สรุปสั้นๆ
- ฟันซี่แรกมักขึ้นช่วง 4-7 เดือน ส่วนใหญ่เป็นฟันหน้าล่าง และฟันน้ำนมครบ 20 ซี่เมื่อประมาณ 3 ขวบ
- ลูกแต่ละคนต่างกันได้มาก ฟันขึ้นช้ากว่าเพื่อนอย่างเดียวโดยที่เด็กโตและกินปกติ ยังไม่ใช่เรื่องน่ากังวล
- งอกฟันทำให้น้ำลายยืด หงุดหงิด และอยากกัดของ ไข้ต่ำได้เล็กน้อยแต่ไม่เกิน 38.3 องศาเซลเซียส ไข้สูงกว่านั้นต้องหาสาเหตุอื่น
- ห้ามใช้เจลทาเหงือก ยาเม็ดโฮมีโอพาธีย์ และสร้อยอำพันให้เด็ก ให้ใช้นิ้วนวดเหงือกหรือยางกัดแบบแข็งปานกลางแทน
- เช็ดเหงือกก่อนฟันขึ้น แปรงตั้งแต่ซี่แรก และพาไปหาทันตแพทย์เมื่อฟันซี่แรกขึ้นหรือไม่เกิน 1 ขวบ
ฟันน้ำนมซี่แรกมักโผล่ตอนลูกอายุ 4-7 เดือน ตามที่ American Academy of Pediatrics (AAP) ระบุ ส่วนสมาคมทันตแพทย์อเมริกัน (ADA) ให้ภาพเฉลี่ยใกล้ 6 เดือน แต่ช่วงจริงกว้างกว่านั้น เด็กบางคนมีฟันตอน 3 เดือน บางคนเพิ่งขึ้นตอนครบขวบ และทั้งสองแบบพบได้ในเด็กที่แข็งแรงดี ฟันซี่แรกที่ขึ้นมักเป็นฟันหน้าล่างสองซี่ และเมื่อประมาณ 3 ขวบเด็กส่วนใหญ่จะมีฟันน้ำนมครบ 20 ซี่ คือบน 10 ล่าง 10
ลำดับการขึ้นของฟันทีละซี่
ฟันน้ำนมทุกซี่ฝังอยู่ในขากรรไกรตั้งแต่เกิดแล้ว สิ่งที่เปลี่ยนตามเวลาคือซี่ไหนโผล่ก่อน ช่วงเดือนในตารางเป็นช่วงที่พบบ่อยโดยประมาณ ใช้เทียบภาพรวมไม่ใช่กำหนดส่งงาน
| ฟัน | ช่วงอายุที่พบบ่อย | หมายเหตุ |
|---|---|---|
| ฟันหน้าล่างคู่กลาง | 6-10 เดือน | มักเป็นซี่แรกของส่วนใหญ่ |
| ฟันหน้าบนคู่กลาง | 8-12 เดือน | ตามมาเร็วหลังฟันล่าง |
| ฟันหน้าข้างบน (ข้างเขี้ยว) | 9-13 เดือน | ทำให้ยิ้มเห็นฟันหน้าบนครบ 4 ซี่ |
| ฟันหน้าข้างล่าง | 10-16 เดือน | |
| ฟันกรามซี่แรก | 13-19 เดือน | ซี่ใหญ่ พื้นผิวเคี้ยวกว้าง |
| เขี้ยว | 16-23 เดือน | ปลายแหลม ขึ้นระหว่างฟันหน้ากับฟันกราม |
| ฟันกรามซี่ที่สอง | 23-33 เดือน | ซี่สุดท้าย ทำให้ครบ 20 ซี่ |
คุณแม่ที่เห็นฟันขึ้นไม่ตรงลำดับ เช่น ฟันบนโผล่ก่อนฟันล่าง ไม่ต้องกังวล AAP ระบุเพียงว่าซี่หน้าล่างหรือบนมักมาก่อน แล้วตามด้วยฟันกรามและเขี้ยว ลำดับอาจสลับกันได้
ตารางนี้ใช้ดูแนวโน้ม ไม่ควรเอาไปเทียบกับลูกของเพื่อนบ้านทีละซี่ เรื่องพัฒนาการด้านอื่นอ่านที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน
