ลูกเป็นไข้ กี่องศาต้องไปหาหมอ และดูแลที่บ้านอย่างไร

ลูกอายุไม่ถึง 3 เดือนแล้ววัดไข้ได้ 38.0 องศาขึ้นไป ให้พาไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอดูอาการที่บ้าน ส่วนลูกที่โตกว่านั้น เลขบนปรอทบอกได้น้อยกว่าท่าทางของลูก เด็กที่ไข้ 39 แต่ยังยิ้มและกินนมได้ มักน่ากังวลน้อยกว่าเด็กที่ไข้ 38.2 แล้วซึมจนปลุกไม่ตื่น

คู่มือนี้จัดเรียงตามลำดับที่คุณพ่อคุณแม่ต้องตัดสินใจคืนที่ลูกตัวร้อน คือไข้จริงไหม ต้องไปตอนนี้หรือรอได้ แล้วระหว่างรอทำอะไรได้บ้าง

ไข้จริงต้องกี่องศา และวัดอย่างไรให้เชื่อถือได้

NHS ระบุว่าอุณหภูมิ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไปถือเป็นไข้ในเด็ก และค่าปกติของเด็กแต่ละคนต่างกันได้เล็กน้อย AAP ใช้เกณฑ์ 100.4 องศาฟาเรนไฮต์ ซึ่งเท่ากับ 38.0 องศาเซลเซียส สำหรับทารกอายุไม่ถึง 3 เดือน

เรื่องที่ควรรู้ก่อนอ่านตัวเลข

• ปรอทหรือเทอร์โมมิเตอร์ดิจิทัลวัดทางรักแร้ให้ค่าที่ต่ำกว่าอุณหภูมิแกนกลางลำตัวเล็กน้อย ถ้าได้ 37.5-37.9 ในทารกเล็ก ให้วัดซ้ำหลังผ่านไป 15-30 นาที ไม่ใช่รอจนค่าขึ้นแล้วค่อยวัดใหม่
• ก่อนวัด ถอดผ้าห่มและเสื้อที่หนาออก 10 นาที เด็กที่ห่มผ้าหนาหรืออุ้มแนบตัวนานจะวัดได้สูงกว่าจริง
• วัดจากผิวสัมผัสกับรักแร้ให้เต็มและหนีบแขนไว้ ถ้าเทอร์โมมิเตอร์เป็นแบบอินฟราเรดวัดหูหรือหน้าผาก ให้ทำตามคู่มือของรุ่นนั้นและใช้รุ่นเดียวกันตลอดช่วงที่เป็นไข้ เพื่อเทียบแนวโน้มได้
• จดเวลาและตัวเลขทุกครั้ง NHS แนะนำให้ดูลูกสม่ำเสมอ รวมถึงกลางคืน ตารางจดสั้น ๆ จะช่วยให้หมอวินิจฉัยได้เร็ว

เพราะวิธีวัดแต่ละแบบให้ค่าไม่เท่ากัน ตัวเลขที่ต่างกัน 0.2-0.3 องศาไม่ใช่เหตุให้ตื่นตระหนก ให้ดูว่าเลขขึ้นหรือลงเมื่อเวลาผ่านไป และลูกมีอาการอื่นหรือไม่

ตารางตัดสินใจตามอายุและจำนวนวัน

อายุ / สถานการณ์	เกณฑ์	ควรทำ
ไม่ถึง 3 เดือน	38.0 องศาขึ้นไป	ไปโรงพยาบาลวันนั้น (NHS และ AAP)
3-6 เดือน	39 องศาขึ้นไป	ติดต่อแพทย์ในวันเดียวกัน (NHS)
เด็กอายุต่ำกว่า 2 ปี	ไข้อยู่เกิน 24 ชั่วโมง	โทรปรึกษาแพทย์ (AAP)
เด็กอายุ 2 ปีขึ้นไป	ไข้อยู่เกิน 72 ชั่วโมง	โทรปรึกษาแพทย์ (AAP)
ทุกอายุ	ไข้อยู่ 5 วันขึ้นไป	ต้องพบแพทย์ (NHS)
ทุกอายุ	เกิน 40 องศาแล้วเป็นซ้ำ	โทรหาแพทย์ทันที (AAP)

