ประเด็นสำคัญ
- ผื่นผ้าอ้อมส่วนใหญ่เกิดจากฉี่และอุจจาระสัมผัสผิวนาน ดูแลเองได้ด้วยการเปลี่ยนให้ถี่ ล้างเบา ๆ แล้วทาครีมซิงค์ออกไซด์หรือปิโตรลาตัมหนา ๆ
- ผื่นระคายมักแดงเป็นปื้นบริเวณที่ผ้าอ้อมแนบ ส่วนรอยพับขาหนีบมักรอดไว้ ถ้าแดงสดขอบชัดและมีตุ่มเล็กรอบ ๆ ให้นึกถึงเชื้อรา
- ถ้าทำตามแล้วผื่นไม่ดีขึ้นหรือแย่ลงใน 2-3 วัน ควรพาไปพบแพทย์
- ผื่นที่มีตุ่มหนอง ตุ่มน้ำ สะเก็ดเหลือง แผลถลอกลึก หรือลูกมีไข้ ต้องพบแพทย์โดยเร็ว ไม่ควรซื้อยาทาเอง
- ทารกอายุต่ำกว่า 3 เดือนที่มีไข้ตั้งแต่ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไป ต้องไปโรงพยาบาลทันที
ผื่นผ้าอ้อมที่ขึ้นเป็นปื้นแดงหรือชมพูใต้ผ้าอ้อม ส่วนใหญ่ดูแลเองที่บ้านได้และเริ่มดีขึ้นภายใน 2-3 วัน หลักคือไม่ให้ฉี่กับอุจจาระค้างบนผิว ล้างเบา ๆ ด้วยน้ำ แล้วทาครีมที่มีซิงค์ออกไซด์หรือปิโตรลาตัมหนา ๆ ทุกครั้งที่เปลี่ยน ถ้าครบ 2-3 วันแล้วยังไม่ดีขึ้น หรือผื่นมีตุ่มหนองและลูกมีไข้ ให้พาไปพบแพทย์
พ่อแม่หลายบ้านเจอผื่นนี้ครั้งแรกตอนลูกอายุไม่กี่เดือน เห็นผิวก้นแดงแล้วใจหาย ความจริงเป็นเรื่องที่เจอได้บ่อยมาก และการดูแลที่ถูกวิธีมักเห็นผลเร็ว สิ่งที่ต้องทำให้ได้ก่อนคือแยกให้ออกว่าผื่นตรงหน้าเป็นผื่นระคายธรรมดาหรือเป็นผื่นชนิดอื่นที่ต้องใช้ยา
ดูหน้าตาผื่นก่อน แล้วค่อยเลือกวิธีดูแล
ก่อนทาอะไร ให้ดูว่าผื่นอยู่ตรงไหน สีอะไร ขอบชัดหรือไม่ แล้วเทียบกับตารางนี้
| ชนิดผื่น | หน้าตา | ตำแหน่งที่พบบ่อย | เบาะแสที่ช่วยแยก | ทำอย่างไร |
|---|---|---|---|---|
| ผื่นระคาย (พบบ่อยที่สุด) | ปื้นชมพูหรือแดง ผิวเรียบหรือแห้งลอกเล็กน้อย | บริเวณที่ผ้าอ้อมแนบ เช่น ก้น หน้าขา อวัยวะเพศ | รอยพับขาหนีบมักไม่แดง เพราะผ้าอ้อมไม่ถูกเต็มที่ | ดูแลเองตามขั้นตอนในบทความ |
| เชื้อรา (ยีสต์) | แดงสด ขอบชัด มีตุ่มเล็กหรือจุดแดงกระจายรอบ ๆ ปื้นหลัก | เด่นที่รอยพับขาหนีบและรอบอวัยวะเพศ | มักตามหลังการกินยาปฏิชีวนะ ทาครีมกันผื่นแล้วไม่ดีขึ้น | พบแพทย์ มักต้องใช้ยาทาต้านเชื้อรา |
| แบคทีเรีย (พบน้อย) | ตุ่มหนอง สะเก็ดเหลือง มีน้ำเยิ้ม หรือรอบรูก้นแดงสดชัด | รอบทวารหนักหรือกระจายทั่วบริเวณ | ผิวเจ็บมาก ลูกร้องเมื่อสัมผัส | พบแพทย์ |
