การดูแลตัวเองหลังคลอด 6 สัปดาห์แรก ตั้งแต่แผล น้ำนม จนถึงการนอน

ช่วง 6 สัปดาห์แรกหลังคลอดคือช่วงที่ร่างกายซ่อมตัวเองหนักที่สุด มดลูกหดกลับ แผลสมาน น้ำนมเริ่มสร้าง และฮอร์โมนตกลงจากระดับตอนท้อง สิ่งที่ช่วยได้มากที่สุดมีสามอย่าง คือดูแลแผลให้สะอาดแห้ง นอนเป็นช่วงสั้น ๆ ให้ได้หลายรอบ และรู้ว่าอาการแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลก่อนนัด ส่วนที่เหลือค่อยเรียงลำดับทีหลังได้

ตารางด้านล่างช่วยให้เห็นภาพรวมก่อนลงรายละเอียด

ช่วงเวลา	ร่างกายกำลังทำอะไร	สิ่งที่แม่ควรทำ
วันที่ 1-3	เลือดออกมากสุด มดลูกบีบตัวจนปวดเกร็งเหมือนปวดประจำเดือน เริ่มมีน้ำนมเหลือง	ลุกเดินสั้น ๆ ปัสสาวะให้ได้ ให้ลูกดูดบ่อย ขอยาแก้ปวดตามเวลา
วันที่ 3-5	น้ำนมเริ่มมามาก เต้านมคัดตึง อารมณ์แปรปรวนง่าย	ให้ลูกดูดหรือบีบนมออกบ่อย ประคบตามที่พยาบาลสอน ร้องไห้ได้ ไม่ต้องกลั้น
สัปดาห์ที่ 1-2	เลือดจางลงเป็นสีชมพูหรือน้ำตาล แผลเริ่มหายเอง	ล้างแผลวันละครั้ง กินอาหารครบหมู่ ดื่มน้ำ นอนช่วงลูกหลับ
สัปดาห์ที่ 3-4	น้ำคาวปลาจางลงเป็นเหลืองหรือขาว ปวดแผลน้อยลง	เดินเพิ่มเวลา เริ่มบริหารอุ้งเชิงกราน ยังไม่ยกของหนัก
สัปดาห์ที่ 5-6	มดลูกเกือบกลับขนาดเดิม แผลหายสนิทในรายปกติ	เตรียมคำถามไปตรวจหลังคลอด ถามเรื่องคุมกำเนิดและออกกำลังกาย

ตารางนี้เป็นค่ากลางของรายที่ไม่มีภาวะแทรกซ้อน ถ้าคลอดด้วยการผ่าตัดหรือมีแผลฉีกลึก ทุกช่วงอาจช้าไปอีกสองสามสัปดาห์

แผลฝีเย็บและแผลผ่าคลอด ดูแลทีละขั้น

แผลฝีเย็บ

แผลบริเวณระหว่างช่องคลอดกับทวารหนักมักเจ็บที่สุดใน 3-5 วันแรก แล้วค่อยดีขึ้นต่อเนื่อง ไหมที่ใช้ส่วนมากละลายเอง ไม่ต้องกลับมาตัดไหม ตามข้อมูลของ NHS ให้อาบน้ำสะอาดทุกวัน ซับให้แห้งเบา ๆ ไม่ต้องถู ส่วนการใช้ยาแก้ปวดระหว่างให้นมลูกให้ถามเภสัชกรหรือพยาบาลก่อนซื้อกินเอง

ลำดับที่ทำได้จริงในห้องน้ำ

1. ปัสสาวะแล้วฉีดน้ำสะอาดอุ่นล้างจากหน้าไปหลัง
2. ซับด้วยผ้าสะอาดหรือกระดาษทิชชูนุ่ม ๆ แบบกดซับ ไม่ถู
3. เปลี่ยนผ้าอนามัยทุก 3-4 ชั่วโมงหรือเมื่อเปียกชุ่ม ผ้าเปียกอับทำให้แผลอักเสบง่าย
4. นั่งบนเบาะรูปโดนัทหรือผ้าม้วนหนา ๆ เพื่อลดแรงกดที่แผล
5. ถ้าบวมเจ็บมาก ถามพยาบาลเรื่องการประคบเย็นช่วงวันแรก ๆ

