เบาหวานตอนท้อง คืออะไร ตรวจตอนไหน กินอย่างไรให้น้ำตาลคุมได้

เบาหวานตอนท้อง หรือ gestational diabetes mellitus (GDM) คือภาวะน้ำตาลในเลือดสูงที่ตรวจพบครั้งแรกในช่วงตั้งครรภ์ ภาควิชาสูติศาสตร์ฯ ของคณะแพทยศาสตร์ มช. ระบุอุบัติการณ์ราว 3-14% และพบมากขึ้นเมื่อคุณแม่อายุมากขึ้น ข้อมูลโรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่เคยรายงานไว้ราว 9% การได้ยินว่าตัวเองเป็นเบาหวานตอนท้องทำให้หลายคนตกใจ แต่โรคนี้จัดการได้ ถ้ารู้เร็วและทำตามแผนอย่างสม่ำเสมอ ส่วนใหญ่คุมได้ด้วยอาหารกับการออกกำลังกาย

ทำไมท้องแล้วน้ำตาลสูง

รกสร้างฮอร์โมนหลายตัวเพื่อดูแลลูก หนึ่งในนั้นคือ HPL (human placental lactogen) ซึ่งต้านฤทธิ์อินซูลิน ทำให้ความสามารถในการนำน้ำตาลเข้าเซลล์ลดลง ร่างกายจึงต้องสร้างอินซูลินเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ตามอายุครรภ์ ถ้าตับอ่อนสร้างเพิ่มไม่ทัน น้ำตาลก็สูงขึ้น ซึ่งมักเกิดในช่วงครึ่งหลังของการตั้งครรภ์ เพราะฮอร์โมนรกสูงขึ้นตามขนาดรก ข้อมูลนี้มาจากเอกสารการสอนของ มช. ฉบับที่อ้างถึง

ใครเสี่ยงเป็นเบาหวานตอนท้อง

• ตั้งครรภ์เมื่ออายุ 35 ปีขึ้นไป ดู ตั้งครรภ์หลัง 35 ปี
• น้ำหนักเกินหรืออ้วนก่อนตั้งครรภ์ (BMI 25 ขึ้นไป)
• มีพ่อแม่หรือพี่น้องเป็นเบาหวาน
• เคยเป็นเบาหวานตอนท้องในครรภ์ก่อน
• เคยคลอดลูกตัวโตเกิน 4 กิโลกรัม
• ตรวจพบน้ำตาลในปัสสาวะ
• น้ำหนักขึ้นเร็วระหว่างท้อง ดูเกณฑ์ที่ น้ำหนักคนท้องควรขึ้นเท่าไหร่

อย่างไรก็ตาม ผู้หญิงที่ไม่มีปัจจัยเสี่ยงเลยก็เป็นได้ จึงมีการคัดกรองคนท้องทุกคนที่มีความเสี่ยงปานกลางขึ้นไป

ตรวจเมื่อไรและตรวจอย่างไร

แนวปฏิบัติที่แพทย์ไทยใช้แบ่งความเสี่ยงเป็นสามระดับ ตามเอกสารของ มช.

ระดับความเสี่ยง	ลักษณะ	แนวปฏิบัติ
ต่ำ	อายุน้อยกว่า 25 ปี BMI ต่ำกว่า 25 ไม่มีญาติสายตรงเป็นเบาหวาน ไม่มีประวัติน้ำตาลผิดปกติ	อาจไม่ต้องคัดกรอง
ปานกลาง	ไม่เข้าข่ายต่ำหรือสูง	ตรวจช่วง 24-28 สัปดาห์
สูง	อ้วนมาก เคยเป็น GDM มีน้ำตาลในปัสสาวะ ญาติสายตรงเป็นเบาหวาน	ตรวจให้เร็วที่สุด ถ้าปกติตรวจซ้ำ 24-28 สัปดาห์

วิธีตรวจแบบสองขั้นตอน

1. ตรวจคัดกรองด้วยน้ำตาลกลูโคส 50 กรัม (GCT) ไม่ต้องอดอาหาร ดื่มน้ำตาลแล้วเจาะเลือดหลัง 1 ชั่วโมง ถ้าค่าตั้งแต่ 140 มก./ดล. ขึ้นไปถือว่าผิดปกติ
2. ถ้าผิดปกติ ตรวจยืนยันด้วย OGTT 100 กรัม ต้องอดอาหารมาก่อน เจาะเลือดตอนอด แล้วเจาะซ้ำที่ 1, 2, และ 3 ชั่วโมงหลังดื่ม เกณฑ์วินิจฉัยคือมีค่าผิดปกติ 2 ใน 4 ค่า (ตามเกณฑ์ Carpenter และ Coustan ที่ ACOG แนะนำ)