NHS และ AAP ใช้เกณฑ์ที่ต่างกันเล็กน้อยในช่วงอายุเกิน 6 เดือน หลักที่ปลอดภัยที่สุดคือใช้เกณฑ์ที่เข้มกว่าและโทรปรึกษาเมื่อไม่แน่ใจ โรงพยาบาลที่ลูกฉีดวัคซีนประจำมักมีเบอร์สายด่วนให้โทรปรึกษาพยาบาลได้ก่อนเดินทาง

ไข้ตอนนี้ แต่ลูกมีอาการแบบนี้ ไม่ต้องรอ

ส่วนอาการที่ควรโทรปรึกษาแพทย์ในวันเดียวกันแม้ลูกยังตื่นตัว ได้แก่ ผื่นขึ้นที่ไม่ได้เกี่ยวกับผ้าอ้อม ปัสสาวะน้อย (NHS ระบุผ้าอ้อมเปียกน้อย ตาลึก ไม่มีน้ำตาเวลาร้อง) อาเจียนซ้ำ ท้องเสียหนัก หรือลูกที่กินนมได้น้อยกว่าครึ่งของปกติ และ AAP เพิ่มข้อควรระวังกับเด็กที่มีโรคหัวใจ ภูมิคุ้มกันบกพร่อง หรือเพิ่งอยู่ในที่ร้อนจัดอย่างรถปิดสนิท

ดูแลที่บ้านระหว่างรอ ทำอะไรได้จริง

ไข้ส่วนใหญ่ในเด็กกลับมาเป็นปกติภายใน 1-4 วัน ตามข้อมูลของ NHS สิ่งที่ช่วยลูกได้คือการดูแลให้สบายตัวและป้องกันการขาดน้ำ

ให้ดื่มมาก ๆ: ลูกที่ยังกินนมแม่ให้กินต่อเหมือนเดิม และอาจให้บ่อยกว่าเดิม ลูกที่กินนมผสมให้แบ่งเป็นมื้อเล็กถี่ขึ้นถ้ากินครั้งละมาก ๆ แล้วอาเจียน ลูกที่เริ่มอาหารเสริมแล้วให้อาหารถ้าอยากกิน ไม่ต้องบังคับ ปริมาณนมต่อมื้อดูปริมาณนมลูกตามอายุประกอบ

แต่งตัวให้บางลง: เสื้อผ้าและผ้าห่มหนาเก็บความร้อนในตัวลูก NHS เตือนไม่ให้ห่มหลายชั้นหรือใส่เสื้อหนา ห้องควรไม่ร้อนอบอ้าว แต่ก็ไม่เปิดแอร์เป่าตรงตัว

ไม่ต้องเช็ดตัวให้เย็น: หลายบ้านในไทยคุ้นกับการเช็ดตัวลดไข้ด้วยผ้าชุบน้ำ แต่ NHS ระบุไม่ให้ถอดเสื้อผ้าหรือเช็ดตัวเด็กเพื่อลดไข้ ถ้าโรงพยาบาลที่ดูแลลูกสอนต่างออกไป ให้ทำตามที่แพทย์ของลูกสอน ในกรณีที่ไม่มีคำแนะนำพิเศษ ให้ใช้วิธีลดชั้นเสื้อผ้าและให้ดื่มน้ำนมมากขึ้นแทน

ดูลูกบ่อย: เด็กที่มีไข้ควรได้รับการตรวจดูอาการสม่ำเสมอรวมถึงกลางคืน ตามที่ NHS ระบุ ในทารกเล็กให้นอนในห้องเดียวกับผู้ดูแล และปลุกให้กินนมตามเวลา ไม่ปล่อยให้หลับยาวเกินช่วงมื้อปกติ

