารก

ตื่นกลางคืน กลางวันหลับยาว: กลับกลางวันกลางคืน

ทารกที่หลับตลอดวันแล้วตื่นเล่นตอนดึก เป็นอีกเรื่องที่พบมาก AAP ระบุว่าไม่มีทางลัด แต่ทารกส่วนใหญ่จะโตพ้นไปเอง วิธีที่ช่วยคือ ทำให้กลางวันคึกคัก งีบในห้องที่มีแสงหรือเสียงก็ไม่เป็นไร พาออกไปข้างนอกสั้น ๆ และตอนกลางคืนให้ห้องมืดสงบ เสียงเบา ทำเฉพาะกิจเท่าที่จำเป็นคือให้นม ไล่ลม เปลี่ยนผ้าอ้อม และกล่อมเมื่อลูกต้องการ NHS ก็แนะนำเช่นกันว่า กลางคืนให้หรี่ไฟ พูดเบา ไม่เล่นกับลูก ไม่เปลี่ยนผ้าอ้อมถ้าไม่เปียกหรือเลอะ

ง่วงเกินไป: เหตุที่คนมองข้ามมากที่สุด

พ่อแม่หลายบ้านเข้าใจว่าถ้าลูกยังไม่ง่วง ปล่อยให้เล่นนาน ๆ แล้วจะหลับยาวกว่า ทารกที่ตื่นนานเกินไปมักหลับยากกว่า เพราะร่างกายหลั่งสารกระตุ้นตื่นตัว AAP แนะนำให้ดูสัญญาณง่วงเร็ว ๆ แล้วปลอบก่อนที่ลูกจะง่วงเกินไป สัญญาณที่เห็นได้ ได้แก่ มองไกล ๆ แบบเหม่อ ขยี้ตาหรือหู หาว สะดุ้งง่าย และงอแงโดยไม่มีสาเหตุอื่น

ช่วงเวลาตื่นที่ทารกส่วนใหญ่ทนได้ก่อนจะง่วงเกินสั้นกว่าที่คิด ทารกแรกเกิดอาจตื่นเพียง 45-60 นาที ส่วนทารก 4-6 เดือนมักตื่นได้ราว 1.5-2 ชั่วโมงต่อรอบ ตัวเลขนี้เป็นการประมาณที่ใช้กันทั่วไป ไม่ใช่เกณฑ์ที่หน่วยงานใดกำหนด ให้ใช้ลูกเป็นตัวชี้วัด

ตัวอย่าง ทารก 3 เดือนที่ตื่นเช้า 7.00 น. ถ้าลูกเริ่มขยี้ตาที่ 8.15 น. แต่แม่รอจนถึง 9.00 น. กว่าจะเริ่มกล่อม ลูกจะร้องหนักและหลับสั้น 20-30 นาที ถ้าเริ่มกล่อมตอน 8.15-8.30 น. ลูกมักหลับง่ายและนานกว่า

ท้องอืด แหวะนม และกรดไหลย้อน

ลูกที่ร้องหนักหลังกินนม ขาเกร็งงอเข้าหาท้อง ผายลมบ่อย มักมีลมในท้อง วิธีเบื้องต้นคือไล่ลมระหว่างและหลังกินนม และอุ้มตั้งหลังกินสักพัก ดูวิธีไล่ลมที่ ไล่ลมเด็กทารก ลูกที่แหวะนมแต่น้ำหนักขึ้นดีและอารมณ์ดี มักเป็นเรื่องปกติของวัย

เมื่อไรควรสงสัยเกินกว่านั้น: อาเจียนพุ่ง อาเจียนเป็นสีเขียวหรือมีเลือด น้ำหนักไม่ขึ้น หรือร้องเหมือนเจ็บตอนกินนมทุกมื้อ ให้ไปพบแพทย์ และอย่าให้ยาลดกรดหรือยาแก้ท้องอืดเองโดยไม่ถามแพทย์

