ท้องผูกหลังคลอด แก้ยังไง ไล่ตั้งแต่วันแรกที่ยังไม่ถ่ายจนถึงเมื่อไหร่ต้องกินยา

ไม่ถ่ายอุจจาระ 2-4 วันแรกหลังคลอดเป็นเรื่องที่พบได้ NHS ระบุว่าการไม่ได้ถ่ายสองสามวันหลังคลอดเป็นเรื่องปกติ และควรช่วยให้ลำไส้กลับมาทำงานด้วยการกินกากใย ดื่มน้ำมาก และไม่เบ่งแรง ถ้าเลยวันที่ 4-5 แล้วยังไม่ถ่ายหรืออุจจาระแข็งจนเจ็บ ให้โทรปรึกษาโรงพยาบาลที่คลอดเพื่อขอยาระบายอ่อน

สิ่งที่ทำให้หลายคนกังวลที่สุดคือความกลัวว่า "เบ่งแล้วแผลจะแตก" ซึ่งทำให้กลั้นต่อไปอีก และวนกลับไปเป็นวงจรที่แย่ลง ลำดับที่ควรทำก่อนหลังอยู่ในหัวข้อถัดไป

ทำไมลำไส้หยุดทำงานหลังคลอด

สาเหตุมักเกิดซ้อนกันหลายข้อ

• ตอนเจ็บท้องคลอดกินน้ำกินข้าวน้อย หรืองดอาหารเพราะเตรียมผ่าตัด ลำไส้จึงมีกากน้อยและแห้ง
• ยาแก้ปวดบางกลุ่ม ยาที่ใช้ระหว่างผ่าตัด และธาตุเหล็กเสริม ทำให้ลำไส้บีบตัวช้าลง
• หลังผ่าคลอด ลำไส้อาจหยุดบีบตัวชั่วคราวจากการผ่าตัดช่องท้อง จึงมีลมในท้องและปวดตึง
• กล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานและหน้าท้องที่เพิ่งยืดมามาก ทำงานไม่เต็มที่
• แผลฝีเย็บหรือริดสีดวงทำให้ปวดจนไม่กล้าเบ่ง
• นอนน้อย กินไม่เป็นเวลา ลุกเดินน้อย
• ความเชื่อในบ้านที่ให้งดผักผลไม้ น้ำเย็น หรือกินแต่ข้าวกับของแห้ง

ข้อดีคือแทบทุกข้อแก้ได้ด้วยวิธีธรรมดา ไม่ต้องใช้ยาแรงตั้งแต่ต้น

ไทม์ไลน์ ว่าวันไหนควรทำอะไร

วันหลังคลอด	สถานการณ์	สิ่งที่ทำ
วันที่ 1-2	ยังไม่ถ่าย ไม่ปวดท้อง	ลุกเดินสั้น ๆ กินน้ำ กินผลไม้ รอได้
วันที่ 3-4	ยังไม่ถ่าย รู้สึกท้องตึงเล็กน้อย	เพิ่มน้ำและผักผลไม้ ถามพยาบาลเรื่องยาระบายอ่อนก่อนออกโรงพยาบาล
วันที่ 4-5	ยังไม่ถ่าย หรือถ่ายแข็งเจ็บ	โทรหาโรงพยาบาลที่คลอด ขอยาระบายอ่อนหรือยาเพิ่มกากใยที่ใช้ได้ระหว่างให้นม
สัปดาห์ที่ 2 เป็นต้นไป	ท้องผูกซ้ำ ๆ ถ่ายเกิน 3 วันครั้ง	ปรับอาหารและยาเสริมกับแพทย์ ไม่ซื้อยากระตุ้นแรงกินต่อเนื่อง
เกิน 6 สัปดาห์	ท้องผูกยังไม่ดีขึ้น หรือถ่ายเป็นเลือด	แจ้งแพทย์ตอนตรวจหลังคลอด เพื่อหาสาเหตุอื่น

NHS แนะนำให้ไปพบแพทย์ถ้าท้องผูกไม่หาย และเภสัชกรหรือแพทย์อาจให้ยาระบายอ่อน ตัวเลขวันด้านบนเป็นแนวทางทั่วไป เส้นแบ่งจริงของแต่ละคนยืดหยุ่นกว่านี้

