ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด สัญญาณเตือน สาเหตุ และวิธีช่วยเหลือแม่ที่ครอบครัวทำได้

ร้องไห้ง่ายในสัปดาห์แรกหลังคลอดเป็นเรื่องที่คุณแม่ส่วนใหญ่เจอ และมักหายเองภายในราวสองสัปดาห์ แต่ถ้าความเศร้า ความกังวล หรือความรู้สึกว่างเปล่ายังอยู่เกินจากนั้น หรือหนักจนกิน นอน และดูแลลูกได้ยาก นั่นคือภาวะซึมเศร้าหลังคลอด เป็นโรคที่รักษาได้ และยิ่งได้รับการดูแลเร็ว คุณแม่ยิ่งกลับมาเป็นตัวเองได้เร็ว

ตัวเลขช่วยให้เห็นว่าเรื่องนี้ใกล้ตัวแค่ไหน องค์การอนามัยโลกประเมินว่าราว 13% ของผู้หญิงที่เพิ่งคลอดทั่วโลกมีปัญหาสุขภาพจิต ส่วนใหญ่เป็นภาวะซึมเศร้า และในประเทศกำลังพัฒนาสูงถึงราว 19.8% เอกสารของคณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ก็ระบุว่ามีการศึกษาพบภาวะซึมเศร้าในแม่หลังคลอดมากกว่า 15% ภายใน 6 เดือน ถ้าในกลุ่มแม่สิบคนที่คลอดพร้อมกัน จะมีหนึ่งถึงสองคนที่กำลังเจอเรื่องนี้อยู่

เบบี้บลูส์หรือซึมเศร้า แยกด้วยสามคำถาม

คำถาม	เบบี้บลูส์	ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด
เริ่มเมื่อไร	ภายในสัปดาห์แรก หนักสุดราววันที่ 4-5	ตั้งแต่ตอนท้องจนถึง 1 ปีหลังคลอด
นานแค่ไหน	ดีขึ้นราววันที่ 10 และหายภายใน 2 สัปดาห์	เกิน 2 สัปดาห์ บางคนเป็นหลายเดือน
กระทบชีวิตแค่ไหน	ร้องไห้ หงุดหงิด แต่ยังกิน นอน และดูแลลูกได้	หมดแรง นอนไม่หลับแม้ลูกหลับ ไม่อยากกิน ดูแลลูกหรือตัวเองยาก
ต้องทำอะไร	พัก มีคนช่วย คอยดูว่าหายตามเวลาไหม	พบแพทย์ ประเมินด้วยแบบคัดกรอง และรักษา

ช่วงเวลาของเบบี้บลูส์ในตารางมาจากเอกสารของ มช. ซึ่งระบุว่าพบในแม่หลังคลอดมากกว่าครึ่ง ส่วนกรอบ 2 สัปดาห์และ 1 ปีมาจาก NHS

คำถามที่สามสำคัญที่สุด ถ้าคุณแม่ร้องไห้ทุกวันในวันที่ห้าหลังคลอดแต่ยังให้นม ยังกินข้าว และหลับได้เมื่อมีคนช่วยดูลูก นั่นยังเข้ากับเบบี้บลูส์ ถ้าสัปดาห์ที่สามแล้วยังนอนไม่หลับทั้งที่ลูกหลับ ไม่อยากกินอะไร และรู้สึกว่าตัวเองเป็นแม่ที่แย่ ถึงเวลานัดแพทย์แล้ว

อาการที่คนในบ้านมักมองข้าม

ภาพจำของโรคซึมเศร้าคือคนนั่งร้องไห้ แต่หลายคนไม่ได้แสดงออกแบบนั้น NHS ระบุอาการไว้กว้างกว่าที่คนทั่วไปคิด

• หงุดหงิด กระสับกระส่าย โมโหคนในบ้านง่ายกว่าเดิม
• กังวลเรื่องลูกตลอดเวลา เช็กว่าลูกหายใจซ้ำหลายสิบครั้งต่อคืน
• รู้สึกผิด รู้สึกว่าตัวเองเลี้ยงลูกไม่ดีพอ เทียบตัวเองกับแม่คนอื่นในโซเชียล
• รู้สึกไม่ผูกพันกับลูก อุ้มแล้วรู้สึกเฉยๆ
• ไม่สนุกกับสิ่งที่เคยชอบ ไม่อยากเจอเพื่อน
• สมาธิแย่ ลืมง่าย ตัดสินใจเรื่องเล็กไม่ได้
• นอนไม่หลับแม้มีคนรับช่วงดูลูกให้แล้ว