ถ้าแผลเจ็บมากขึ้นแทนที่จะลดลงหลังวันที่ 5 มีหนอง กลิ่นเหม็น หรือมีไข้ ให้กลับไปให้แพทย์ตรวจ

แผลผ่าคลอด

แผลผ่าคลอดคือแผลผ่าตัดช่องท้อง จึงต้องระวังต่างจากฝีเย็บ ประคองแผลด้วยหมอนใบเล็กทุกครั้งที่ไอ จาม หรือลุกนั่ง ห้ามยกของหนักกว่าตัวลูกในช่วงแรก และสังเกตว่าแผลแดงร้อนขึ้น มีน้ำเหลืองซึมสีขุ่น หรือขอบแผลเริ่มแยกหรือไม่ การเช็ดแผลและเลือกวัสดุปิดแผลให้ทำตามที่พยาบาลสอนตอนออกจากโรงพยาบาล

ปัสสาวะ อุจจาระ และอุ้งเชิงกรานที่ยืดจนอ่อนแรง

วันแรกหลังคลอด ควรปัสสาวะให้ได้ภายใน 6-8 ชั่วโมง ถ้ายังไม่ปัสสาวะหรือรู้สึกปวดหน่วงท้องน้อยแต่ปัสสาวะไม่ออก ให้บอกพยาบาลทันที เพราะกระเพาะปัสสาวะอาจคั่งหลังได้ยาชา

การถ่ายอุจจาระครั้งแรกมักเกิดในวันที่ 2-4 หลายคนกลัวเจ็บแผลจนกลั้น ซึ่งยิ่งทำให้แข็งและเจ็บขึ้น NHS แนะนำให้กินอาหารที่มีกากใยสูง ดื่มน้ำมาก ใช้แผ่นผ้าสะอาดประคองแผลเวลาถ่าย และไม่เบ่งแรง ถ้าท้องผูกหลายวันให้ปรึกษาแพทย์เรื่องยาระบายอ่อน ๆ รายละเอียดวิธีแก้เมื่อท้องผูกอยู่ในบทความ ท้องผูกหลังคลอด

ปัสสาวะเล็ดเวลาไอ จาม หัวเราะ พบได้บ่อยหลังคลอดและมักดีขึ้นเมื่อบริหารอุ้งเชิงกราน

ท่า	วิธีทำ	จำนวน
เกร็งเหมือนกลั้นปัสสาวะ	เกร็งรอบช่องคลอดและทวารหนัก ค้างไว้ 3-5 วินาที คลาย	10 ครั้งต่อรอบ
หายใจปกติระหว่างเกร็ง	ไม่กลั้นหายใจ ไม่ดึงท้องเข้า	ทุกครั้งที่ทำ
ความถี่	ตอนให้นม ตอนรอไฟแดง หรือหลังปัสสาวะ	อย่างน้อยวันละ 3 รอบ

ถ้าบริหารแล้วหลายสัปดาห์ยังเล็ดมากอยู่ ให้บอกแพทย์ตอนตรวจหลังคลอด อาจส่งต่อไปนักกายภาพบำบัดอุ้งเชิงกราน

เต้านมช่วงวันที่ 3-5 และการให้นม

น้ำนมมักมามากในวันที่ 3-5 เต้านมจะตึง ร้อน และเจ็บ นี่คือช่วงที่ต้องให้ลูกดูดบ่อย อย่างน้อยทุก 2-3 ชั่วโมงหรือเมื่อลูกส่งสัญญาณหิว ถ้าลูกยังดูดไม่เก่ง ให้บีบน้ำนมออกพอให้ลานนมนุ่มก่อนให้ลูกอม จะอมได้ลึกขึ้น