ลำดับแก้ที่ปลอดภัย ทำทีละขั้น

ขั้นที่ 1 น้ำก่อน

ดื่มน้ำให้ปัสสาวะสีเหลืองอ่อน แม่ที่ให้นมต้องการน้ำมากกว่าปกติ วางขวดน้ำไว้ข้างเตียงและข้างเก้าอี้ให้นม ดื่มทุกครั้งที่ให้ลูกกินนม จะได้ไม่ต้องจำ น้ำอุ่นช่วงเช้าก่อนอาหารช่วยกระตุ้นให้ลำไส้ขยับในบางคน

ขั้นที่ 2 กากใยทีละน้อยแต่ทุกมื้อ

กากใยที่เพิ่มทันทีจำนวนมาก โดยไม่เพิ่มน้ำ อาจทำให้ท้องอืดและแข็งกว่าเดิม ให้เพิ่มทุกมื้อทีละน้อยพร้อมน้ำ ดูเป้าหมายจากตาราง

แหล่งกากใย	ตัวอย่างที่หาง่ายในไทย	วิธีกิน
ผลไม้	มะละกอสุก ฝรั่ง ส้ม กล้วยสุก ลูกพรุน	วันละ 2-3 ส่วน กินพร้อมเนื้อ ไม่ดื่มแต่น้ำคั้นอย่างเดียว
ผัก	ตำลึง ผักบุ้ง คะน้า ฟักทอง แครอท	ต้มหรือแกงจืดทุกมื้อกลางวันและเย็น
ธัญพืช	ข้าวกล้อง ข้าวโอ๊ต ขนมปังโฮลวีต	สลับกับข้าวขาวครึ่งต่อครึ่ง
ถั่ว	ถั่วเหลือง ถั่วแดง ถั่วเขียวต้ม	เติมในซุปหรือขนมไม่หวานจัด

เกณฑ์กากใยที่ใช้ทั่วไปสำหรับผู้ใหญ่อยู่ราว 25 กรัมต่อวัน ดูตัวเลขของตัวเองไม่ต้องละเอียด ขอแค่มีผัก ผลไม้ และธัญพืชไม่ขัดสีทุกมื้อ ส่วนเมนูเต็มวันอ่านที่ อาหารหลังคลอด

ขั้นที่ 3 เดินและขยับ

เดินในบ้านวันละหลายรอบสั้น ๆ รอบละ 5-10 นาที กระตุ้นลำไส้ได้ดีกว่านอนนิ่ง ถ้าเพิ่งผ่าคลอด ให้เดินตามที่พยาบาลและแพทย์อนุญาต ประคองแผลด้วยหมอนเวลาไอหรือจาม

ขั้นที่ 4 จัดท่านั่งและวิธีถ่าย

ท่านั่งที่ช่วยให้อุจจาระเคลื่อนง่ายคือลำตัวโน้มไปข้างหน้าเล็กน้อย เท้ายกบนเก้าอี้เตี้ย เข่าสูงกว่าสะโพก ผ่อนลมหายใจออกยาว ๆ ไม่กลั้นหายใจเบ่ง

• ถ้าเข้าห้องน้ำแล้วไม่ปวด ให้นั่งไม่เกิน 5 นาที ไม่ต้องนั่งอ่านมือถือนาน
• ไปเมื่อรู้สึกปวดถ่าย ไม่กลั้นรอ
• ทำเวลาเดิมทุกวันหลังมื้อเช้า เพราะลำไส้ตอบสนองหลังมื้ออาหาร

ขั้นที่ 5 ขอยาระบายอ่อนกับแพทย์

เมื่อทำสี่ขั้นแรกแล้วยังไม่ได้ผลภายใน 1-2 วัน หรืออุจจาระแข็งมากจนเจ็บ ให้ปรึกษาแพทย์ ยาในกลุ่มเพิ่มกากใยหรือดึงน้ำเข้าลำไส้ที่ดูดซึมเข้าร่างกายน้อยมักเป็นตัวเลือกแรก ส่วนยากระตุ้นลำไส้แรง ๆ ควรใช้ตามแพทย์สั่งเท่านั้น โดยเฉพาะระหว่างให้นมแม่