บางโรงพยาบาลใช้วิธีตรวจขั้นตอนเดียวด้วยน้ำตาล 75 กรัม ตามเกณฑ์ IADPSG ขึ้นกับนโยบายของแต่ละแห่ง ดังนั้นถ้าหมอนัดอดอาหารมาเจาะเลือด ให้ถามว่าตรวจแบบไหน NIDDK ก็ระบุทั้งการตรวจคัดกรองและการตรวจ OGTT ไว้เป็นแนวทางหลัก

เตรียมตัววันตรวจ OGTT

วันตรวจยืนยันใช้เวลาเกือบครึ่งวัน การเตรียมให้ถูกช่วยให้ผลไม่เพี้ยน

1. งดอาหารและเครื่องดื่มที่มีพลังงานตามเวลาที่โรงพยาบาลสั่ง ส่วนใหญ่อย่างน้อย 8 ชั่วโมง จิบน้ำเปล่าได้
2. สามวันก่อนตรวจ กินข้าวและแป้งตามปกติ ไม่ต้องงดแป้งล่วงหน้า เพราะการงดทำให้ค่าออกมาสูงผิดจริงได้
3. ระหว่างรอเจาะเลือดแต่ละรอบ นั่งพักในโรงพยาบาล ไม่เดินไปไหนไกล
4. น้ำตาลที่ดื่มหวานจัด ถ้าคลื่นไส้มาก ให้จิบช้าๆ ภายในเวลาที่พยาบาลกำหนด ถ้าอาเจียนออกมา ต้องแจ้งพยาบาลทันทีเพราะต้องนัดตรวจใหม่
5. เตรียมของว่างไว้กินทันทีหลังเจาะเลือดครั้งสุดท้าย

เป้าหมายน้ำตาลที่หมอใช้

เมื่อวินิจฉัยแล้ว หมอจะให้เจาะน้ำตาลเองที่บ้านตามเวลา ค่าเป้าหมายที่ใช้ตามเอกสาร มช. คือ

เวลาตรวจ	เป้าหมาย
ก่อนอาหารเช้า (อดอาหาร)	ต่ำกว่า 95 มก./ดล.
ก่อนมื้ออาหาร	ต่ำกว่า 100 มก./ดล.
1 ชั่วโมงหลังอาหาร	ต่ำกว่า 130-140 มก./ดล.
2 ชั่วโมงหลังอาหาร	ต่ำกว่า 120 มก./ดล.

เกณฑ์ที่ใช้อาจต่างกันเล็กน้อยตามโรงพยาบาล ให้ยึดตามตัวเลขที่หมอที่ดูแลกำหนด และจดผลลงสมุดทุกครั้งเพื่อนำไปปรึกษา

กินอย่างไรเมื่อเป็นเบาหวานตอนท้อง

ตามเอกสาร มช. ประมาณ 90% ของผู้ป่วยกลุ่ม A1 รักษาได้ด้วยการควบคุมอาหาร หลักการที่นักโภชนาการใช้มีดังนี้

1. แบ่งเป็น 3 มื้อหลักและ 2-3 มื้อว่างเล็ก ๆ ไม่อดมื้อใดเลย
2. ควบคุมคาร์โบไฮเดรตให้สม่ำเสมอทุกมื้อ ข้าวมื้อละ 1-2 ทัพพีตามที่นักโภชนาการกำหนด เลือกข้าวกล้องหรือข้าวซ้อมมือแทนข้าวขาว
3. งดน้ำหวาน น้ำอัดลม น้ำผลไม้ ขนมหวาน ชานมไข่มุก
4. เพิ่มผักและโปรตีนไม่ติดมัน เช่น ปลา อกไก่ ไข่ เต้าหู้
5. ผลไม้กินได้ แต่เลือกผลไม้หวานน้อยและกินครั้งละน้อย ดู คนท้องกินผลไม้อะไรได้บ้าง
6. มื้อเช้าคุมคาร์บให้น้อยกว่ามื้ออื่น เพราะฮอร์โมนต้านอินซูลินสูงช่วงเช้า คุณแม่หลายคนน้ำตาลหลังอาหารเช้าสูงกว่ามื้ออื่น
7. ดื่มนมได้ แต่นับเป็นคาร์บ 1 ส่วนต่อแก้ว ดู นมสำหรับคนท้อง

ตัวอย่างอาหารว่างที่ช่วยให้น้ำตาลนิ่ง ได้แก่ ไข่ต้ม 1 ฟอง ถั่วอัลมอนด์ 1 กำมือ โยเกิร์ตไม่หวาน หรือขนมปังโฮลวีต 1 แผ่นกับเนยถั่ว

ออกกำลังกายและยา

เอกสาร มช. ระบุว่าการออกกำลังกายอย่างเหมาะสมช่วยให้ดีขึ้น ดีกว่าควบคุมอาหารอย่างเดียว เดินเร็ว 20-30 นาทีหลังอาหารเป็นวิธีที่ทำได้ง่ายและช่วยลดน้ำตาลหลังมื้อ ท่าที่ปลอดภัยดูที่ ออกกำลังกายตอนท้อง