สิ่งที่ควรสังเกต

• ก้อนแข็งเจ็บเฉพาะที่ ผิวแดง ร้อน มีไข้ อาจเป็นท่อน้ำนมอุดตันหรือเต้านมอักเสบ ต้องไปพบแพทย์ไม่ปล่อยไว้
• หัวนมแตก ให้ปรับท่าอมก่อน อย่าเพิ่งหยุดให้นมถ้าไม่เจ็บเกินทน
• ถ้าไม่ได้ให้นมแม่ เต้านมจะคัดอยู่ราว 2-3 วันแล้วลดลงเอง ใช้ผ้ารัดที่ไม่แน่นเกินไป และประคบเย็นให้สบายขึ้น

เรื่องวิธีกระตุ้นน้ำนมและการปั๊มดูได้ที่ กระตุ้นน้ำนมแม่ และ ปั๊มนม

นอนอย่างไรให้พอฟื้นตัว เมื่อลูกตื่นทุก 2-3 ชั่วโมง

ทารกแรกเกิดกินนมวันละ 8-12 ครั้ง ถ้าแม่ต้องตื่นทุกครั้ง จะนอนต่อเนื่องแทบไม่ได้เกิน 2 ชั่วโมง การรอ "ให้ลูกหลับยาว" จึงไม่เกิดขึ้นจริงในสัปดาห์แรก ๆ ให้ปรับวิธีนับเวลานอนใหม่

ตัวอย่างการแบ่งกะ เมื่อมีคนช่วยหนึ่งคน (สามีหรือญาติ)

ช่วงเวลา	แม่	ผู้ช่วย
20:00-24:00	หลับก่อน (ปิดเสียงมือถือ)	ดูแลลูก ป้อนนมที่ปั๊มไว้หรือนมผงถ้าตกลงกันแล้ว
24:00-04:00	ตื่นให้นม ผู้ช่วยอุ้มไล่ลม เปลี่ยนผ้าอ้อม	ตื่นช่วยเปลี่ยนผ้าอ้อมแล้วกลับไปนอน
04:00-08:00	ผู้ช่วยดูแลต่อถ้าลูกกินนมแล้ว ให้แม่นอนต่อ	ดูแลลูกถ้าไม่ต้องให้นมสด

ตารางนี้ปรับได้ตามที่บ้านสะดวก หัวใจคือให้แม่ได้นอนต่อเนื่องอย่างน้อย 4 ชั่วโมงหนึ่งรอบต่อวัน เพราะการนอนไม่พอหลายคืนติดกันทำให้หงุดหงิดง่าย อารมณ์ดิ่ง และแผลหายช้ากว่าที่ควร

ถ้าอยู่คนเดียว ให้เลิกตั้งเป้าว่าต้องทำงานบ้านตอนลูกหลับ ทุกครั้งที่ลูกหลับ นอนตามก่อน แล้วค่อยเปิดข้าวหรือซักผ้าตอนมีแรง

กิน ดื่ม อาบน้ำ และความเชื่อที่ได้ยินในบ้าน

อาหารแม่หลังคลอดควรครบ 5 หมู่ มีโปรตีนทุกมื้อ ผักผลไม้อย่างน้อยวันละ 5 ส่วนตามแนวทางที่ NHS ใช้ และดื่มน้ำให้ปัสสาวะสีเหลืองอ่อน ถ้าให้นมแม่ ร่างกายต้องการพลังงานเพิ่มจึงไม่ควรลดอาหารเพื่อลดน้ำหนักในช่วง 6 สัปดาห์แรก รายละเอียดเมนูอ่านที่ อาหารหลังคลอด

ความเชื่อที่มักเจอ และข้อเท็จจริงเบื้องต้น

• อาบน้ำเย็นทำให้ปวดเมื่อยหรือเป็นลม ไม่มีหลักฐานว่าจริง ใช้น้ำอุณหภูมิที่สบายตัวได้ ที่ควรระวังคือพื้นลื่นและลุกยืนเร็วจนหน้ามืด
• ห้ามสระผม ไม่มีเหตุผลทางการแพทย์ที่ต้องห้าม ผมยังร่วงเป็นปกติช่วงนี้
• อยู่ไฟ ความร้อนสูงเสี่ยงขาดน้ำและผิวไหม้ ถ้าจะทำควรปรึกษาแพทย์ก่อน
• ห้ามกินของแสลงทุกอย่าง การกินแต่ข้าวกับพริกไทยหรือกินแคบ ๆ หลายวันทำให้ขาดโปรตีนและวิตามิน ซึ่งช้าแผลหาย