ฟันขึ้นช้าหรือเร็ว ปล่อยไว้ได้เมื่อไร
AAP ระบุว่าการเริ่มช้าไม่ใช่ปัญหาในตัวเอง และกรรมพันธุ์มีบทบาทอย่างมาก ถามคุณพ่อคุณแม่ว่าตอนเด็กฟันซี่แรกขึ้นกี่เดือนก่อน มักได้คำตอบที่ทำนายได้ดีกว่าตาราง
ใช้เกณฑ์ปฏิบัติแบบนี้
- ลูกอายุเกิน 7 เดือนและยังไม่มีฟัน แต่กินนมและโตตามเกณฑ์ ให้รอและแจ้งแพทย์ในนัดถัดไป
- ลูกอายุประมาณ 12-18 เดือนแล้วยังไม่มีฟันซี่ใดเลย ให้พบทันตแพทย์เด็กเพื่อถ่ายภาพรังสีหรือตรวจดูว่าฟันอยู่ใต้เหงือกหรือไม่
- ฟันขึ้นเร็วมากตั้งแต่แรกเกิดหรือก่อน 3 เดือน ให้แจ้งแพทย์เพราะบางครั้งฟันซี่นั้นโยกและเสี่ยงหลุดเข้าปาก
เมื่อฟันซี่แรกโผล่ ถือเป็นสัญญาณให้นัดหมอฟันครั้งแรก ซึ่ง ADA แนะนำให้ไปหลังฟันขึ้นซี่แรก และไม่เกิน 1 ขวบ
อาการงอกฟันที่พบจริง
AAP อธิบายอาการที่สัมพันธ์กับการงอกฟันไว้ค่อนข้างชัด คือ เหงือกบวมและเจ็บบริเวณที่ฟันจะขึ้น งอแงกว่าปกติ น้ำลายยืดมาก อยากกัดหรือเคี้ยวของแข็ง และอาจมีอุณหภูมิสูงขึ้นเล็กน้อย
สิ่งที่สังเกตได้ที่บ้านมีดังนี้
- น้ำลายไหลจนผ้ากันเปื้อนเปียกบ่อย ผื่นแดงที่คางและคอเกิดจากน้ำลายระคายผิว ซับแห้งและทาวาสลีนบาง ๆ ได้
- ลูกเอามือหรือของเข้าปากตลอด และกัดนิ้วแม่ตอนดูดนมแม่
- กินนมน้อยลงชั่วคราวเพราะเหงือกเจ็บ ถ้ากินน้อยหลายวัน ดูที่ ลูกกินนมน้อย ทำยังไง
- หลับไม่สนิทบางคืนช่วงที่ฟันกำลังจะโผล่
กรณีลูกเป็นไข้ ถ่ายเหลว หรือเป็นผื่นช่วงที่ฟันกำลังขึ้น ผู้ปกครองมักสรุปว่าเป็นเพราะฟัน ทำให้โรคอื่นถูกมองข้าม ช่วงเดียวกันนี้เด็กเริ่มหยิบของเข้าปากและเริ่มกินอาหารเสริม ติดเชื้อได้ง่ายขึ้นพอดี การตัดสินว่าเกี่ยวกับฟันต้องเป็นขั้นสุดท้ายหลังตัดโรคอื่นออก
ปลอบลูกอย่างปลอดภัย และของที่ห้ามให้
AAP ให้แนวทางที่สรุปเป็นตารางได้ดังนี้
| ทำได้ | ห้ามทำ |
|---|---|
| ล้างมือสะอาดแล้วใช้นิ้วนวดเหงือกเบา ๆ | ใช้เจลทาเหงือก เสี่ยงต่อเม็ดเลือดและการนำออกซิเจนในบางราย |
| ยางกัดยางแข็งปานกลาง ล้างให้สะอาดทุกวัน | ยางกัดแช่แข็ง แข็งเกินไปและทำร้ายเหงือกได้ |
| ผ้าสะอาดเปียกหมาดแช่เย็นให้กัด (ไม่ใช่แช่แข็ง) | ยาเม็ดงอกฟันแบบโฮมีโอพาธีย์ ไม่มีหลักฐานว่าได้ผลและอาจมีสารอันตราย |
