เด็กพลิกคว่ำกี่เดือน ช่วงปกติ วิธีฝึก และสิ่งที่ต้องระวังเมื่อลูกเริ่มพลิก

ลูกส่วนใหญ่พลิกตัวครั้งแรกระหว่าง 3 ถึง 5 เดือน และพลิกได้ทั้งสองทิศทางเมื่อใกล้ 7 เดือน ถ้าลูกอายุ 4 เดือนแล้วยังนอนหงายนิ่ง ๆ อยู่ ยังไม่ต้องตกใจ ช่วงปกติกว้างกว่าที่หลายครอบครัวคิด ส่วนที่ควรสนใจมากกว่าตัวเลขเดือนคือลูกยกหัวและยันแขนตอนนอนคว่ำได้หรือยัง เพราะนั่นคือสิ่งที่ลูกต้องทำให้ได้ก่อนพลิก

เมื่อลูกพลิกได้ เรื่องความปลอดภัยของที่นอน เตียง และการห่อตัวก็เปลี่ยนไปทันที จึงรวมไว้ในบทความเดียวกันกับวิธีช่วยฝึก

ลำดับการพลิกที่เด็กส่วนใหญ่เป็น

การพลิกไม่ได้เกิดขึ้นในวันเดียว ลูกค่อย ๆ ไล่ขั้นไปทีละระดับ และแต่ละขั้นอาจใช้เวลาหลายสัปดาห์

ขั้น	อายุที่พบบ่อย	สิ่งที่พ่อแม่เห็น
ยกหัวและยันอกตอนนอนคว่ำ	2-4 เดือน	ชูหัวขึ้นตรงได้ครู่หนึ่ง ใช้ศอกหรือแขนยันตัว
เตะขาแล้วตัวเอียงเป็นตะแคง	3-4 เดือน	ตัวกระดกไปด้านข้างแล้วล้มกลับ ยังไม่เสร็จวง
พลิกจากคว่ำเป็นหงาย	4-6 เดือน	ยันแขนสุด แล้วตัวเอียงจนกลิ้งไปนอนหงาย มักทำโดยบังเอิญก่อน
พลิกจากหงายเป็นคว่ำ	5-7 เดือน	ใช้สะโพกและขาส่งแรง ดึงไหล่ตามไป
พลิกต่อเนื่องไปมาข้ามห้อง	6-8 เดือน	กลิ้งไปหาของเล่น ใช้การพลิกแทนการเคลื่อนที่

ข้อมูลของศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐอเมริกา (CDC) ระบุว่าที่ 6 เดือน เด็กส่วนใหญ่ (75% ขึ้นไป) พลิกจากท้องเป็นหลังได้ และยันแขนตรงตอนนอนคว่ำได้ ส่วนสถาบันกุมารเวชศาสตร์อเมริกัน (AAP) ระบุว่าช่วงปลาย 4-7 เดือน ลูกน่าจะพลิกได้ทั้งสองทิศทาง ทั้งสองแหล่งเน้นว่าลำดับและจังหวะต่างกันได้ในเด็กปกติ

ตัวเลขนี้ชี้ว่าการพลิกจากหงายเป็นคว่ำอาจมาช้ากว่า 6 เดือนได้และยังไม่ถือว่าผิดปกติ ถ้าลูกพลิกคว่ำเป็นหงายได้แล้ว ถือว่าทักษะแรกของกลุ่มนี้ผ่านแล้ว

ทำไมลูกมักพลิกจากคว่ำเป็นหงายก่อน

ตอนนอนคว่ำ ลูกยกหัวและอกขึ้นด้วยแขน พอน้ำหนักตัวเลื่อนไปด้านข้าง แรงโน้มถ่วงช่วยดึงตัวให้หมุนไปเป็นหงายโดยไม่ต้องออกแรงมาก บางครั้งลูกตกใจเองเพราะตัวพลิกไปโดยไม่ได้ตั้งใจ แล้วหน้าตาเหวอ เมื่อทำซ้ำหลายครั้งจะเริ่มรู้ว่าทำได้

ส่วนการพลิกจากหงายเป็นคว่ำต้องทำงานสวนแรงโน้มถ่วง ลูกต้องบิดสะโพก ยกขาข้ามลำตัว และดึงไหล่กับแขนที่อยู่ข้างล่างออกมา โดยหัวต้องยกมาเองด้วย ขั้นตอนนี้จึงต้องใช้กล้ามเนื้อลำตัวที่แข็งแรงกว่า และมักมาทีหลัง

