หลังคลอดมีเพศสัมพันธ์ได้เมื่อไหร่ ร่างกายพร้อมดูจากอะไร

คำตอบสั้นที่สุดคือ ไม่มีวันที่ตายตัวค่ะ NHS ของอังกฤษระบุว่าไม่มีกฎว่าต้องรอกี่สัปดาห์ สิ่งที่ใช้ตัดสินคือร่างกายของคุณแม่ น้ำคาวปลาหยุดหรือยัง แผลยังเจ็บไหม และใจพร้อมหรือเปล่า ส่วนเลข "6 สัปดาห์" ที่ได้ยินกันบ่อย มาจากนัดตรวจหลังคลอดที่โรงพยาบาลส่วนใหญ่นัดไว้ ซึ่งเป็นจังหวะดีที่จะถามแพทย์ แต่ไม่ได้แปลว่าวันที่ 42 คือวันที่พร้อมทุกคน

สิ่งที่หลายคู่ไม่รู้และพลาดกันมากกว่าเรื่องจังหวะเวลา คือคุณแม่ตั้งครรภ์ใหม่ได้ตั้งแต่ราว 3 สัปดาห์หลังคลอด ทั้งที่ประจำเดือนยังไม่มาและยังให้นมลูกอยู่ เรื่องคุมกำเนิดจึงต้องคุยกันก่อนคืนแรก ไม่ใช่หลังจากนั้น

สัญญาณจากร่างกายที่บอกว่าใกล้พร้อม

ลองใช้รายการนี้เช็กตัวเองแทนการนับวัน ถ้าข้อไหนยังไม่ผ่าน ให้รอไปก่อนและไม่ต้องรู้สึกผิด

สิ่งที่ดู	พร้อมแล้ว	ยังไม่พร้อม
น้ำคาวปลา	หยุดแล้ว หรือเหลือแค่ตกขาวสีขาวครีม	ยังเป็นเลือดแดงหรือเพิ่งกลับมาแดงอีก
แผลฝีเย็บ	นั่งได้ไม่เจ็บ เดินนาน ๆ ไม่ตึง	ยังแสบเวลาปัสสาวะ หรือกดแล้วเจ็บ
แผลผ่าคลอด	ลุกจากเตียง ไอ จาม ไม่เจ็บจี๊ด	ยังต้องประคองแผลทุกครั้งที่ขยับ
อุ้งเชิงกราน	กลั้นปัสสาวะได้ดี ไม่มีอะไรถ่วงลงในช่องคลอด	ปัสสาวะเล็ดบ่อย รู้สึกหน่วงลงล่าง
ใจ	อยากใกล้ชิด ไม่ได้ทำเพราะเกรงใจ	เหนื่อยจนอยากนอนมากกว่า หรือยังกลัวเจ็บ

เรื่องน้ำคาวปลา ระยะเวลาปกติอยู่ที่หลายสัปดาห์และค่อย ๆ เปลี่ยนสีจากแดงเป็นน้ำตาลก่อนหยุด รายละเอียดแต่ละระยะดูได้ที่ น้ำคาวปลาออกกี่วัน ช่วงที่ยังมีเลือดออก ปากมดลูกยังไม่ปิดสนิทและผิวโพรงมดลูกยังเป็นแผล การมีเพศสัมพันธ์ช่วงนี้เพิ่มโอกาสติดเชื้อ NHS จึงแนะนำให้ใช้ผ้าอนามัยแบบแผ่นและเลี่ยงการสอดใส่ทุกชนิด รวมถึงผ้าอนามัยแบบสอดและถ้วยอนามัย จนถึงนัดตรวจหลังคลอดประมาณ 6 สัปดาห์

คลอดธรรมชาติ ผ่าคลอด หรือมีแผลฉีกขาด ต่างกันอย่างไร

ประเภทการคลอดเปลี่ยนจุดที่ต้องระวัง มากกว่าเปลี่ยนจำนวนวัน

คลอดธรรมชาติที่มีแผลฝีเย็บ

แผลฝีเย็บที่เย็บด้วยไหมละลายมักหายผิวภายนอกในไม่กี่สัปดาห์ แต่เนื้อเยื่อด้านในยังตึงและไวต่อแรงกดนานกว่านั้น คุณแม่บางคนรู้สึกว่าแผล "หายแล้ว" เวลานั่ง แต่ยังเจ็บเวลาถูกยืดหรือถูกกดตรงรอยเย็บ วิธีที่ NHS แนะนำคือให้ลองสำรวจด้วยนิ้วของตัวเองก่อน เพื่อดูว่าตรงไหนยังเจ็บ ถ้าแผลยังบวมหรือมีกลิ่น ให้กลับไปดู การดูแลแผลฝีเย็บ และพบแพทย์ก่อน