| อุ้ม กอด เบี่ยงความสนใจ | สร้อยหรือสร้อยข้อมืออำพัน ไม่ช่วยบรรเทาและเสี่ยงสำลักหรือรัดคอ |
| ซับน้ำลายที่คางบ่อย ๆ | ผูกอะไรไว้รอบคอเด็กทุกชนิด |
สำหรับยาแก้ปวดหรือลดไข้ในทารก ปรึกษากุมารแพทย์ก่อนทุกครั้งว่าให้ชนิดไหนและขนาดเท่าไรตามน้ำหนัก ไม่ซื้อให้เองตามที่แนะนำกันในกลุ่มพ่อแม่
ของที่ให้ลูกกัดควรชิ้นใหญ่พอไม่ให้ติดคอ และไม่มีชิ้นส่วนเล็กที่หลุดได้ ตรวจรอยร้าวทุกครั้งที่ล้าง ถ้าลูกเริ่มกินอาหารเสริมแล้ว แท่งผักหรือผลไม้นิ่มที่ผู้ใหญ่ถือไว้ให้ ให้เด็กกัดภายใต้การดูอย่างใกล้ชิด ข้อมูลการเริ่มอาหารอ่านที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก
ดูแลเหงือกและฟันตั้งแต่ก่อนซี่แรกโผล่
เหงือกที่สะอาดช่วยให้ฟันซี่แรกเริ่มต้นดี AAP แนะนำให้เช็ดเหงือกด้วยผ้าสะอาดชุบน้ำหมาด ๆ หลังมื้อนม และเมื่อฟันขึ้นแล้ว ADA ให้แปรงวันละ 2 ครั้งด้วยแปรงนุ่มหัวเล็กและยาสีฟันผสมฟลูออไรด์ปริมาณน้อย โดยผู้ปกครองเป็นคนแปรงให้ก่อน วิธีแปรงทีละขั้นอ่านที่ วิธีแปรงฟันเด็ก
สามเรื่องที่ทำให้ฟันผุตั้งแต่เล็กและป้องกันได้
- ไม่ให้ลูกหลับคาขวดนม เพราะน้ำตาลจากนมผงหรือนมแม่ค้างบนฟันตลอดคืน
- AAP ไม่แนะนำให้ดื่มน้ำผลไม้ก่อน 12 เดือน และหลังจากนั้นไม่เกินราว 4 ออนซ์ต่อวันและเจือจางด้วยน้ำ
- ไม่จุ่มจุกหลอกในน้ำผึ้งหรือน้ำหวาน และไม่ชิมอาหารด้วยช้อนเดียวกับลูก เพราะแบคทีเรียก่อฟันผุส่งต่อกันทางน้ำลาย
แยกอาการงอกฟันออกจากโรคอื่นด้วยตารางเทียบ
ข้อมูลของ AAP ให้เส้นแบ่งชัดที่สุดเรื่องไข้ ส่วนอาการอื่นต้องดูหลายอย่างประกอบกัน ตารางนี้ช่วยตัดสินใจเบื้องต้นก่อนโทรหาพยาบาลหรือแพทย์
| อาการ | เข้าได้กับงอกฟัน | ควรนึกถึงสาเหตุอื่น |
|---|---|---|
| อุณหภูมิ | สูงขึ้นเล็กน้อย ไม่เกิน 38.3 องศาเซลเซียส | 38.3 ขึ้นไป ไข้ลอยหลายวัน ดู ลูกเป็นไข้ |
| น้ำลาย | ยืดมาก ผื่นที่คาง | ไม่มีน้ำลายเลยร่วมกับซึม |
| อารมณ์ | งอแง แต่ยังเล่นและยิ้มได้ในช่วงที่ไม่เจ็บ | ซึม ไม่ตอบสนอง ร้องแหลมไม่หยุด |
| การกิน | กินน้อยลงชั่วคราว ดูดนมสั้นลง | ปฏิเสธนมทุกมื้อเกิน 1-2 วัน หรืออาเจียนซ้ำ |
| อุจจาระ | เหมือนเดิม | ถ่ายเหลวหลายครั้งต่อวัน มีมูกเลือด |