ให้อยู่บ้าน: เด็กที่ไข้ควรพักที่บ้านและไม่ไปสถานรับเลี้ยง จนกว่าไข้ลงและกลับมากินนมกับเล่นได้ตามปกติ

ยาลดไข้ ใช้เมื่อไรและห้ามอะไร

เป้าหมายของยาลดไข้คือให้ลูกสบายขึ้น ไม่ใช่ทำให้เลขเป็น 36.8 ตลอดเวลา NHS แนะนำให้ใช้ยาเมื่อลูกกระสับกระส่ายหรือไม่สบายตัว และตามที่ AAP ระบุ สัญญาณที่ดีคือลูกเล่นและโต้ตอบได้หลังให้ยา

ยา / เรื่อง	ข้อควรรู้ตาม NHS
พาราเซตามอล	ไม่ใช้ในทารกอายุไม่ถึง 2 เดือน
ไอบูโพรเฟน	ไม่ใช้ในทารกอายุไม่ถึง 3 เดือนหรือน้ำหนักไม่ถึง 5 กก. ไม่ใช้เมื่อเป็นอีสุกอีใสหรือขาดน้ำ และไม่ใช้ในเด็กหอบหืดถ้าแพทย์ไม่สั่ง
แอสไพริน	ไม่ให้เด็กอายุต่ำกว่า 16 ปี
สลับพาราเซตามอลกับไอบูโพรเฟน	ไม่ทำ เว้นแต่บุคลากรการแพทย์แนะนำ

ปริมาณยาคำนวณตามน้ำหนักตัว ไม่ใช่ตามอายุเพียงอย่างเดียว อ่านฉลากข้างขวด ถามเภสัชกรหรือแพทย์ และใช้อุปกรณ์ตวงที่มากับขวดนั้น ไม่ใช้ช้อนชาในครัว ถ้าให้ยาแล้วยังไม่ดีขึ้น NHS ให้ปรึกษาแพทย์ ลูกที่ซึมหรือไข้ไม่ลงแม้ได้ยาควรไปตรวจ ไม่ใช่เพิ่มยาเอง

จดเวลาและชนิดยาทุกครั้ง ถ้าต้องไปโรงพยาบาลจะได้บอกได้ว่าให้ยาครั้งสุดท้ายเมื่อไร ป้องกันการให้ซ้ำเกินที่กำหนด

ไข้หลังวัคซีน ไข้ชัก และสถานการณ์ที่ทำให้ตกใจ

หลังฉีดวัคซีน: NHS ระบุว่าวัคซีนเป็นสาเหตุหนึ่งของไข้ในเด็ก มักมาภายใน 1-2 วัน และหายเองเมื่อลูกกินนมได้และตื่นตัวดี ก่อนวันนัดฉีด ลองถามพยาบาลว่าถ้าไข้ควรให้ยาอะไรและแจ้งเมื่อไร ทารกอายุไม่ถึง 3 เดือนที่ไข้ 38.0 ขึ้นไปหลังฉีดก็ยังต้องไปตรวจ เพราะแยกไข้จากวัคซีนกับการติดเชื้อด้วยตาไม่ได้

ไข้ชัก: เด็กบางคนชักเมื่อไข้ขึ้นเร็ว ตัวเกร็งกระตุก ตากลอกขึ้น สิ่งที่ทำได้ทันทีคือจับลูกนอนตะแคง เอาของแข็งหรือของแหลมออกจากรอบตัว จับเวลา และไม่ใส่อะไรเข้าปาก NHS ให้เรียกรถพยาบาลเมื่อชักครั้งแรก หรือเมื่อเกร็งกระตุกไม่หยุด ถ้าลูกเคยชักจากไข้มาก่อน แพทย์ที่ดูแลมักมีแผนเฉพาะรายให้

ตัวร้อนตอนกลางคืน ไข้ขึ้นตอนค่ำ: ไข้มักสูงขึ้นช่วงเย็นถึงกลางคืนในหลายโรคติดเชื้อ ตัวเลขช่วงนั้นจึงน่ากลัวกว่าช่วงเช้า ให้ใช้เกณฑ์ตามอายุในตารางข้างต้นและท่าทางของลูกเป็นหลัก ไม่ใช่เลขสูงสุดของคืน