เด็กหลายคนที่ตัวหนักหรืออวบมากอาจพลิกช้ากว่าเด็กตัวเบา เพราะมีน้ำหนักให้ยกมากกว่า ไม่ได้แปลว่ากล้ามเนื้ออ่อนแอ ถ้าลูกยันตัวตอนนอนคว่ำได้ดีและเตะขาแรง ก็มักพลิกได้ตามมา

สิ่งที่ลูกต้องมีก่อนจะพลิกได้

ก่อนพลิก ทารกต้องผ่านสิ่งเหล่านี้ก่อน

• ชันคอได้มั่นคงตอนถูกอุ้ม และยกหัวขึ้นตอนนอนคว่ำได้
• ใช้ศอกหรือมือยันตัวตอนคว่ำ ชูอกขึ้นพ้นพื้น (CDC นับว่าเป็นหนึ่งในทักษะที่ 4 เดือน คือ ยันตัวขึ้นด้วยศอกหรือท่อนแขนตอนนอนคว่ำ)
• เอื้อมแขนไปจับของ และเตะขาแรงสลับกัน
• ไม่ถูกจำกัดการเคลื่อนไหว เช่น ใส่ชุดแน่นเกินไป หรือนอนบนที่นอนนุ่มจนจมตัว (ที่นอนเด็กต้องแข็งและเรียบตามหลักนอนปลอดภัย)

ถ้าลูกใกล้ 5 เดือนแต่ยังยกหัวตอนนอนคว่ำไม่ได้เลย หรือร้องไห้ทันทีทุกครั้ง ให้ลองเปลี่ยนวิธีวางตามหัวข้อถัดไป

ฝึกพลิกที่บ้านทีละขั้น

ไม่มีอุปกรณ์ที่ทำให้ลูกพลิกเร็วขึ้น สิ่งที่ได้ผลคือเวลาที่ลูกได้อยู่บนพื้นเรียบ แข็งพอสมควร และมีผู้ใหญ่นั่งอยู่ด้วย

ท่านอนคว่ำเล่นตอนตื่น

AAP แนะนำให้วางลูกท่านอนคว่ำตอนตื่น โดยยื่นแขนไปข้างหน้าแล้วใช้ของเล่นล่อให้ยกหัวมอง วิธีที่ใช้ได้จริง

1. ปูผ้าผืนหนาบนพื้นเรียบ ไม่ใช้โซฟาหรือเตียงสูง
2. วางลูกคว่ำหลังตื่นนอนหรือหลังเปลี่ยนผ้าอ้อม ไม่ใช่หลังกินนมอิ่มทันที เพราะอาจแหวะ
3. เริ่ม 1-2 นาทีต่อครั้ง วันละ 3-5 ครั้ง ค่อย ๆ เพิ่มเมื่อลูกทนได้
4. นอนลงข้าง ๆ ให้ลูกเห็นหน้า พูดคุยหรือร้องเพลง
5. หยุดทันทีถ้าลูกร้องไห้หนักหรืออาเจียน แล้วลองใหม่ในชั่วโมงหลัง

ถ้าลูกต่อต้านมาก ลองนอนหงายแล้ววางลูกคว่ำบนอกพ่อแม่ ลูกจะได้ยินเสียงและเห็นหน้าใกล้ ๆ ซึ่งมักทำให้ยอมอยู่ท่านี้ได้นานขึ้น

ล่อให้ตัวเอียงไปข้างเดียว

เมื่อลูกยันแขนได้ดีแล้ว ลองถือของเล่นสีสดหรือเสียงดังให้ห่างไปทางด้านข้างเล็กน้อย ลูกจะเอียงตัวตามไปมอง บางครั้งก็กลิ้งตามไปเลย ฝึกสลับสองข้างข้างละ 3-4 ครั้ง ไม่ต้องฝืนถ้าลูกเบื่อ

ช่วยที่สะโพกเมื่อลูกพลิกจากหงายไม่ไหว

ตอนลูกนอนหงาย ลองจับขาข้างหนึ่งข้ามลำตัวเบา ๆ ให้สะโพกบิดไปแล้วปล่อย ให้ลูกใช้แรงเองต่อ วิธีนี้ให้ลูกรู้สึกว่าร่างกายหมุนอย่างไร ไม่ต้องดันจนพลิกให้ และทำเพียงไม่กี่ครั้งต่อวัน

ลูกเริ่มพลิกแล้ว ต้องปรับอะไรที่บ้านทันที

การพลิกทำให้ความเสี่ยงที่ไม่เคยมีเกิดขึ้น และเหตุการณ์มักเกิดในวันที่ลูกพลิกได้เป็นครั้งแรก เพราะพ่อแม่ไม่ทันตั้งตัว