อารมณ์ที่แปรปรวนและเวลาที่ควรขอความช่วยเหลือ

ร้องไห้ง่าย หงุดหงิด กลัวดูแลลูกไม่ได้ ในสองสัปดาห์แรกพบได้บ่อยมาก ฮอร์โมนตกลงเร็วและนอนน้อยเป็นตัวเร่ง Office on Women's Health ระบุว่าถ้าความรู้สึกเศร้าอยู่นานเกิน 2 สัปดาห์ หรือเริ่มไม่สนใจลูก นอนไม่หลับแม้ลูกหลับ ให้ไปพบแพทย์ ส่วนความคิดอยากทำร้ายตัวเองหรือลูกต้องไปโรงพยาบาลทันที ดูเกณฑ์แยกเบบี้บลูส์ออกจากโรคซึมเศร้าที่ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

เคล็ดสั้น ๆ ที่ใช้ได้จริงคือบอกคนในบ้านล่วงหน้าว่า "ถ้าฉันร้องไห้ ไม่ต้องแก้ ขอแค่ช่วยอุ้มลูกสักครึ่งชั่วโมง"

สัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

เรื่องเลือดโดยเฉพาะ NHS ให้โทรเรียกรถพยาบาลหรือไปห้องฉุกเฉินเมื่อเลือดทะลักเพิ่มกะทันหัน รู้สึกหน้ามืด เป็นลม หรือใจสั่น เพราะอาจเป็นภาวะตกเลือดหลังคลอด ถ้ามีเลือดเป็นก้อนใหญ่ มีกลิ่นเหม็น หรือไข้ร่วมกับปวดท้อง ก็ให้ไปพบแพทย์เช่นกัน ดูลักษณะเลือดปกติที่ น้ำคาวปลาหลังคลอดกี่วันหมด

นัดตรวจหลังคลอดควรถามอะไร

องค์การอนามัยโลกแนะนำให้แม่และทารกได้รับการตรวจหลังคลอดอย่างน้อยหลายครั้งในช่วง 6 สัปดาห์แรก ในไทยส่วนใหญ่นัดตรวจราว 4-6 สัปดาห์ จดคำถามไว้ในสมุดสีชมพูหรือโน้ตมือถือก่อนไป

• แผลหายดีหรือยัง ปัสสาวะเล็ดหรือถ่ายลำบากไหม
• ออกกำลังกายและขับรถได้เมื่อไหร่ ดูแนวทางที่ ออกกำลังกายหลังคลอด
• ควรคุมกำเนิดแบบไหนเมื่อให้นมแม่ เพราะการตกไข่กลับมาได้ก่อนประจำเดือนมา
• ยาและวิตามินที่ต้องกินต่อ เช่น ธาตุเหล็ก ถ้าเคยเสียเลือดมาก
• อาการเศร้า วิตกกังวล หรือนอนไม่หลับที่ไม่ดีขึ้น

ประจำเดือนอาจกลับมาในราว 6-8 สัปดาห์ หรือช้ากว่านั้นถ้าให้นมแม่ ตามข้อมูลของ Office on Women's Health

ถ้าทำได้แค่สามอย่างในสัปดาห์นี้

สัปดาห์ไหนที่ทุกอย่างพังหมด ให้เหลือแค่สามอย่างนี้ ล้างและซับแผลให้แห้ง นอนอย่างน้อยหนึ่งช่วงยาวต่อวันโดยให้คนอื่นรับช่วงลูก และบอกใครสักคนตรง ๆ ว่าตอนนี้ไม่ไหวตรงไหน ที่เหลือรอได้ ร่างกายของคุณแม่กำลังทำงานหนักอยู่ และการขอความช่วยเหลือไม่ได้แปลว่าล้มเหลว

ถ้ามีอาการตามกล่องเตือนข้างบน ให้โทรหาโรงพยาบาลที่คลอดหรือไปห้องฉุกเฉินที่ใกล้ที่สุด แล้วบอกว่าเพิ่งคลอดกี่วันและคลอดแบบไหน แพทย์จะได้ประเมินได้เร็ว