| ผื่นแพ้ | แดงเป็นรูปตามขอบผ้าอ้อมหรือตรงที่ผลิตภัณฑ์สัมผัส | ที่ผ้าอ้อม ขอบยาง หรือที่ทิชชู่เปียกและครีมสัมผัส | ขึ้นซ้ำทุกครั้งที่ใช้ของชนิดนั้น | เปลี่ยนผลิตภัณฑ์ทีละอย่าง สังเกต 2 สัปดาห์ |
ผื่นบางครั้งเป็นผสมกัน เช่น เริ่มจากระคายแล้วมีเชื้อราตามมา ถ้าดูแล้วไม่แน่ใจ ให้ถ่ายรูปไว้วันละครั้ง เวลาไปหาหมอจะเห็นว่าผื่นเปลี่ยนไปอย่างไร
ทำไมผิวใต้ผ้าอ้อมระคายง่าย
ผิวทารกบางกว่าผิวผู้ใหญ่ เมื่อโดนฉี่และอุจจาระคลุกกันในที่อับชื้น ผิวจะเปื่อยและเสียสภาพป้องกันตัวเอง สถานการณ์ที่ทำให้ผื่นขึ้นบ่อยมี 6 อย่าง
- ท้องเสีย อุจจาระถี่และเป็นน้ำ สัมผัสผิวมากกว่าปกติ
- ฟันกำลังขึ้น น้ำลายที่ลูกกลืนมากขึ้นผ่านลำไส้ ทำให้อุจจาระระคายมากขึ้น
- เริ่มอาหารเสริม อุจจาระเปลี่ยนชนิดและกลิ่น บางบ้านเห็นผื่นขึ้นหลังลองอาหารใหม่ ดูแนวทางการเริ่มอาหารที่ อาหารเสริมทารกมื้อแรก
- กินยาปฏิชีวนะ ยาลดเชื้อดีในลำไส้และผิว เปิดทางให้เชื้อราขึ้นง่าย
- ผ้าอ้อมเต็มแล้วไม่ได้เปลี่ยน โดยเฉพาะตอนกลางคืนหรือตอนนั่งรถนาน
- ผ้าอ้อมคับ รัดขอบ ทำให้ระบายอากาศไม่ดีและเสียดสีผิว
นมแม่กับนมผงทำให้ลักษณะอุจจาระต่างกัน ซึ่งมีผลต่อความถี่ที่ต้องเปลี่ยน อ่านความต่างได้ที่ นมแม่กับนมผง ไม่ว่าลูกกินนมแบบไหน หลักเรื่องการเปลี่ยนให้ทันก็เหมือนกัน
เปลี่ยนและทำความสะอาดอย่างไรช่วงที่เป็นผื่น
ขั้นตอนนี้สำคัญกว่าเลือกครีมยี่ห้อไหน เพราะถ้าความชื้นกับสิ่งขับถ่ายยังค้างอยู่ ครีมแพงแค่ไหนก็ช่วยไม่ได้
- เปลี่ยนทันทีเมื่อผ้าอ้อมเปื้อน รวมถึงตอนที่แค่เปียกด้วย ไม่ต้องรอให้เต็ม ช่วงที่ผิวแดง ให้ตั้งใจเปลี่ยนให้ถี่กว่าเดิม
- ล้างด้วยน้ำสะอาดกับผ้านุ่ม หรือใช้ทิชชู่เปียกที่ไม่มีแอลกอฮอล์และน้ำหอม ถ้าผื่นแดงมากหรือมีแผลถลอก ให้ใช้ขวดบีบน้ำราดแทนการเช็ด
- ซับให้แห้งเบา ๆ ไม่ถู แล้วปล่อยให้ผิวโล่งสักพักก่อนใส่ผ้าอ้อมใหม่ ถ้าทำได้ให้ปูผ้ารองแล้วให้ลูกนอนเปิดก้น 10-15 นาทีหลังอาบน้ำหรือหลังเปลี่ยน
- ทาครีมกันผื่นหนา ๆ ตามหัวข้อถัดไป
- ใส่ผ้าอ้อมแบบไม่รัด ให้มีที่ว่างพอให้อากาศเข้า โดยเฉพาะผ้าอ้อมที่ใส่ข้ามคืน