ลูกไข้พร้อมท้องเสียหรืออาเจียน: เสี่ยงขาดน้ำเร็วกว่าไข้อย่างเดียว ดูวิธีรับมือในลูกท้องเสีย ถ้าผ้าอ้อมแห้งนานเกิน 6-8 ชั่วโมง ตาลึก หรือกระหม่อมบุ๋ม ให้ไปโรงพยาบาล

ตัวอย่างสถานการณ์ และการตัดสินใจ

สถานการณ์	ควรทำ
ลูกอายุ 5 สัปดาห์ วัดรักแร้ได้ 38.1 ตอนตี 2 กินนมดี หลับสบาย	ไปโรงพยาบาลทันที ไม่รอเช้า
ลูกอายุ 8 เดือน ไข้ 38.8 มา 1 วัน กินนมได้ เล่นเป็นปกติหลังกินยา	ดูแลที่บ้าน ให้ดื่มมาก วัดไข้ทุก 4 ชั่วโมง ถ้าไข้ครบ 2 วันและไม่มีท่าทางดีขึ้น โทรปรึกษา
ลูกอายุ 4 เดือน ไข้ 39.2 กินนมได้น้อย	ติดต่อแพทย์ในวันเดียวกันตามเกณฑ์ 3-6 เดือน
ลูกอายุ 1 ปี ไข้ 3 วันแล้ว ผื่นขึ้นที่ลำตัว	ไปพบแพทย์ เพราะมีผื่นร่วมกับไข้
ลูกอายุ 2 ขวบ ไข้ 5 วัน กินได้ปกติ	ต้องพบแพทย์ตามเกณฑ์ไข้ครบ 5 วัน

เตรียมข้อมูลก่อนไปหาหมอ ให้ตรวจได้เร็วขึ้น

เมื่อถึงโรงพยาบาล แพทย์จะถามชุดคำถามเดิมเสมอ เตรียมคำตอบไว้ก่อนจะทำให้ประเมินเร็วขึ้น

• ไข้เริ่มเมื่อไร ตัวเลขสูงสุดคือเท่าไร วัดจากตำแหน่งไหน
• ลูกกินนมได้กี่มื้อใน 24 ชั่วโมง เทียบกับปกติ
• ผ้าอ้อมเปียกกี่ผืนใน 24 ชั่วโมง และอึเป็นอย่างไร
• ให้ยาอะไรไปแล้ว เวลาไหน กี่มิลลิลิตร
• ลูกเพิ่งฉีดวัคซีนเมื่อไร และเคยมีประวัติชักจากไข้หรือไม่
• ที่บ้านหรือที่สถานรับเลี้ยงมีใครป่วยหรือไม่
• รูปถ่ายผื่นถ้าผื่นเปลี่ยนรูปหรือจางเร็ว

ถ้าต้องตัดสินใจคืนนี้

ถ้าลูกอายุไม่ถึง 3 เดือนและวัดได้ 38.0 ขึ้นไป ไปโรงพยาบาล ถ้าลูกซึม หายใจลำบาก ผื่นกดไม่จาง หรือชักครั้งแรก โทร 1669 ที่เหลือคือการดูแลให้ลูกสบายตัว ดื่มนมต่อเนื่อง วัดไข้ตามช่วงเวลา และจดไว้

ไข้เป็นเรื่องที่ผู้ปกครองทุกบ้านเจอ และส่วนใหญ่ไม่อันตราย การพาลูกไปตรวจเมื่อเลือกไม่ถูกไม่ใช่การตื่นตูม แพทย์เด็กเห็นเคสแบบนี้ทุกวัน ปรึกษาพยาบาลเด็กหรือกุมารแพทย์ที่ติดตามลูกอยู่เมื่อลังเล และถ้าอยากตามพัฒนาการช่วงลูกป่วยหรือฟื้นตัว ดูพัฒนาการลูกรายเดือนประกอบ