ผมร่วงหลังคลอด เริ่มร่วงเมื่อไร นานแค่ไหน และผมจะกลับมาไหม

ผมร่วงหลังคลอดเริ่มราวเดือนที่ 2-3 ร่วงมากสุดราวเดือนที่ 4-5 แล้วค่อยๆ หยุด ส่วนใหญ่ผมกลับมาหนาใกล้เดิมเมื่อลูกอายุครบ 1 ขวบ เป็นการผลัดผมชั่วคราวจากฮอร์โมนที่เปลี่ยนไป ไม่ใช่โรคและไม่ได้ทำให้รากผมตาย

คุณแม่หลายคนตกใจตอนสระผมครั้งแรกที่ผมหลุดติดมือเป็นกำ หรือพบเส้นผมเต็มท่อระบายน้ำและเต็มหมอน ทั้งที่ช่วงท้องผมหนาเงางามที่สุดในชีวิต ความแตกต่างนี้มีคำอธิบายตรงไปตรงมา

ทำไมช่วงท้องผมหนา แล้วหลังคลอดกลับร่วง

เส้นผมบนศีรษะมีวงจรสามระยะ ระยะเติบโต (anagen) ยาวหลายปี ระยะพัก (telogen) ราว 3 เดือน แล้วหลุดไปให้เส้นใหม่ขึ้นแทน ในภาวะปกติผมประมาณ 10 เปอร์เซ็นต์ของศีรษะอยู่ในระยะพักตลอดเวลา ผมจึงร่วงกระจายวันละไม่มาก

ตอนตั้งครรภ์ ระดับเอสโตรเจนสูงขึ้นมาก ทำให้ผมจำนวนมากอยู่ในระยะเติบโตนานกว่าปกติ ผมที่ควรหลุดตลอดเก้าเดือนจึงยังค้างอยู่บนศีรษะ หลังคลอดเอสโตรเจนลดลงเร็ว ผมกลุ่มที่ค้างไว้เข้าสู่ระยะพักพร้อมกัน แล้วหลุดพร้อมกันอีกราว 2-3 เดือนต่อมา จึงดูเหมือนร่วงเป็นกอง

American Academy of Dermatology เรียกภาวะนี้ว่า telogen effluvium คือการผลัดผมมากเกินปกติ และระบุว่าไม่ใช่ผมร่วงจริงแบบสูญเสียถาวร จึงไม่จำเป็นต้องรักษา นี่คือเหตุผลว่าทำไมแชมพูสมุนไพรหรืออาหารเสริมราคาแพงไม่ได้ช่วยให้จบเร็วขึ้น เพราะต้นเหตุเป็นเรื่องรอบเวลาของเส้นผม

ไทม์ไลน์ที่คาดได้ ตัวเลขจากงานสำรวจ

งานสำรวจแบบสอบถามในผู้หญิงญี่ปุ่น 331 คน ตีพิมพ์ใน International Journal of Women's Dermatology ปี 2023 ให้ตัวเลขช่วงเวลาที่ชัดดี

ช่วง	ค่าเฉลี่ยในงานสำรวจ	ที่ AAD ระบุ
เริ่มร่วง	ราว 2.9 เดือนหลังคลอด	ราว 2 เดือนขึ้นไป
ร่วงมากสุด	ราว 5.1 เดือน	ราว 4 เดือน
หยุดร่วง	ราว 8.1 เดือน	ส่วนใหญ่ฟื้นภายในลูกครบ 1 ขวบ

ในงานนี้ 91.8 เปอร์เซ็นต์ของผู้ตอบรายงานว่ามีผมร่วงหลังคลอดอย่างน้อยเล็กน้อย และ 73.1 เปอร์เซ็นต์ของผู้ที่ร่วงรู้สึกวิตกหรือเครียดกับเรื่องนี้ จึงไม่ต้องรู้สึกว่าเป็นเรื่องเล็กน้อยเกินกว่าจะกังวล