กิจวัตรและห้องนอน

สิ่งที่ปรับได้ในบ้าน โดยไม่ต้องซื้ออะไร

• อุณหภูมิห้อง 16-20 องศาเซลเซียส ใช้ผ้าห่มบางเบา ตามคำแนะนำ NHS
• ไม่ต้องเงียบสนิท เสียงในบ้านระดับปกติใช้ได้ แต่หลีกเลี่ยงเสียงดังกะทันหัน
• ก่อนนอน 20-30 นาที ทำลำดับซ้ำทุกคืน เช่น อาบน้ำ เปลี่ยนผ้าอ้อมใส่ชุดนอน หรี่ไฟ กอด ร้องเพลงหรืออ่านหนังสือ ตามที่ NHS ยกตัวอย่าง
• จัดที่นอนปลอดภัยเสมอ: นอนหงาย บนที่นอนแข็งเรียบ ไม่มีหมอน ผ้าห่มหนา กันกระแทก ตุ๊กตา อยู่ห้องเดียวกับพ่อแม่อย่างน้อย 6 เดือนแรก และไม่นอนหลับพร้อมลูกบนโซฟาหรือเก้าอี้นวม
• ถ้าลูกถูกกล่อมจนหลับในอ้อมแขนทุกครั้ง ลองวางลงตอนง่วงแต่ยังไม่หลับ ตั้งแต่ 4 เดือนขึ้นไป AAP ระบุว่าช่วยให้ลูกเรียนรู้หลับเอง ดูแนวทางทั้งหมดที่ ฝึกลูกนอนหลับยาว

NHS ยังระบุว่าช่วงแรก ๆ ทารกจำนวนมากหลับได้เฉพาะในอ้อมแขนหรือข้างเตียงคุณแม่ ซึ่งเป็นเรื่องปกติ และแนะนำให้พ่อแม่นอนเมื่อลูกนอนในสัปดาห์แรก ๆ

เมื่อทักษะใหม่ทำให้นอนแย่ลงชั่วคราว

ช่วงที่ลูกเพิ่งพลิกตัว นั่ง คลาน หรือเกาะยืน ลูกมักตื่นมาฝึกทักษะใหม่กลางคืน บางคนพลิกคว่ำแล้วพลิกกลับไม่ได้จนร้อง อาการจะดีขึ้นใน 1-2 สัปดาห์เมื่อทักษะคล่องแล้ว ระหว่างนี้ให้ฝึกทักษะนั้นตอนกลางวันให้มาก วางลูกกลับหงายให้นอนต่อ ดูพัฒนาการแต่ละช่วงได้ที่ เด็กพลิกคว่ำพลิกหงายได้กี่เดือน

ตัวอย่างสามบ้าน สามต้นเหตุ

บ้านที่หนึ่ง ลูกอายุ 6 สัปดาห์ ร้องหนักทุกคืนช่วง 21.00-23.00 น. กินนมแล้วก็ยังร้อง แม่พบว่าลูกนอนได้ดีเมื่ออุ้มตั้งหลังกิน 20 นาที และไล่ลมสองรอบ ปัญหาลดลงภายใน 3-4 วัน

บ้านที่สอง ลูกอายุ 4 เดือน เคยหลับยาว 5 ชั่วโมง แต่ 3 คืนที่ผ่านมาตื่นทุกชั่วโมงและน้ำลายยืด กัดมือ แม่ตรวจพบเหงือกบวม เสนอที่กัดเย็นแล้วอาการดีขึ้น แต่ถ้าลูกมีไข้สูงควรหาสาเหตุอื่น ไม่ใช่โทษฟันขึ้น

บ้านที่สาม ลูกอายุ 2 เดือน ไอ น้ำมูก หายใจครืดคราด กินนมได้น้อยลงและตื่นกลางคืนบ่อย นี่ไม่ใช่เรื่องการนอน ควรพาไปพบแพทย์เพื่อประเมินการติดเชื้อ