ในบ้านไทย อาการเหล่านี้ถูกตีความว่า "เหนื่อยธรรมดา" "คิดมาก" หรือ "อยู่ไฟไม่ครบ" บ่อยมาก วิธีที่ใช้ได้จริงคือดูสองอย่างประกอบกัน ระยะเวลาเกินสองสัปดาห์ และอาการไม่ดีขึ้นแม้ได้พักแล้ว ถ้าเข้าทั้งสองข้อ ให้พาไปพบแพทย์โดยไม่ต้องรอให้คุณแม่เป็นคนขอเอง เพราะคนที่กำลังซึมเศร้ามักรู้สึกว่าตัวเองไม่ควรเป็นภาระของใคร

ความคิดน่ากลัวที่ต้องพูดออกมา

แม่หลังคลอดบางคนมีความคิดแวบเข้ามาว่าลูกจะเป็นอันตราย หรือตัวเองอาจทำร้ายลูกโดยไม่ตั้งใจ แล้วกลัวความคิดนั้นมากจนไม่กล้าบอกใคร การพูดเรื่องนี้กับแพทย์คือสิ่งที่ถูกต้อง ทีมแพทย์ถามเรื่องนี้เพื่อประเมินความปลอดภัยและช่วยให้ได้การรักษาที่ตรง

อาการกลุ่มหลังคือโรคจิตหลังคลอด เอกสารของ มช. ระบุว่ามักเริ่มภายในราว 2 สัปดาห์หลังคลอด และพบมากขึ้นในผู้ที่เป็นโรคอารมณ์สองขั้ว พบไม่บ่อยแต่เป็นภาวะฉุกเฉินที่ต้องรักษาในโรงพยาบาล

ใครมีโอกาสเป็นมากกว่า

สาเหตุที่แท้จริงยังไม่ชัด NHS อธิบายว่าความเครียด การนอนไม่พอ และฮอร์โมนที่เปลี่ยนเร็วหลังคลอดน่าจะมีส่วน ปัจจัยที่ทำให้เสี่ยงมากขึ้นซึ่ง NHS และ มช. ระบุไว้ตรงกันหลายข้อ

กลุ่มปัจจัย	ตัวอย่าง
ประวัติสุขภาพจิต	เคยซึมเศร้ามาก่อน ซึมเศร้าหรือเครียดมากตอนท้อง
การตั้งครรภ์และลูก	ภาวะแทรกซ้อนรุนแรงตอนท้อง ลูกคลอดก่อนกำหนดหรือไม่สบาย ลูกต้องอยู่หอผู้ป่วยวิกฤตทารกแรกเกิด ท้องแฝด
ความสัมพันธ์และการสนับสนุน	มีคนช่วยน้อย ปัญหากับคู่ ความรุนแรงในครอบครัว
ชีวิตช่วงนั้น	เหตุการณ์หนักเพิ่งผ่านมา เช่น สูญเสียคนใกล้ชิด ปัญหาเงิน
อื่นๆ ที่ มช. ระบุ	อายุน้อย สูบบุหรี่

ถ้าคุณแม่มีปัจจัยจากแถวแรก บอกแพทย์ตั้งแต่ฝากครรภ์ เพื่อให้คัดกรองซ้ำในช่วงหลังคลอด อีกด้านหนึ่ง คนที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงเลยก็เป็นได้ การไม่เข้ากลุ่มไหนจึงไม่ใช่เหตุผลที่จะมองข้ามอาการ

แบบคัดกรองที่ใช้ในไทย และนัดแรกเป็นอย่างไร

เอกสารของ มช. ระบุแบบคัดกรองที่ใช้ในไทยไว้หลายตัว ที่พบบ่อยในคลินิกฝากครรภ์และหลังคลอดคือ

แบบคัดกรอง	ถามเรื่องอะไร	คะแนนที่ควรประเมินต่อ
PHQ-9 ฉบับภาษาไทย	อารมณ์ การนอน การกิน สมาธิ ความคิดทำร้ายตัวเอง ใน 2 สัปดาห์ที่ผ่านมา	ตั้งแต่ 9 ขึ้นไป
EPDS	ความรู้สึกช่วงหลังคลอด เช่น หัวเราะได้ไหม กังวลโดยไม่มีเหตุไหม	ตั้งแต่ 10 ขึ้นไป

คะแนนเกินเกณฑ์แปลว่าควรได้รับการประเมินโดยแพทย์ต่อ ยังไม่ใช่การวินิจฉัย และคะแนนต่ำก็ไม่ได้แปลว่าห้ามขอความช่วยเหลือ ถ้ารู้สึกว่าไม่ไหว บอกตรงๆ ได้เลย