ต้องระวังเรื่องการตีความ ค่าเฉลี่ยเป็นของกลุ่มตัวอย่างหนึ่ง ใครเริ่มร่วงเดือนที่ 1 หรือเดือนที่ 4 ก็อยู่ในช่วงที่พบได้ ตัวเลขนี้ใช้ดูภาพรวม ไม่ใช่กำหนดการ

ปัจจัยที่งานสำรวจพบว่าสัมพันธ์กับผมร่วง

ในงานสำรวจเดียวกัน ผู้ที่ให้นมนานกว่า 6 เดือนรายงานผมร่วงบ่อยกว่าผู้ที่เลิกให้นมภายใน 6 เดือน และผู้ที่คลอดก่อนกำหนดก็รายงานผมร่วงบ่อยกว่า ส่วนปัจจัยที่ไม่พบความสัมพันธ์อย่างอิสระคือปัญหาการนอน อาการซึมเศร้า อายุ น้ำหนักลูก และสัปดาห์ที่คลอด

ผู้เขียนงานวิจัยระบุข้อจำกัดไว้ชัด อัตราตอบกลับต่ำ (ราว 21 เปอร์เซ็นต์) มาจากสถานพยาบาลสองแห่ง และเป็นการถามย้อนหลัง ผู้ที่ผมร่วงอาจตอบมากกว่าผู้ที่ไม่ร่วง ตัวเลขช่วงความเชื่อมั่นของบางปัจจัยก็กว้างมาก จึงไม่ควรสรุปว่านมแม่ทำให้ผมร่วง หรือต้องหยุดให้นมเพื่อรักษาผม ข้อควรจำคือผมร่วงในช่วงให้นมเป็นเรื่องที่พบบ่อย ไม่ใช่สัญญาณว่าน้ำนมทำให้คุณแม่ขาดสารอาหาร ถ้าอยากเรียนรู้เรื่องการสร้างน้ำนมและการกินให้พอ ดูที่ กระตุ้นน้ำนมแม่

ดูแลเส้นผมช่วงที่กำลังร่วง

ระหว่างที่ผมร่วงมาก เป้าหมายคือไม่ให้เส้นผมที่เหลือเสียหายเพิ่มและทำให้ดูหนาขึ้น ไม่ใช่หยุดการร่วง

AAD แนะนำวิธีที่ทำให้ผมดูมีน้ำหนักมากขึ้น

• เลือกแชมพูสูตรเพิ่มวอลุ่ม ซึ่งมักมีโปรตีนเคลือบเส้นผม
• เลี่ยงแชมพูที่เน้นบำรุงเข้มข้นและคอนดิชันเนอร์สูตรเข้มข้น เพราะทำให้ผมแบนและลีบ
• ใช้คอนดิชันเนอร์สูตรผมบาง ใส่ที่ปลายผม ไม่ถูหนังศีรษะ
• ลองตัดทรงสั้นกว่าเดิม ผมสั้นดูฟูและดูแลง่ายกว่า

เสริมจากหลักทั่วไปในการดูแลผมบาง ใช้หวีซี่ห่างสางตอนผมแห้งหรือชุ่มด้วยน้ำ ไม่หวีแรงตอนผมเปียกสนิท เลี่ยงรัดผมแน่นแบบหางม้าสูงทุกวัน ลดการดัด ยืด ย้อมที่ทำลายเส้นผมหากทำได้ และเป่าผมในอุณหภูมิต่ำถึงปานกลาง

ผ้าคลุมผมหรือหมวกช่วยให้ผมเก็บเรียบร้อย ส่วนผมที่หลุดออกมาเป็นกอง ให้เก็บจากท่อระบายน้ำทุกครั้งที่สระ จะได้ไม่อุดตัน

เส้นผมที่ร่วงอาจพันนิ้วลูก

ข้อควรระวังที่คนมักไม่รู้ คือผมที่หลุดอาจพันนิ้วมือ นิ้วเท้า หรืออวัยวะเล็กๆ ของทารกจนรัดแน่น (hair tourniquet) AAD ระบุว่าเกิดได้ยากแต่ทำให้เลือดไปเลี้ยงไม่พอหรือติดเชื้อได้