เรื่อง	ทำอย่างไร
การห่อตัว	เลิกห่อเมื่อเห็นลูกพยายามพลิก AAP ระบุว่าถ้าลูกพลิกคว่ำขณะถูกห่อ ความเสี่ยงต่อการหายใจไม่ออกจะสูงขึ้น
ท่านอนตอนเริ่มหลับ	วางหงายทุกครั้งทั้งนอนกลางวันและกลางคืน ท่านอนตะแคงเสี่ยงพอ ๆ กับท่าคว่ำ เพราะพลิกต่อเป็นคว่ำได้ง่าย
ที่นอนและของในเปล	พื้นที่นอนแข็งและเรียบ ปูผ้าปูที่นอนรัดมุมผืนเดียว เอาหมอน ตุ๊กตา กันกระแทก และผ้าห่มออกให้หมด ใช้ถุงนอนสำหรับทารกแทนผ้าห่มถ้าอากาศเย็น
เตียงผู้ใหญ่ โซฟา	ห้ามวางทิ้งไว้แม้ 1 นาที ลูกที่ไม่เคยพลิกอาจพลิกเป็นครั้งแรกตอนนั้นพอดี
โต๊ะเปลี่ยนผ้าอ้อม	AAP แนะนำให้เปลี่ยนบนพื้นหรือเตียงที่ปูไว้แทนโต๊ะสูง เพราะลูกพลิกแล้วตกได้ในวินาทีเดียว
พื้นที่เล่น	เก็บของชิ้นเล็ก เหรียญ ถ่านกระดุม สายไฟ เพราะลูกจะกลิ้งไปถึงและเอาเข้าปาก

เรื่องท่านอนหลับโดยรวม ถ้าลูกพลิกได้ทั้งสองข้างอย่างสบายแล้วและพลิกคว่ำเองกลางดึก ไม่จำเป็นต้องพลิกกลับเป็นหงายทุกครั้ง ตามคำอธิบายของ AAP แต่ต้องจัดเปลให้ว่างตามตารางข้างบนเสมอ

ลูกพลิกช้า มีเหตุผลอะไรได้บ้าง

ก่อนคิดว่าผิดปกติ ลองดูว่าเข้าข่ายข้อใดต่อไปนี้ไหม

• คลอดก่อนกำหนด เด็กที่คลอดก่อน 37 สัปดาห์อาจพัฒนาช้ากว่าเด็กวัยเดียวกัน (AAP) แพทย์มักเทียบกับอายุแก้ไข คือนับจากวันกำหนดคลอด เช่น คลอดก่อนกำหนด 2 เดือน เมื่ออายุจริง 6 เดือนให้เทียบกับ 4 เดือน
• ไม่ค่อยได้นอนคว่ำ ลูกที่นอนหงายในเปลและคาร์ซีทเกือบตลอดวัน มีโอกาสฝึกกล้ามเนื้อลำตัวน้อย
• ตัวใหญ่หรืออ้วน น้ำหนักมากทำให้ยกตัวยาก
• ชอบนอนหงายและเล่นอยู่ท่าเดียว บางคนพอใจกับท่านี้และรอจนกว่าจะพร้อมจริง
• เสื้อผ้าหนาหรือแน่น โดยเฉพาะช่วงอากาศเย็น ลูกขยับแขนขาได้น้อย

แต่ละข้ออธิบายได้เป็นส่วนใหญ่ ถ้าอธิบายครบแล้วลูกยังไม่ยันแขน ไม่ยกหัว หรือขยับแขนขาไม่เท่ากันสองข้าง นั่นเป็นเรื่องที่ควรเอาไปให้กุมารแพทย์ดู

พลิกข้างเดียวตลอด

เด็กบางคนพลิกไปทางขวาได้แต่ไม่ลองไปทางซ้าย ซึ่งมีสาเหตุที่พบบ่อยสองอย่าง

อย่างแรกคือคอเอียงหรือตึงข้างเดียว ลูกจึงหันหน้าไปทางที่ถนัดมากกว่า หัวบนที่นอนอาจแบนข้างเดียวด้วย อย่างที่สองคือเตียงหรือเปลวางให้ลูกเห็นแสง ประตู หรือหน้าพ่อแม่จากด้านเดียว ลูกเลยหันไปทางนั้นตลอด