ถ้าผ้าอ้อมที่ใช้เป็นแบบผ้า สถาบันกุมารแพทย์ของสหรัฐฯ แนะนำให้ใช้แบบสำเร็จรูปที่ดูดซับดีไปก่อนจนกว่าผื่นจะหาย เพราะผ้าอ้อมผ้าที่เปียกแนบผิวนานกว่า
ช่วงที่ผิวแดงมาก การอาบน้ำวันละครั้งแล้วทาครีมต่อทันทีช่วยให้ผิวสะอาดโดยไม่ต้องเช็ดถูหลายรอบ
ครีมที่ควรทา ทาหนาแค่ไหน และของที่ควรเลี่ยง
แนวทางของสถาบันกุมารแพทย์สหรัฐฯ (AAP) ระบุว่าครีมกันผื่นแบบข้นที่มีซิงค์ออกไซด์หรือปิโตรลาตัม (วาสลีน) เป็นตัวเลือกที่เหมาะ และควรเลือกสูตรที่ไม่มีน้ำหอม ส่วนสมาคมโรคผิวหนังสหรัฐฯ (AAD) ย้ำเรื่องครีมซิงค์ออกไซด์ โดยเฉพาะเมื่อผิวยังแดงอยู่ระหว่างการเปลี่ยนผ้าอ้อม
| เรื่อง | แนวทาง |
|---|---|
| ชนิดครีม | ซิงค์ออกไซด์หรือปิโตรลาตัม แบบข้น ไม่มีน้ำหอม |
| ความหนา | ทาหนาเหมือนปาดเนยบนขนมปัง จนมองไม่เห็นสีผิวใต้ครีม ไม่ใช่ทาบางเหมือนโลชั่น |
| ความถี่ | ทุกครั้งที่เปลี่ยนผ้าอ้อม |
| ถ้ามีครีมเดิมติดอยู่ | ส่วนที่สะอาดไม่ต้องขัดออก ทาเพิ่มทับได้ ส่วนที่เปื้อนอุจจาระให้ล้างออกก่อน |
| การล้างครีมออกให้หมด | ทำตอนท้ายวันหรือตอนอาบน้ำก็พอ ไม่ต้องทุกครั้ง |
| ควรเลี่ยง | ยาทาปฏิชีวนะที่ซื้อเองมาทาผื่นผ้าอ้อม เพราะอาจระคายเพิ่ม และสูตรที่มีแอลกอฮอล์หรือน้ำหอมกับผิวที่แพ้ง่าย |
หลายบ้านทาบางเกินไปเพราะเสียดายครีม ผลคือครีมไม่พอสร้างชั้นกันฉี่ ลองทาให้หนาขึ้นเป็นเวลา 2 วันก่อนสรุปว่าครีมไม่ได้ผล
ยาทาต้านเชื้อรา ยาสเตียรอยด์ หรือยาปฏิชีวนะ ใช้ต่อเมื่อแพทย์สั่งและสั่งตามระยะเวลาที่กำหนดเท่านั้น เพราะผิวก้นทารกดูดซึมยาได้ง่ายและการใช้ยาผิดชนิดอาจทำให้ผื่นแย่ลง
ผ้าอ้อมที่ใช้ มีผลกับผื่นมากกว่าที่คิด
เมื่อผื่นกำเริบซ้ำ ลองตรวจผ้าอ้อมก่อนเปลี่ยนครีม มีสามจุดที่ควรเช็ก
- ไซส์ ถ้าลูกตัวโตขึ้นแต่ยังใช้ไซส์เดิม ขอบจะรัดและเสียดสีที่ขาหนีบ ดูรอยแดงเป็นเส้นตรงตามขอบเอวและขอบขา ถ้ามีรอยแบบนี้ให้ขยับไซส์ขึ้น
- ความสามารถในการดูดซับ ผ้าอ้อมที่ดูดซับดีดึงฉี่ให้ลงชั้นในและทิ้งผิวแห้งกว่า ช่วงที่เป็นผื่นหรือช่วงนอนข้ามคืน ให้ใช้แบบดูดซับสูงและเปลี่ยนก่อนนอนทุกครั้ง
- ผลิตภัณฑ์ที่สัมผัสผิว ถ้าผื่นเกิดเป็นรูปตามขอบยางหรือตามแถบสติกเกอร์ อาจเป็นการแพ้วัสดุ ให้ลองเปลี่ยนยี่ห้อโดยเปลี่ยนทีละอย่างตามที่ได้กล่าวไป