วิธีลดความเสี่ยงคือรวบผมขณะอุ้มลูก ใส่ถุงมือหรือถุงเท้าให้ทารกที่ยังคว้าเก่งน้อยและเช็กนิ้วลูกทุกครั้งที่เปลี่ยนผ้าอ้อม ซึ่งต้องทำอยู่แล้ว

อาหารและวิตามิน: ต้องทำอะไรบ้าง

สิ่งที่คุณแม่ควบคุมได้คือกินให้พอ โดยเฉพาะโปรตีน ธาตุเหล็ก และพลังงาน ไม่ต้องอดเพื่อลดน้ำหนักช่วงนี้ หากยังให้นมลูกจะต้องการพลังงานเพิ่ม ดูแนวทางอาหารที่ อาหารคนท้อง ซึ่งหลายหมวดยังใช้ได้หลังคลอด และ วิตามินก่อนคลอด สำหรับธาตุเหล็กกับไอโอดีนที่แพทย์มักให้ต่อเนื่องระหว่างให้นม

AAD ไม่ได้แนะนำการรักษาใดๆ สำหรับภาวะนี้ และแหล่งข้อมูลที่ตรวจดูไม่พบหลักฐานว่าอาหารเสริมปลูกผมช่วยให้ผมหลังคลอดกลับเร็วขึ้น ก่อนซื้ออะไรมากิน ให้ถามตัวเองสามข้อ คือ ผลิตภัณฑ์นี้มีเลข อย. หรือไม่ ฉลากบอกส่วนผสมและปริมาณครบหรือไม่ และแพทย์ที่ดูแลรู้หรือยังว่ากำลังให้นมอยู่ เพราะบางผลิตภัณฑ์มีส่วนผสมที่ยังไม่ได้ศึกษาความปลอดภัยในช่วงให้นม อย่ากินเองโดยไม่ถามแพทย์หรือเภสัชกร

ผมร่วงที่ไม่ใช่เรื่องฮอร์โมนหลังคลอด

ผมร่วงหลังคลอดมีลักษณะเฉพาะ คือร่วงทั่วศีรษะ ไม่เป็นหย่อมล้าน และค่อยๆ จางหายใน 6-9 เดือน ถ้าไม่ตรงลักษณะนี้ ควรคิดถึงสาเหตุอื่น เช่น โลหิตจางจากการเสียเลือดตอนคลอด ไทรอยด์ผิดปกติหลังคลอด ความเครียดรุนแรง หรือผมร่วงจากพันธุกรรมที่แฝงอยู่แล้วและถูกบดบังตอนท้อง

ลักษณะ	แนวโน้ม	ควรทำ
ร่วงทั่วหัว เริ่ม 2-4 เดือนหลังคลอด ผมบางลงแต่ไม่มีหย่อมล้าน	ผลัดผมหลังคลอดตามปกติ	ดูแลเบามือ รอ
ยังร่วงมากเมื่อครบ 8-9 เดือน	อาจนานกว่าปกติ	บอกแพทย์ในนัดตรวจเด็กหรือนัดคุณแม่
ครบ 1 ปีแล้วผมยังไม่หนาขึ้น	อาจมีสาเหตุอื่น AAD แนะนำให้พบแพทย์ผิวหนัง	พบแพทย์ผิวหนัง
เป็นหย่อมโล่ง คันหรือแสบหนังศีรษะ มีขุย	ไม่ใช่รูปแบบปกติของภาวะนี้	พบแพทย์ผิวหนังเร็ว
อ่อนเพลีย ใจสั่น น้ำหนักลดผิดปกติ หนาวหรือร้อนผิดปกติ	อาจเกี่ยวกับไทรอยด์หรือโลหิตจาง	พบแพทย์เพื่อตรวจเลือด

แพทย์จะซักประวัติการคลอด เสียเลือดมากแค่ไหน อาหาร ยาที่ใช้ และตรวจเลือดตามความเหมาะสม โดยอาจตรวจความเข้มข้นเลือด ธาตุเหล็ก และไทรอยด์ ค่าอ้างอิงขึ้นกับห้องปฏิบัติการ