ผ่าคลอด

ช่องคลอดไม่มีแผลเย็บ แต่แผลหน้าท้องตัดผ่านกล้ามเนื้อหลายชั้น ท่าที่มีน้ำหนักกดหน้าท้องจะเจ็บ ท่านอนตะแคงหันหลังเข้าหากัน หรือท่าที่คุณแม่อยู่ด้านบนและควบคุมแรงเองได้ มักสบายกว่า ถ้าแผลยังแดง มีน้ำเหลืองซึม หรือขอบแผลแยก ให้ดู การดูแลแผลผ่าคลอด และเลื่อนออกไปก่อน

แผลฉีกขาดลึก หรือมีภาวะแทรกซ้อน

ถ้าฉีกขาดถึงกล้ามเนื้อหูรูดทวาร ตกเลือดหลังคลอด หรือมีการติดเชื้อ แพทย์มักนัดตรวจละเอียดกว่าปกติ ให้รอคำแนะนำเฉพาะตัวจากแพทย์ที่ดูแล เพราะเนื้อเยื่อที่ซ่อมใหม่ต้องการเวลามากกว่าค่าเฉลี่ย

ตั้งครรภ์ใหม่ได้เร็วกว่าที่คิด

ข้อมูลของ NHS ระบุว่าคุณแม่ตั้งครรภ์ได้ตั้งแต่ 3 สัปดาห์หลังคลอด แม้ยังให้นมลูกและแม้ประจำเดือนยังไม่กลับมา เหตุผลคือการตกไข่เกิดขึ้นก่อนประจำเดือนรอบแรกประมาณสองสัปดาห์ คุณแม่จึงไม่มีทางรู้ล่วงหน้าว่าไข่ตกครั้งแรกแล้ว คำแนะนำจึงเป็นการเริ่มคุมกำเนิดภายใน 21 วันหลังคลอด

NHS ยังแนะนำให้เว้นระยะอย่างน้อย 12 เดือนก่อนตั้งครรภ์ครั้งถัดไป เพราะช่วงห่างที่สั้นกว่านั้นเพิ่มความเสี่ยงบางอย่าง เช่น ลูกคนถัดไปน้ำหนักแรกเกิดน้อย

วิธีคุมกำเนิดหลังคลอด เริ่มได้เมื่อไหร่

ตารางนี้สรุปช่วงเวลาที่ NHS ให้ไว้ ส่วนการเลือกจริงควรคุยกับแพทย์หรือพยาบาลที่ห้องตรวจหลังคลอด เพราะโรคประจำตัวบางอย่างทำให้บางวิธีไม่เหมาะ

วิธี	เริ่มได้เมื่อไหร่	ให้นมแม่ใช้ได้ไหม
ถุงยางอนามัย	ตั้งแต่ครั้งแรก	ได้
ยาฝังคุมกำเนิด	ตั้งแต่หลังคลอด	ได้
ยาฉีดคุมกำเนิด	ตั้งแต่หลังคลอด	ได้
ยาเม็ดชนิดโปรเจสตินอย่างเดียว	ตั้งแต่หลังคลอด	ได้
ห่วงอนามัยทองแดง หรือห่วงฮอร์โมน	ภายใน 48 ชั่วโมงหลังคลอด ถ้าเลยต้องรอ 4 สัปดาห์	ได้
ยาเม็ดฮอร์โมนรวม แผ่นแปะ วงแหวน	3 สัปดาห์ ถ้าไม่ให้นมและไม่มีปัจจัยเสี่ยงลิ่มเลือด	มักเลื่อนไปอย่างน้อย 6 สัปดาห์
ไดอะแฟรม หรือหมวกครอบปากมดลูก	ประมาณ 6 สัปดาห์ และต้องวัดขนาดใหม่	ได้

ยาเม็ดฮอร์โมนรวมเป็นยาคุมที่คนไทยคุ้นที่สุด แต่หลังคลอดเป็นช่วงที่เลือดแข็งตัวง่ายกว่าปกติ และเอสโตรเจนในยารวมมีผลต่อปริมาณน้ำนมได้ในบางคน จึงเป็นกลุ่มที่ต้องรอนานที่สุด ถ้าคุณแม่เคยกินยาคุมยี่ห้อเดิมก่อนท้อง อย่าหยิบมากินต่อเองหลังคลอด ให้ถามแพทย์ก่อนว่าควรเปลี่ยนเป็นชนิดโปรเจสตินอย่างเดียวหรือไม่