แผลฝีเย็บ: ถ่ายอย่างไรไม่ให้กลัวเจ็บ

สิ่งที่ NHS แนะนำสำหรับคนที่มีไหมเย็บ คือถือผ้าหรือแผ่นอนามัยที่สะอาดกดประคองบริเวณแผลเบา ๆ ตอนถ่าย การทำเช่นนี้ให้ความรู้สึกมั่นใจว่าแผลไม่ถูกดึง และไม่ต้องกลั้น

เตรียมก่อนไปถ่าย

1. กินยาแก้ปวดตามเวลาที่แพทย์สั่ง ให้ออกฤทธิ์ก่อนเข้าห้องน้ำประมาณ 30 นาที
2. เตรียมผ้าหรือแผ่นอนามัยสะอาด และน้ำอุ่นสำหรับล้าง
3. นั่งท่าโน้มตัว เท้ายกสูง ค่อย ๆ ผ่อนลมหายใจออก
4. ล้างด้วยน้ำสะอาดจากหน้าไปหลัง แล้วซับแห้ง

ไหมที่ใช้ส่วนมากละลายเอง และการถ่ายตามปกติไม่ได้ทำให้แผลแตกง่ายๆ แต่ถ้ารู้สึกแผลเปิด มีเลือดสดไหลเป็นสาย หรือเจ็บเพิ่มรุนแรง ต้องไปให้แพทย์ตรวจ ดูการดูแลแผลเพิ่มที่ การดูแลตัวเองหลังคลอด

ริดสีดวงที่มากับท้องผูก

ริดสีดวงทวารพบได้บ่อยหลังคลอด NHS ระบุว่ามักหายเองภายในไม่กี่วันถึงไม่กี่สัปดาห์ เภสัชกรหรือผดุงครรภ์แนะนำครีมบรรเทาอาการได้ การแก้ที่ต้นเหตุคืออุจจาระนุ่ม ไม่ต้องเบ่ง

• นั่งแช่น้ำอุ่นตื้น ๆ 10-15 นาที ช่วยให้กล้ามเนื้อหูรูดคลายตัว
• ประคบเย็นห่อผ้าบริเวณที่บวม ครั้งละไม่เกิน 10 นาที
• ไม่นั่งนานบนส้วมหรือเก้าอี้แข็ง

ถ้ามีเลือดสดติดกระดาษเล็กน้อยก็พบได้ แต่ถ้ามีเลือดหยดเป็นสาย อุจจาระดำเหมือนยางมะตอย หรือเจ็บรุนแรงจนนั่งไม่ได้ ให้ไปพบแพทย์

ธาตุเหล็กและยาแก้ปวดที่กินอยู่

หลังคลอดที่เสียเลือดมาก แพทย์อาจให้ธาตุเหล็กเพื่อแก้ภาวะซีด ธาตุเหล็กทำให้อุจจาระสีเข้มและท้องผูกได้ในบางคน ปรึกษาแพทย์เรื่องปรับขนาดหรือเปลี่ยนรูปแบบ ไม่หยุดเอง เพราะการขาดเหล็กทำให้อ่อนเพลียและฟื้นตัวช้า

กินธาตุเหล็กกับอาหารที่มีวิตามินซี เช่น ส้ม ฝรั่ง จะดูดซึมดีขึ้น และเว้นห่างจากนมกับชาซึ่งขัดขวางการดูดซึม ส่วนยาแก้ปวดกลุ่มที่ทำให้ท้องผูกให้บอกแพทย์ จะได้เปลี่ยนชนิดเมื่ออาการปวดลดลง

ท้องผูกหลังผ่าคลอดต่างจากคลอดธรรมชาติอย่างไร

หลังผ่าคลอด ลำไส้มักใช้เวลานานกว่าจะกลับมาทำงาน และมีลมในท้องจนปวดตึงใต้ซี่โครงหรือไหล่ ซึ่งเกิดจากลมคั่งในช่องท้อง

• ลุกเดินเร็วที่สุดที่แพทย์อนุญาต
• ผายลมได้ถือเป็นสัญญาณดีว่าลำไส้เริ่มทำงาน
• จิบน้ำและอาหารตามที่ทีมผ่าตัดอนุญาตในแต่ละช่วง
• ประคองแผลด้วยหมอนเวลาไอ ถ่าย หรือลุกนั่ง

ถ้าปวดท้องมากขึ้นเรื่อย ๆ ท้องบวมแข็ง อาเจียน หรือผายลมไม่ได้เลย ให้แจ้งทีมแพทย์ทันที ดูแนวทางทั้งหมดเพิ่มที่ ผ่าคลอด