ลองสลับทิศหัวนอนของลูกในเปลทุกสองสามวัน วางของเล่นล่อสลับสองข้าง แล้วดูว่า 1-2 สัปดาห์ผ่านไปลูกเริ่มลองทางตรงข้ามไหม ถ้าลูกยังใช้ด้านเดียวตลอดทั้งตอนพลิก เอื้อมมือ และเตะขา ควรถามแพทย์ AAP ระบุว่าการใช้ร่างกายข้างเดียวเป็นเหตุให้ปรึกษากุมารแพทย์

ลูกพลิกคว่ำแล้วพลิกกลับไม่ได้ ร้องไห้กลางดึก

เป็นช่วงสั้น ๆ ที่พบบ่อยมาก ลูกที่เพิ่งพลิกคว่ำได้ แต่ยังไม่รู้วิธีพลิกกลับ จะตื่นกลางดึกในท่าคว่ำแล้วร้อง คุณแม่คุณพ่ออาจต้องลุกไปพลิกกลับหลายครั้งต่อคืนอยู่ราว 1-2 สัปดาห์

วิธีรับมือที่ช่วยได้คือให้ลูกฝึกพลิกกลับตอนกลางวัน วางคว่ำแล้วช่วยดันไหล่และสะโพกให้พลิกเป็นหงายซ้ำ ๆ ลูกจะจดจำท่าได้เร็วขึ้น ไม่ต้องใช้ตัวช่วยพยุงหรือหมอนกั้น เพราะจะเพิ่มความเสี่ยงในเปล

เมื่อไรควรให้กุมารแพทย์ดู

พาลูกไปพบแพทย์เมื่อพบข้อใดข้อหนึ่ง

• อายุ 6-7 เดือนแล้วยังไม่พลิกตัวเลย และไม่ยันแขนตอนนอนคว่ำ
• ตัวอ่อนปวกเปียกมาก หรือแขนขาเกร็งแข็ง ขยับแล้วยืดไม่ออก
• ใช้ร่างกายข้างเดียวตลอด ข้างที่เหลือแทบไม่ขยับ
• ทักษะที่เคยทำได้หายไป เช่น เคยยกหัวได้แต่ตอนนี้ไม่ได้
• ไม่มองตามหรือไม่ตอบสนองต่อเสียงควบคู่กับการพัฒนาช้า

CDC แนะนำให้เล่าอาการที่สังเกตให้แพทย์ฟัง รวมถึงทักษะที่หายไปหรือประวัติคลอดก่อนกำหนด และถามเรื่องการคัดกรองพัฒนาการอย่างเป็นทางการ ตารางภาพรวมของทุกช่วงเดือนอยู่ที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน

หลังพลิกได้ ลูกจะไปต่อที่ไหน

การพลิกได้เป็นก้าวแรกของการเคลื่อนที่ ลูกที่พลิกคล่องมักไปต่อที่การนั่งทรงตัวได้ภายในอีก 1-3 เดือน ดูรายละเอียดช่วงอายุและสัญญาณที่ ลูกนั่งได้เมื่อไร ส่วนลูกที่เริ่มเคลื่อนที่เองด้วยการคืบหรือคลานอ่านต่อที่ เด็กคลานกี่เดือน และการติดตามน้ำหนักควบคู่กับพัฒนาการดูที่ เกณฑ์น้ำหนักส่วนสูงเด็ก

ถ้าวันนี้ลูกยังไม่พลิก

ลูกอายุไม่ถึง 5 เดือน ให้ฝึกนอนคว่ำเล่นตอนตื่นวันละหลายรอบ ไม่ต้องกังวลเรื่องพลิกจนกว่าจะ 6 เดือน ลูกอายุ 6-7 เดือนแล้วยังไม่พลิก ยันแขนไม่ได้ หรือใช้ร่างกายข้างเดียวตลอด ให้ทำนัดคุยกับกุมารแพทย์ เล่าสิ่งที่เห็นและจดวันที่สังเกตไว้ ส่วนลูกที่ผ่านมาได้ทุกขั้นตามตารางข้างบนแล้ว ให้ตรวจเปล เลิกห่อตัว และเตรียมบ้านก่อนลูกจะเคลื่อนที่ได้ไกลขึ้น

ทารกแต่ละคนมีจังหวะของตัวเอง ทารกที่พลิกช้ากว่าเพื่อนสองสามสัปดาห์มักตามทันภายหลัง ถ้ายังสงสัยให้ปรึกษากุมารแพทย์ที่ติดตามลูกอยู่ ไม่ต้องรอจนถึงนัดครั้งต่อไป