ให้นมแม่อย่างเดียว คุมกำเนิดได้จริงไหม

ได้ในเงื่อนไขที่แคบมาก วิธีนี้เรียกว่าการคุมกำเนิดด้วยการให้นมบุตร (LAM) ใช้ได้เมื่อครบทั้งสามข้อ คือลูกอายุไม่ถึง 6 เดือน ลูกกินนมแม่อย่างเดียวไม่มีนมผสม จุกหลอก หรืออาหารอื่น และประจำเดือนยังไม่มาแม้แต่เป็นจุดเลือด

NHS ระบุเพิ่มว่าถ้าเลิกให้นมกลางคืน ให้นมห่างขึ้น หรือใช้วิธีปั๊มแทนการดูดจากเต้า ประสิทธิภาพจะลดลง คุณแม่ที่กลับไปทำงานแล้วปั๊มนมระหว่างวันจึงไม่ควรพึ่งวิธีนี้

ครั้งแรกหลังคลอด ทำยังไงให้เจ็บน้อยที่สุด

ความกลัวเจ็บเป็นเหตุผลอันดับต้น ๆ ที่คุณแม่เลื่อนออกไป ซึ่งเข้าใจได้ค่ะ มีหลายอย่างที่ช่วยได้จริง

1. ใช้สารหล่อลื่นสูตรน้ำตั้งแต่ครั้งแรก NHS อธิบายว่าฮอร์โมนที่เปลี่ยนหลังคลอดทำให้ช่องคลอดแห้ง โดยเฉพาะคุณแม่ที่ให้นม ระดับเอสโตรเจนต่ำทำให้ผนังช่องคลอดบางและหล่อลื่นน้อย สารหล่อลื่นหาซื้อได้ที่ร้านขายยา ถ้าใช้ถุงยางอนามัยด้วย ให้เลือกสูตรน้ำหรือซิลิโคน ไม่ใช้น้ำมันหรือโลชั่น เพราะทำให้ถุงยางเสื่อม
2. เลือกเวลาที่ไม่ง่วงจนเกินไป หลังลูกกินนมอิ่มและเพิ่งหลับ คุณแม่จะไม่ต้องคอยฟังเสียงลูกตลอดเวลา
3. ให้นมหรือปั๊มก่อน เต้านมที่คัดตึงจะเจ็บเวลาโดนกด และน้ำนมไหลได้เองตอนถึงจุดสุดยอด เพราะออกซิโทซินตัวเดียวกับที่ทำให้น้ำนมพุ่ง ถ้ากังวลเรื่องนี้ ใส่เสื้อชั้นในให้นมพร้อมแผ่นซับน้ำนมไว้ก็ได้
4. ให้คุณแม่เป็นคนคุมจังหวะ ท่าที่คุณแม่อยู่ด้านบนหรือนอนตะแคงทำให้ควบคุมความลึกและแรงได้เอง
5. ตกลงคำว่า "หยุด" กันไว้ก่อน NHS บอกตรง ๆ ว่าถ้าเจ็บให้พูดออกมา และความใกล้ชิดไม่จำเป็นต้องมีการสอดใส่เสมอไป การกอด การสัมผัส หรือการช่วยกันด้วยมือก็เป็นการกลับมาใกล้กันได้

ความรู้สึกที่เปลี่ยนไป เป็นเรื่องปกติแค่ไหน

ความต้องการทางเพศของคุณแม่ลดลงในช่วงหลายเดือนแรกเป็นเรื่องที่พบบ่อยมาก เหตุผลมีทั้งร่างกายและสถานการณ์

• ระดับฮอร์โมนช่วงให้นมกดความต้องการลง และทำให้ช่องคลอดแห้ง
• นอนไม่ต่อเนื่อง ตื่นทุก 2 ถึง 3 ชั่วโมง ร่างกายจะเลือกนอนก่อนอย่างอื่นเสมอ
• ถูกสัมผัสทั้งวันจากการอุ้มและให้นม จนบางคนรู้สึกว่าร่างกาย "ใช้งานเกิน" และอยากมีพื้นที่ส่วนตัว
• ไม่มั่นใจรูปร่าง หน้าท้องที่ยังยื่น หรือเต้านมที่เปลี่ยน
• กลัวเจ็บ หรือมีภาพจำของการคลอดที่ยังไม่จางไป

คุณพ่อเองก็เปลี่ยนได้ บางคนเห็นการคลอดแล้วกลัวทำให้ภรรยาเจ็บ บางคนเหนื่อยจากงานบวกการช่วยเลี้ยงกลางคืน สิ่งที่ช่วยคู่ส่วนใหญ่คือการพูดเรื่องนี้ตรง ๆ ในเวลาที่ไม่ใช่ตอนจะมีอะไรกัน เช่น ตอนกินข้าวด้วยกัน แล้วตกลงกันว่าแต่ละคนต้องการอะไร ช่วงนี้อยากได้แค่กอดก่อนก็ได้ หรืออยากลองแต่ขอให้ช้า