ลูกอายุ 6-12 เดือนตื่นกลางคืน ต้องปลอบทุกครั้งไหม

ช่วงครึ่งปีหลัง ลูกหลายคนที่เคยหลับต่อเนื่องกลับตื่นบ่อยขึ้น สาเหตุที่พบบ่อยคือ ลูกเริ่มกลัวการแยกจากพ่อแม่ ฟันขึ้น หัดทักษะใหม่ หรือเปลี่ยนตารางงีบกลางวัน AAP ระบุว่าการตื่นแล้วหลับต่อเองภายในไม่กี่นาทีเมื่ออายุ 6 เดือนเป็นเรื่องปกติ และแนะนำไม่ต้องรีบวิ่งเข้าไปทันทีที่ได้ยินเสียงครางหรือร้องสั้น ๆ เพราะลูกต้องการโอกาสหาวิธีหลับต่อเอง ลองรอ 2-3 นาทีแล้วดูว่าเสียงเบาลงหรือแรงขึ้น

ถ้าเสียงแรงขึ้น ให้เข้าไปดูตามลำดับเดิม คือ ผ้าอ้อม อุณหภูมิ ความหิว และสุขภาพ ใช้เสียงเบาและแสงน้อย ไม่อุ้มออกจากเตียงถ้าไม่จำเป็น และไม่เปิดเล่น ส่วนมื้อนมกลางคืนที่ลูกหิวจริง ยังให้ได้ตามปกติ AAP ระบุว่าการกอดและตอบสนองต่อสัญญาณของลูกไม่ทำให้เด็กเสียนิสัย

ปริมาณนมต่อวันและช่วงเวลาให้อาหารเสริมมีผลต่อการตื่นกลางคืนด้วย ลูกที่กินอาหารตามวัยไม่พอตอนกลางวันอาจตื่นหิวกลางคืน ดูแนวทางเริ่มอาหารเสริมที่ เริ่มอาหารเสริมทารกตอนกี่เดือน

ควรพาไปพบแพทย์เมื่อไร

นัดกุมารแพทย์ภายในสัปดาห์นี้ถ้า น้ำหนักไม่ขึ้นตามกราฟ ลูกกินนมน้อยกว่าเกณฑ์ (AAP ใช้ 8-12 ครั้งต่อวันสำหรับนมแม่ และ 5-8 ครั้งสำหรับนมผงหรือทารกโตขึ้น) ตื่นร้องทุกคืนติดต่อกันเกิน 2-3 สัปดาห์โดยหาสาเหตุไม่ได้ หรือการนอนส่งผลต่อสุขภาพคุณแม่คุณพ่อ

ไม่ควรให้ยานอนหลับ ยาแก้แพ้ หรือสมุนไพรเพื่อให้ลูกหลับโดยไม่ได้ปรึกษาแพทย์

เช็กสาเหตุคืนนี้ทีละข้อ

คืนนี้ เมื่อลูกตื่นร้อง ให้ไล่ตามลำดับ หิว ผ้าอ้อม อุณหภูมิ ลม ง่วงเกิน แล้วจดสิ่งที่ลองและผลที่ได้ใน 3-5 คืน การจดช่วยให้เห็นรูปแบบว่าลูกตื่นเวลาเดิมหรือหลังเหตุการณ์เดิม และเป็นข้อมูลที่แพทย์ต้องการ สัปดาห์นี้ลองจัดกลางวันให้คึกคัก กลางคืนให้มืดสงบ และกิจวัตรก่อนนอนให้ซ้ำ ถ้าสัญญาณอันตรายข้อใดข้อหนึ่งปรากฏ ให้ไปหาหมอก่อน

ลูกแต่ละบ้านนอนไม่เหมือนกัน และการตื่นกลางคืนในปีแรกส่วนใหญ่ผ่านไปเมื่อลูกโตขึ้น ดูแลตัวเองด้วย ผลัดกันตื่นกับคู่ และขอความช่วยเหลือจากญาติเมื่อทำได้ เพราะคนดูแลที่พักผ่อนพอจะดูแลลูกได้ดีกว่า