ให้นมลูกอยู่ ใช้ยาและสมุนไพรระบายได้แค่ไหน

อาหารกากใยสูงและน้ำใช้ได้ไม่จำกัด แต่ยาและสมุนไพรบางชนิดผ่านน้ำนมได้หรือทำให้ลูกท้องเสีย จึงควรถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อนซื้อ

ตัวเลือก	ข้อควรรู้
อาหารกากใยและน้ำ	ปลอดภัยที่สุด ใช้ได้ทุกคน
ยาเพิ่มกากใย	ต้องกินน้ำตามมาก มิฉะนั้นอาจแข็งกว่าเดิม ถามเภสัชกรเรื่องชนิด
ยาดึงน้ำเข้าลำไส้	มักใช้ได้ระหว่างให้นม ขนาดต้องให้แพทย์กำหนด
ยากระตุ้นลำไส้แรง	ใช้ตามแพทย์สั่งช่วงสั้น ๆ เท่านั้น
สมุนไพรระบายและชาลดน้ำหนัก	หลีกเลี่ยง ส่วนผสมไม่แน่นอนและอาจทำให้ลูกท้องเสีย

อย่าลืมว่าท้องผูกตอนตั้งครรภ์กับหลังคลอดมีสาเหตุต่างกัน ถ้าเคยจัดการตอนท้องแล้ว อ่านเปรียบเทียบได้ที่ ท้องผูกตอนท้อง

ความเชื่อที่ทำให้ท้องผูกนานขึ้น

• งดน้ำเย็นและกินแต่น้ำอุ่นน้อย ๆ ทำให้ดื่มน้ำไม่ถึงที่ร่างกายต้องการ น้ำอุณหภูมิห้องหรืออุ่นก็ใช้ได้ ขอแค่ปริมาณพอ
• กินแต่ข้าวกับหมูทอดกระเทียมพริกไทย ขาดกากใยโดยสิ้นเชิง ลองเติมผักต้มหรือแกงจืด
• ไม่กินผลไม้เพราะกลัวแสลง Office on Women's Health แนะนำให้ดื่มน้ำมากและกินผักผลไม้สดเพื่อแก้ท้องผูกหลังคลอด
• นั่งพักอย่างเดียวไม่ลุกเดิน ทำให้ลำไส้ยิ่งเฉื่อย

เมื่อไหร่ต้องไปพบแพทย์

ถ้าแค่ท้องผูกนานหลายสัปดาห์โดยไม่มีอาการข้างต้น ให้แจ้งแพทย์ตอนตรวจหลังคลอด อาจมีสาเหตุร่วม เช่น ไทรอยด์ ซีด หรือกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานทำงานผิดปกติ ซึ่งแก้ได้ด้วยการกายภาพบำบัด

ตัวอย่างวันเดียวที่ทำได้จริงกับเด็กแรกเกิด

เวลา	ทำอะไร
ตื่นนอน	น้ำเปล่า 1-2 แก้ว ลุกเดินในบ้าน 5 นาที
มื้อเช้า	ข้าวโอ๊ตหรือข้าวต้ม ใส่ฟักทอง กล้วย 1 ลูก
สาย	มะละกอสุก 6-8 ชิ้นพอคำ น้ำเปล่า
กลางวัน	แกงจืดตำลึงหมูสับ ข้าวกล้องครึ่งหนึ่ง ผักต้มอีกหนึ่งอย่าง
บ่าย	ฝรั่งครึ่งผล หรือส้มหนึ่งผล
เย็น	ปลาหรือไข่ แกงเลียงหรือผัดผักรวม
ก่อนนอน	น้ำเปล่าพอปัสสาวะสีอ่อน ไม่ดื่มมากจนต้องตื่นบ่อย

ไม่ต้องทำให้ครบทุกข้อในวันแรก เลือกสองถึงสามข้อที่ง่ายที่สุดก่อน ถ้าท้องผูกเกิน 5 วันหรือมีอาการเตือนข้างต้น ให้โทรหาโรงพยาบาลที่คลอดและแจ้งว่าคลอดวันไหน คลอดแบบไหน แล้วขอยาระบายอ่อนที่ใช้ได้ระหว่างให้นม