ถ้าความไม่อยากมาพร้อมความเศร้าที่ไม่หายเกิน 2 สัปดาห์ นอนไม่หลับแม้ลูกหลับ หรือรู้สึกไม่ผูกพันกับลูก นั่นเป็นมากกว่าเรื่องเพศ ลองอ่าน ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด และบอกพยาบาลหรือแพทย์ที่นัดตรวจ

อุ้งเชิงกรานกับความรู้สึกตอนมีเพศสัมพันธ์

คุณแม่บางคนบอกว่าความรู้สึกเปลี่ยนไป รู้สึกหลวม หรือปัสสาวะเล็ดตอนมีเพศสัมพันธ์ สาเหตุหลักคือกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานที่ยืดออกตอนตั้งครรภ์และคลอด กล้ามเนื้อกลุ่มนี้ฝึกให้กลับมาแข็งแรงได้

วิธีที่ NHS แนะนำในหน้าเรื่องร่างกายหลังคลอดคือ ขมิบค้างไว้นานสุด 10 วินาทีแล้วคลาย ทำ 10 ครั้ง ต่อด้วยขมิบสั้น ๆ เร็ว ๆ อีก 10 ครั้ง วันละอย่างน้อย 3 รอบ หายใจตามปกติ ไม่เกร็งหน้าท้อง ทำได้ทั้งท่านอน นั่ง หรือยืน หลายคนผูกไว้กับกิจวัตรที่ทำอยู่แล้ว เช่น ขมิบทุกครั้งที่นั่งให้นม ซึ่งได้วันละ 8 รอบโดยไม่ต้องจำ

ถ้าฝึกต่อเนื่องสองถึงสามเดือนแล้วยังเล็ด หรือรู้สึกมีอะไรถ่วงลงในช่องคลอด ให้ขอให้แพทย์ส่งตัวไปพบนักกายภาพบำบัดด้านอุ้งเชิงกราน โรงพยาบาลมหาวิทยาลัยหลายแห่งมีคลินิกนี้

เมื่อไหร่ต้องหยุดแล้วไปพบแพทย์

NHS แนะนำว่าถ้ายังเจ็บอยู่ตอนตรวจหลังคลอด 6 สัปดาห์ ให้บอกแพทย์ คุณแม่ไทยหลายคนอายที่จะพูดเรื่องนี้กับหมอ แต่ความเจ็บตอนมีเพศสัมพันธ์หลังคลอดเป็นปัญหาทางการแพทย์ที่แพทย์สูตินรีเวชเจอเป็นประจำ เขาจะตรวจดูแผลเป็น ความแห้งของผนังช่องคลอด และกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกราน แล้วแนะนำการรักษาได้

วางแผนก่อนนัดตรวจหลังคลอด

นัดตรวจหลังคลอดมักเป็นช่วง 4 ถึง 6 สัปดาห์ เวลาตรวจสั้น จดคำถามไปล่วงหน้าจะได้คำตอบครบ

• แผลของฉันหายดีพอสำหรับการมีเพศสัมพันธ์หรือยัง
• วิธีคุมกำเนิดไหนเหมาะกับฉัน ถ้ายังให้นมแม่และมีโรคประจำตัว (เช่น ความดันสูง ไมเกรน เคยมีลิ่มเลือด)
• ถ้าอยากใส่ห่วงหรือฝังยาคุม ทำได้ที่นี่วันนี้เลยไหม
• อยากมีลูกคนต่อไป ควรเว้นนานแค่ไหนสำหรับกรณีของฉัน โดยเฉพาะถ้าผ่าคลอด
• อาการปัสสาวะเล็ดที่เป็นอยู่ ต้องพบนักกายภาพไหม

คุณพ่อเข้าไปฟังด้วยได้ถ้าคุณแม่สบายใจ จะได้รู้ข้อมูลเรื่องคุมกำเนิดชุดเดียวกัน

ไม่มีคู่ไหนช้าเกินไปหรือเร็วเกินไปค่ะ บางบ้านกลับมาใกล้ชิดกันตอนเดือนที่สอง บางบ้านใช้เวลาครึ่งปี สิ่งที่ต้องมีครบก่อนคืนแรกมีแค่สามอย่าง คือร่างกายไม่มีสัญญาณอันตราย มีวิธีคุมกำเนิดที่พร้อมใช้ และทั้งสองคนตกลงกันได้ว่าถ้าเจ็บจะหยุด