ก่อนไปนัด ให้คุณแม่หรือคนในบ้านจดสิ่งเหล่านี้ไว้ในโทรศัพท์

1. อาการเริ่มเมื่อไร หนักขึ้นหรือคงที่
2. ชั่วโมงนอนจริงในสามคืนล่าสุด และกินข้าวได้กี่มื้อต่อวัน
3. ความคิดที่ทำให้กลัว รวมถึงความคิดเรื่องความตาย เขียนตามจริง
4. ประวัติซึมเศร้าหรือโรคอารมณ์สองขั้วของตัวเองหรือคนในครอบครัว
5. ยาและอาหารเสริมที่กินอยู่ และกำลังให้นมแม่หรือไม่

ถ้าคุณแม่พูดยาก ให้คู่หรือคนในบ้านเข้าห้องตรวจด้วยและช่วยเล่าสิ่งที่เห็น นัดที่ใกล้ที่สุดอาจเป็นนัดตรวจหลังคลอดที่โรงพยาบาลเดิม หรือแผนกจิตเวชของโรงพยาบาลรัฐใกล้บ้าน ไม่ต้องรอให้ถึงนัดหกสัปดาห์

การรักษาตามความหนักของอาการ

แนวทางในเอกสารของ มช. แบ่งตามความรุนแรง และ NHS ให้ภาพที่สอดคล้องกัน

ความรุนแรง	การรักษาหลัก	สิ่งที่ครอบครัวทำคู่กัน
เล็กน้อย	การพูดคุยบำบัด เช่น การบำบัดความคิดและพฤติกรรม (CBT)	จัดเวลาให้แม่ได้นอนต่อเนื่อง พาไปตามนัดบำบัด
ปานกลางถึงรุนแรง	การพูดคุยบำบัดร่วมกับยาต้านเศร้า ยากลุ่ม SSRI เป็นตัวเลือกแรก	ช่วยเตือนกินยาทุกวัน สังเกตผลข้างเคียง
รุนแรงมาก หรือมีอาการโรคจิต	รักษาในโรงพยาบาล อาจต้องใช้ยาหลายชนิด	ดูแลลูกแทนช่วงที่แม่รักษา ไปเยี่ยมสม่ำเสมอ

เรื่องนมแม่เป็นเหตุผลที่หลายคนไม่ยอมกินยา NHS ระบุว่ายาต้านเศร้าหลายชนิดใช้ระหว่างให้นมได้ และแพทย์จะเลือกตัวที่เหมาะให้ ถ้ากังวลเรื่องน้ำนมระหว่างปรับยาหรือต้องแยกจากลูกชั่วคราว ดูวิธีจัดรอบปั๊มให้น้ำนมไม่ลดที่ ตารางปั๊มนม

ยาต้านเศร้าส่วนใหญ่ต้องใช้เวลาหลายสัปดาห์กว่าจะเห็นผลเต็มที่ ห้ามหยุดเองเมื่อรู้สึกดีขึ้น และห้ามซื้อยานอนหลับหรือสมุนไพรคลายเครียดมากินเองระหว่างให้นม

แผนรายสัปดาห์สำหรับคนในบ้าน

การช่วยที่ได้ผลที่สุดคือการช่วยที่เป็นรูปธรรมและสม่ำเสมอ ลองแบ่งแบบนี้แล้วปรับตามบ้านของคุณ

เรื่อง	ทำอย่างไร	ใครรับผิดชอบ
การนอน	แม่ได้นอนต่อเนื่องอย่างน้อย 4-5 ชั่วโมงต่อคืน มีคนรับช่วงป้อนนมที่ปั๊มไว้หรือนมผสมหนึ่งรอบ	คู่ สลับกับญาติ
อาหาร	เตรียมมื้อหลักและของว่างที่หยิบกินได้ด้วยมือเดียว วางน้ำไว้ข้างที่ให้นม	ญาติหรือคนที่มาช่วย
งานบ้าน	ล้างขวดนม ซักผ้า ทิ้งขยะ ไม่ต้องรอให้แม่ขอ	ทุกคนในบ้าน
เวลาของแม่	ออกไปเดินหรืออาบน้ำนานๆ คนเดียววันละ 30 นาที	คู่ดูลูกแทน
นัดหมาย	จองนัด พาไป รอฟังแพทย์ด้วย	คู่
แขก	จำกัดคนมาเยี่ยม เลื่อนนัดเยี่ยมถ้าแม่ไม่พร้อม	คู่เป็นคนบอก