ผู้ที่ซักผ้าอ้อมผ้าเอง ควรล้างน้ำเปล่าให้สะอาดหลายรอบ เพราะผงซักฟองหรือน้ำยาปรับผ้านุ่มที่ตกค้างเป็นสาเหตุให้ผิวระคายได้ ช่วงที่เป็นผื่นให้เปลี่ยนมาใช้ผ้าอ้อมสำเร็จรูปไปก่อน
ตัวอย่างหนึ่งวันของลูกอายุ 4 เดือนที่ผื่นแดงอยู่
สมมติลูกกินนมทุก 3 ชั่วโมง ถ่ายวันละ 3-4 ครั้ง ผื่นแดงเป็นปื้นที่ก้นเมื่อเช้า วางแผนดูแลได้ดังนี้
| เวลา | สิ่งที่ทำ |
|---|---|
| ตื่นเช้า | เปลี่ยนผ้าอ้อม ล้างด้วยน้ำ ซับแห้ง ปล่อยโล่ง 10 นาที ทาครีมหนา |
| หลังกินนมทุกมื้อ | ตรวจผ้าอ้อมและเปลี่ยนถ้าเปียกหรือเปื้อน ทาครีมเพิ่ม |
| ถ่ายอุจจาระ | เปลี่ยนทันที ล้างด้วยน้ำ ซับแห้ง ทาครีมใหม่ทั้งส่วนที่เปื้อน |
| ก่อนอาบน้ำเย็น | ปล่อยโล่งช่วงสั้น ๆ ระหว่างเตรียมน้ำ |
| หลังอาบน้ำ | ซับแห้ง ทาครีมหนา ใส่ผ้าอ้อมแบบไม่รัด |
| ก่อนนอน | เปลี่ยนผ้าอ้อมใหม่ ทาครีมหนา แล้วเปลี่ยนอีกรอบก่อนพ่อแม่เข้านอนหรือตอนลูกตื่นกินนมกลางดึก |
ถ้าทำได้อย่างนี้ 2 วัน ผิวมักเริ่มจางลงหรือผื่นไม่ลามเพิ่ม ถ้ายังแดงเท่าเดิมวันที่ 3 ให้เตรียมถ่ายรูปและนัดหมอ
ผื่นที่ควรสงสัยว่าไม่ใช่ผื่นระคายธรรมดา
เชื้อรา
AAP ระบุว่าเชื้อราแคนดิดามักตามหลังการใช้ยาปฏิชีวนะ ลักษณะคือแดงสด ขอบชัด อาจมีตุ่มเล็กรอบ ๆ และเด่นที่รอยพับขาหนีบ ซึ่งต่างจากผื่นระคายที่มักเว้นรอยพับไว้ ถ้าคุณพ่อคุณแม่เห็นแบบนี้ การทาครีมกันผื่นอย่างเดียวมักไม่พอ ควรให้แพทย์ประเมินว่าต้องใช้ยาทาต้านเชื้อราหรือไม่ และล้างมือก่อนและหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมทุกครั้งเพื่อกันการแพร่
แบคทีเรีย
พบน้อยแต่ต้องรู้ ถ้าผิวมีสะเก็ดเหลือง น้ำเยิ้ม หรือตุ่มหนอง อาจเป็นการติดเชื้อสแตฟ ถ้ารอบรูก้นแดงสดชัด อาจเป็นเชื้อสเตร็ปโตค็อกคัส ทั้งสองแบบต้องให้แพทย์ตรวจและสั่งยา
แพ้ผลิตภัณฑ์
สีย้อมหรือยางยืดในผ้าอ้อม น้ำหอมและสารกันเสียในทิชชู่เปียกหรือครีม อาจทำให้ผิวแพ้ ลักษณะคือขึ้นซ้ำทุกครั้งที่ใช้ของชนิดนั้นและแดงตรงที่ผลิตภัณฑ์สัมผัส วิธีหาตัวการคือเปลี่ยนทีละอย่าง เช่น เปลี่ยนยี่ห้อทิชชู่เปียกก่อน แล้วสังเกตประมาณ 2 สัปดาห์ ถ้าเปลี่ยนหลายอย่างพร้อมกัน จะไม่รู้ว่าอะไรเป็นสาเหตุ