ตัวอย่างหนึ่งปีของคุณแม่คนหนึ่ง

สมมติว่าคุณแม่คลอดเดือนมกราคม ปลายมีนาคมเริ่มสังเกตผมติดหวีมากขึ้น ถึงเดือนมิถุนายนอาจเห็นผมหลุดเป็นกำตอนสระ ราวเดือนสิงหาคมถึงกันยายนปริมาณที่หลุดจะลดลงชัด และเดือนตุลาคมมักเห็นผมสั้นๆ งอกรอบหน้าผากและไรผมที่บางที่สุด ยังไม่ยาวพอจะเก็บรวบ จึงมักตั้งชื่อกันว่า "ผมเด็ก" ครบปีในเดือนมกราคมปีถัดไป ผมโดยรวมหนาใกล้เดิม แต่เส้นผมยังยาวไม่เท่ากัน ต้องใช้เวลาอีกหลายเดือนกว่าจะเรียบเท่ากัน

ถ้าเทียบกับตัวเลขในงานสำรวจ คุณแม่คนนี้เริ่มร่วงที่เดือนที่ 2-3 ร่วงสูงสุดราวเดือนที่ 5 และหยุดราวเดือนที่ 8 ซึ่งตรงกับค่าเฉลี่ยพอดี แต่คนจริงๆ ขยับก่อนหรือหลังกว่านี้ได้เป็นเดือน

ความต่างของแต่ละคนอยู่ที่ว่าผมเดิมหนาแค่ไหนและการร่วงเริ่มเมื่อไร ใครเคยมีผมบางอยู่แล้วจะรู้สึกว่าร่วงหนักกว่า เพราะผมที่เหลือน้อยกว่าอยู่แล้ว

ใจเย็นกับความรู้สึกด้วย

เสียงรอบตัวชอบพูดว่า "แค่ผมร่วง ไม่เห็นเป็นไร" แต่งานสำรวจพบว่าเกือบ 3 ใน 4 ของคนที่ผมร่วงรู้สึกกังวล บางคนไม่อยากถ่ายรูป ไม่อยากเห็นหน้าตัวเองในกระจก ถ้าความรู้สึกนี้ร่วมกับอารมณ์ซึมเศร้าต่อเนื่องหรือหมดความสนใจในสิ่งรอบตัวเกิน 2 สัปดาห์ ควรแยกจากเรื่องผมและดูข้อมูลที่ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

ในช่วงร่างกายกำลังปรับตัว การออกกำลังกายเบาๆ ช่วยให้อารมณ์ดีขึ้นและหลับสนิทขึ้น เริ่มได้ตามที่แพทย์อนุญาตจาก ออกกำลังกายหลังคลอด

สรุปสิ่งที่ควรทำและเมื่อไรควรไปหาหมอ

• ช่วง 0-2 เดือน: ยังไม่ร่วงมากก็เป็นเรื่องปกติ ใช้เวลาไปกับการพักและกินให้พอ
• ช่วง 2-6 เดือน: ร่วงมากสุด ใช้หวีซี่ห่าง แชมพูเพิ่มวอลุ่ม เก็บผมให้พ้นมือลูก
• ช่วง 6-9 เดือน: ผมร่วงลดลง ผมสั้นๆ ขึ้นรอบหน้าผากและไรผม
• ช่วง 12 เดือน: ส่วนใหญ่ผมหนาใกล้เดิม ถ้ายังบางชัดให้พบแพทย์ผิวหนัง

พบแพทย์ก่อนครบ 1 ปีเมื่อมีผมร่วงเป็นหย่อม หนังศีรษะอักเสบ อาการอ่อนเพลียหรือใจสั่นร่วมด้วย หรือกังวลมากจนกระทบการใช้ชีวิต ข้อมูลทั้งหมดเป็นความรู้ทั่วไป การวินิจฉัยต้องให้แพทย์ผิวหนังหรือสูตินรีแพทย์เป็นผู้ประเมิน