| ผิว | ผื่นเฉพาะรอบปากและคาง | ผื่นขึ้นตามตัว หรือตุ่มที่มือเท้าและในปาก |
| หู | ลูกดึงหูหรือถูแก้มตอนกำลังขึ้นกราม | ดึงหูร่วมกับไข้และร้องเมื่อนอนราบ ต้องตรวจหูอักเสบ |
ข้อสุดท้ายเกิดบ่อยเพราะเส้นประสาทจากกรามส่งความรู้สึกไปที่หู ลูกที่ดึงหูโดยไม่มีไข้และไม่ซึมจึงอาจเป็นแค่งอกฟัน แต่ถ้ามีไข้ด้วยควรให้แพทย์ตรวจหู ตุ่มในปากร่วมกับตุ่มที่มือเท้าเป็นรูปแบบของโรคอีกชนิดหนึ่ง ดูที่ โรคมือเท้าปาก
กลางคืนที่ฟันกำลังจะโผล่ ทำอะไรได้บ้าง
เหงือกที่ตึงรบกวนที่สุดช่วงกลางคืนเพราะไม่มีอะไรดึงความสนใจ ลองทำตามลำดับนี้ก่อนจะพึ่งสิ่งอื่น
- ก่อนนอน 20-30 นาที ล้างมือสะอาดแล้วนวดเหงือกด้านที่บวมเป็นวงเล็ก ๆ ประมาณ 1-2 นาที
- ให้ยางกัดที่แช่ตู้เย็นธรรมดา ไม่ใช่ช่องแช่แข็ง เพราะ AAP เตือนว่าของแช่แข็งแข็งเกินไป
- คงกิจวัตรเดิม เช่น อาบน้ำอุ่น เปิดเพลงเดิม กอด ไม่เปลี่ยนวิธีการนอนใหม่ทั้งหมดเพราะฟันกำลังขึ้น เด็กจะติดวิธีใหม่ต่อหลังฟันขึ้นแล้ว
- ถ้าลูกตื่นร้องกลางดึก อุ้มปลอบโดยไม่เปิดไฟสว่าง แล้ววางกลับที่นอนที่ปลอดภัยในท่าหงาย
- ไม่ต้องให้นมเพิ่มทุกครั้งที่ร้อง ถ้าลูกกินนมครบมื้อแล้ว การดูดอาจช่วยให้เหงือกสบายชั่วคราว แต่ไม่ควรกลายเป็นนิสัยหลับคาขวด
ถ้าทำครบแล้วลูกยังร้องหนักติดต่อกันหลายคืน ให้พิจารณาว่าอาจมีสาเหตุอื่น เช่น หูอักเสบ ท้องอืด หรือไข้หวัดที่เพิ่งเริ่ม
ฟันขึ้นแล้ว อาหารเปลี่ยนอย่างไร
เมื่อลูกเริ่มมีฟันหน้า ไม่ได้แปลว่าเคี้ยวอาหารแข็งได้ ฟันหน้าตัดอาหารได้ แต่การบดต้องรอฟันกรามซึ่งขึ้นเมื่ออายุ 13-19 เดือน จึงควรคงเนื้อสัมผัสอาหารให้นิ่มพอบีบด้วยนิ้วได้ จนกว่าฟันกรามจะขึ้นและลูกเคี้ยวเป็น ชิ้นอาหารที่ควรเลี่ยงในปีแรกคืออะไรที่กลมแข็ง เช่น ถั่วทั้งเม็ด องุ่นทั้งลูก และแครอทดิบชิ้นแข็ง เพราะเสี่ยงติดคอแม้ลูกมีฟันแล้ว
ช่วงที่เหงือกเจ็บ เด็กบางคนปฏิเสธอาหารอุ่นหรือร้อน ให้ลองอาหารเย็นหรืออุณหภูมิห้องเช่นโยเกิร์ตไม่หวาน แล้วหลีกเลี่ยงการบังคับกิน
ตัวอย่างไทม์ไลน์ของลูกคนหนึ่ง