ถ้าเห็นผื่นวันนี้ ให้ทำตามลำดับนี้
- ดูตำแหน่งและลักษณะผื่นเทียบกับตารางข้างบน และถ่ายรูปไว้
- เปลี่ยนผ้าอ้อมให้ถี่ขึ้นและล้างด้วยน้ำ ไม่ถู
- ทาซิงค์ออกไซด์หรือปิโตรลาตัมหนา ๆ ทุกครั้ง
- ให้ผิวโล่งสักพักหลังเปลี่ยนและใช้ผ้าอ้อมที่ไม่รัด
- สังเกต 2-3 วัน ถ้ายังไม่ดีขึ้น หรือมีสัญญาณในกรอบเตือน ให้พาไปพบกุมารแพทย์ และบอกหมอว่าลูกกินยาอะไรอยู่และเริ่มอาหารใหม่หรือยัง
ผื่นผ้าอ้อมเป็นเรื่องที่เกิดกับทารกเกือบทุกคนในช่วงใดช่วงหนึ่ง ไม่ได้บอกว่าพ่อแม่เลี้ยงไม่ดี ถ้าเห็นลูกเริ่มหายใจเร็ว ซึมผิดปกติ หรือผื่นลามไปทั่วตัว ให้ไปโรงพยาบาลโดยไม่ต้องรอ 2-3 วัน
ผื่นที่เกิดจากอากาศร้อนและเหงื่อที่ลำคอ หน้าอก และรอยพับ เป็นอีกเรื่องที่พ่อแม่มักสับสนกับผื่นผ้าอ้อม อ่านวิธีแยกที่ ผดผื่นทารก และถ้าลูกเริ่มมีน้ำมูกหรือไข้ร่วมกับผื่น ดูแนวทางที่ ลูกเป็นหวัดดูแลยังไง
คำถามที่พบบ่อย
ทาครีมซ้อนทับของเดิมได้ไหม หรือต้องเช็ดออกทุกครั้งที่เปลี่ยนผ้าอ้อม
ถ้าครีมส่วนที่ไม่เปื้อนอุจจาระยังติดอยู่ ไม่ต้องขัดออก ให้ทาเพิ่มทับไปได้เลย การเช็ดถูซ้ำ ๆ ทำให้ผิวที่แดงอยู่แล้วระคายมากขึ้น ถ้ามีอุจจาระติด ให้ล้างเฉพาะส่วนที่เปื้อนด้วยน้ำ ซับแห้ง แล้วทาใหม่
ผื่นหายแล้วต้องทาครีมต่อไหม
ถ้าผิวกลับมาปกติและเปลี่ยนผ้าอ้อมทันเวลา ไม่จำเป็นต้องทาทุกครั้ง แต่ถ้าลูกเป็นซ้ำช่วงท้องเสีย ฟันขึ้น หรือต้องนอนนานตอนกลางคืน การทาบาง ๆ ก่อนใส่ผ้าอ้อมช่วยเป็นเกราะกันผิวได้
ผื่นขึ้นแต่ลูกไม่งอแงเลย ต้องรีบพาไปหาหมอไหม
ไม่ต้องรีบ ถ้าผื่นเป็นแค่ปื้นแดงหรือชมพู ไม่มีตุ่มหนอง ไม่มีแผล และลูกกินนมนอนหลับปกติ ให้ดูแลที่บ้านแล้วสังเกต 2-3 วัน ถ้าไม่ดีขึ้นหรือแย่ลงจึงพาไป
ใช้ทิชชู่เปียกกับผิวที่เป็นผื่นได้ไหม
ถ้าผื่นไม่มาก ใช้ทิชชู่เปียกสูตรที่ไม่มีแอลกอฮอล์และไม่มีน้ำหอมได้ แต่ถ้าผื่นแดงมากหรือมีแผลถลอก ให้เปลี่ยนไปใช้น้ำสะอาดล้างด้วยขวดบีบแทน เพราะการเช็ดถูทำให้เจ็บและผิวระคายเพิ่ม
แหล่งอ้างอิง
- Common Diaper Rashes & Treatments | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- How to treat diaper rash | American Academy of Dermatology Association