การออกไปเดินเบาๆ กลางแจ้งและการขยับร่างกายเป็นการดูแลตัวเองที่ NHS แนะนำ วิธีเริ่มอย่างปลอดภัยหลังคลอดอยู่ที่ ออกกำลังกายหลังคลอด ส่วนเรื่องการพักฟื้นด้านอื่นดูที่ การดูแลตัวเองหลังคลอด

ประโยคที่ช่วย กับประโยคที่ทำร้าย

คำพูดของคนใกล้ตัวมีผลมาก แม่ที่กำลังซึมเศร้ามักฟังทุกอย่างเป็นการตำหนิอยู่แล้ว

แทนที่จะพูดว่า	ลองพูดว่า
คิดมากไปเอง	ช่วงนี้ดูเหนื่อยมาก อยากให้ช่วยอะไรก่อน
ลูกน่ารักขนาดนี้ทำไมไม่มีความสุข	ความรู้สึกแบบนี้เกิดได้ เราไปหาหมอด้วยกันนะ
สมัยก่อนเลี้ยงกันได้ไม่เห็นเป็นอะไร	คืนนี้ให้เราดูลูกเอง ไปนอนห้องอื่นได้เลย
อย่ากินยาเลย เดี๋ยวนมไม่ดี	ถามหมอดูว่ายาตัวไหนให้นมได้
ทำไมยังไม่หาย	ดีขึ้นทีละนิดก็นับนะ

คุณพ่อก็เป็นได้

NHS ระบุว่าคุณพ่อและคู่ชีวิตเกิดภาวะซึมเศร้าหลังมีลูกได้ ผู้ชายหลายคนไม่ร้องไห้ให้เห็น แต่หงุดหงิดง่าย ทำงานดึกขึ้นเพื่อเลี่ยงการอยู่บ้าน ดื่มมากขึ้น หรือเงียบหายไปกับโทรศัพท์ บ้านที่แม่กำลังซึมเศร้า คู่มักรับภาระเพิ่มทั้งงานบ้านและความกังวล ถ้าทั้งสองคนเริ่มไม่ไหว ให้ไปพบแพทย์ทั้งคู่ และขอญาติหรือคนที่ไว้ใจมาช่วยดูลูกเป็นช่วงๆ

หายได้เมื่อไร และท้องหน้าต้องเตรียมอะไร

NHS ระบุว่าอาการมักดีขึ้นในราว 3-6 เดือน บางคนนานกว่านั้น และการรักษาทำให้โอกาสดีขึ้นสูงขึ้น เอกสารของ มช. ระบุว่าถ้าไม่ได้รับการรักษา ราวหนึ่งในสี่ยังมีภาวะซึมเศร้าอยู่เมื่อครบหนึ่งปี

การฟื้นตัวมักไม่เป็นเส้นตรง สัปดาห์ที่ดีสลับกับวันที่แย่เป็นเรื่องปกติ สิ่งที่บอกว่ากำลังดีขึ้นคือเริ่มหลับได้เมื่อมีโอกาส กินได้มากขึ้น และเริ่มสนใจเรื่องรอบตัว ไม่ได้วัดจากการยิ้มทั้งวัน

ถ้าวางแผนมีลูกคนต่อไป บอกแพทย์ตั้งแต่ฝากครรภ์ครั้งแรกว่าเคยเป็น เพื่อวางแผนคัดกรองตั้งแต่ตอนท้อง ตกลงเรื่องคนช่วยหลังคลอดไว้ล่วงหน้า และถ้ากินยาอยู่ ให้คุยกับจิตแพทย์ก่อนหยุดยาเพื่อเตรียมท้อง

ก้าวแรกของคนในบ้าน

ถ้าอ่านแล้วนึกถึงตัวเองหรือคนในบ้าน ทำสามอย่างนี้ภายในสัปดาห์นี้ บอกคนที่ไว้ใจหนึ่งคนว่ากำลังรู้สึกอย่างไร โทรนัดแพทย์ที่โรงพยาบาลที่คลอดหรือแผนกจิตเวชใกล้บ้าน และจัดให้มีคนรับช่วงดูลูกตอนกลางคืนอย่างน้อยสองคืนต่อสัปดาห์

สัญญาณที่ไม่ควรรอถึงวันนัด

• คิดเรื่องความตาย หรือคิดทำร้ายตัวเองหรือลูก
• เห็นภาพ ได้ยินเสียง หรือเชื่อเรื่องที่คนรอบตัวบอกว่าไม่จริง
• ไม่กินไม่ดื่มเกือบทั้งวัน หรือไม่หลับเลยหลายคืน
• ดูแลลูกในเรื่องพื้นฐานไม่ได้ เช่น ป้อนนมหรือเปลี่ยนผ้าอ้อม