สมมติลูกคนหนึ่งฟันซี่แรกขึ้นตอน 7 เดือน (ซี่ล่างกลาง) ซี่ที่สองตามมาอีก 3 สัปดาห์ ตอน 10 เดือนมีฟันหน้าบนสองซี่ ตอน 13 เดือนฟันหน้าข้างครบ รวม 6-8 ซี่ และตอน 18 เดือนมีฟันกรามซี่แรกเริ่มโผล่ ตัวอย่างนี้ไม่ใช่เกณฑ์ แต่ช่วยให้เห็นว่าการขึ้นของฟันมาเป็นช่วง ๆ ตลอด 2 ปีกว่า ไม่ใช่เหตุการณ์ครั้งเดียว
เตรียมรับมือตอนฟันกำลังขึ้น
| สถานการณ์ | ควรทำ |
|---|---|
| ลูก 6 เดือน ฟันยังไม่ขึ้น เด็กปกติ | รอ เช็ดเหงือกหลังนม บอกแพทย์ในนัดครั้งหน้า |
| เหงือกบวม ลูกงอแงมาก ไม่มีไข้ | นวดเหงือก ให้ยางกัดเย็น ไม่ใช้เจลและสร้อยอำพัน |
| อุณหภูมิเกิน 38.3 องศาเซลเซียส | หาสาเหตุอื่นและติดต่อแพทย์ |
| ฟันซี่แรกขึ้นแล้ว | เริ่มแปรงวันละ 2 ครั้งและนัดทันตแพทย์ภายใน 1 ขวบ |
| อายุเกิน 18 เดือน ไม่มีฟันเลย | พบทันตแพทย์เด็ก |
ถ้าลูกร้องไม่หยุด ปฏิเสธนมและอาหารทุกชนิดเกิน 1-2 วัน มีไข้ หรือเหงือกมีฝีหนอง ให้พาไปหากุมารแพทย์หรือทันตแพทย์ทันที เพราะอาจเป็นเรื่องอื่นที่ไม่ใช่การงอกฟัน
คำถามที่พบบ่อย
ลูก 8 เดือนแล้วฟันยังไม่ขึ้นเลย ผิดปกติไหม
ยังไม่ถือว่าผิดปกติ AAP ระบุว่าการเริ่มช้าไม่ได้เป็นปัญหาในตัวเอง และกรรมพันธุ์มีผล ลองสังเกตว่าพ่อแม่หรือญาติสนิทเคยฟันขึ้นช้าไหม ถ้าลูกโตตามเกณฑ์น้ำหนักและพัฒนาการ ให้รอและบอกกุมารแพทย์หรือทันตแพทย์ในนัดครั้งถัดไป ถ้าอายุเลย 1 ขวบครึ่งไปแล้วยังไม่มีฟันซี่ใดเลย ควรให้ทันตแพทย์เด็กตรวจ
ลูกงอกฟันแล้วท้องเสียได้ไหม
มักเป็นเรื่องบังเอิญ เพราะช่วง 6 เดือนขึ้นไปเด็กเริ่มหยิบของเข้าปากและเริ่มกินอาหารเสริม ทำให้ติดเชื้อง่ายขึ้น ถ้าถ่ายเหลวหลายครั้ง มีมูกเลือด หรือเด็กซึมและกินน้อย ไม่ควรโทษว่าเป็นเพราะฟันขึ้น ควรพาพบแพทย์
ทำไมคืนที่ฟันกำลังจะขึ้นลูกถึงตื่นบ่อย
เหงือกบวมและตึงมักรบกวนตอนกลางคืนเพราะไม่มีสิ่งอื่นให้สนใจ ช่วยได้ด้วยการนวดเหงือกก่อนนอน ให้ยางกัดแบบเย็น (ไม่ใช่แช่แข็ง) และรักษากิจวัตรเดิมก่อนนอน ถ้าตื่นร้องหนักผิดปกติหรือมีไข้ให้นึกถึงสาเหตุอื่น เช่น หูอักเสบ
แหล่งอ้างอิง
- When Does Teething Start? | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- Baby Teeth | MouthHealthy (American Dental Association)
- Why It's Important to Take Care of Baby Teeth | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