ถ้าควบคุมอาหารและออกกำลังกายแล้วน้ำตาลยังเกินเป้า หมอจะเริ่มอินซูลิน บางโรงพยาบาลให้นอนปรับขนาดยาก่อน แล้วสอนฉีดเองที่บ้าน การใช้อินซูลินไม่ได้แปลว่าคุณแม่ทำผิด เพราะฮอร์โมนรกเป็นตัวเร่งสำคัญ

ผลต่อลูกและแม่ถ้าคุมไม่ดี

ตามเอกสาร มช. น้ำตาลแม่ที่สูงผ่านรกไปยังลูก ทำให้ตับอ่อนลูกสร้างอินซูลินมาก ผลคือ

• ลูกตัวโต (น้ำหนักเกิน 4,500 กรัมในตำรา) ทำให้คลอดยากหรือบาดเจ็บระหว่างคลอด
• น้ำตาลต่ำหลังคลอด เพราะอินซูลินในตัวลูกยังสูงอยู่
• แม่เสี่ยงติดเชื้อ ตกเลือดหลังคลอด และคลอดยาก

เมื่อคุมน้ำตาลได้ดีตลอดครรภ์ ความเสี่ยงเหล่านี้ลดลงมาก จึงควรไปตามนัดและตรวจน้ำตาลตามที่หมอสั่ง ขั้นตอนฝากครรภ์และการตรวจที่ควรรู้ ดูที่ ฝากครรภ์คืออะไร

หลังคลอดต้องทำอะไร

หลังคลอดน้ำตาลมักกลับเป็นปกติเร็ว และไม่ต้องจำกัดอาหารเหมือนตอนท้อง เอกสาร มช. แนะนำให้ตรวจ 75 กรัม OGTT ซ้ำภายใน 6-8 สัปดาห์หลังคลอด ถ้าปกติให้ตรวจคัดกรองซ้ำอย่างน้อยทุก 3 ปี เพราะผู้ที่เคยเป็นเบาหวานตอนท้องมีโอกาสสูงถึงราว 50% ที่จะเป็นเบาหวานจริงภายใน 22-28 ปี การควบคุมน้ำหนัก ออกกำลังกาย และให้นมลูก ช่วยลดความเสี่ยงนี้ได้

ตัวอย่างการแบ่งมื้อสำหรับคนที่ต้องคุมน้ำตาล

หมอและนักโภชนาการมักแนะนำให้แบ่งอาหารเป็นมื้อหลัก 3 มื้อ และของว่างเล็ก ๆ 2-3 มื้อ แทนการกินมื้อใหญ่ครั้งละมาก ๆ เพราะการกินมื้อเล็กถี่ช่วยให้น้ำตาลในเลือดไม่พุ่งเร็วหลังอาหาร ตัวอย่างที่ปรับใช้ได้กับอาหารไทย

• มื้อเช้า ข้าวกล้องครึ่งถ้วย ไข่ต้ม 1 ฟอง ผักต้ม และน้ำเปล่า
• ของว่างสาย ถั่วต้มหรืออัลมอนด์ 1 กำมือเล็ก หรือโยเกิร์ตรสธรรมชาติ
• มื้อกลางวัน ข้าวสวยครึ่งถึง 1 ถ้วย ปลานึ่ง ต้มจืดผัก
• ของว่างบ่าย ผลไม้ไม่หวานจัด 1 ส่วน เช่น ฝรั่ง แอปเปิลเขียว
• มื้อเย็น ข้าวกล้อง แกงเลียงหรือต้มส้มปลา ผัดผักน้ำมันน้อย
• ก่อนนอน นมจืดแก้วเล็ก ถ้าหมอแนะนำให้มีของว่างก่อนนอน

ปริมาณข้าวและแป้งที่เหมาะต่างกันไปตามน้ำหนัก ระดับน้ำตาล และยาที่ใช้ ควรให้นักโภชนาการวางแผนให้เป็นรายบุคคล แล้วใช้ตัวอย่างนี้เป็นแนวทางเริ่มต้นเท่านั้น

อาหารที่น้ำตาลพุ่งได้ง่ายและทางเลือกแทน

ของที่น้ำตาลในเลือดขึ้นเร็วคือน้ำหวาน น้ำอัดลม ชานมไข่มุก ขนมหวานไทยแบบน้ำกะทิน้ำตาล ข้าวเหนียวมะม่วง น้ำผลไม้ และขนมปังขาว หากอยากกินจริง ๆ ให้กินชิ้นเล็กหลังมื้ออาหารแทนตอนท้องว่าง และจับคู่กับโปรตีนหรือผักเพื่อชะลอการดูดซึม

ทางเลือกที่ใช้ได้คือเปลี่ยนชานมเป็นชาไม่หวานหรือนมจืด เปลี่ยนข้าวขาวเป็นข้าวกล้องบางมื้อ และเปลี่ยนขนมหวานเป็นผลไม้ชิ้นเล็ก ผลไม้บางชนิดหวานจัดอย่างทุเรียนต้องควบคุมเป็นพิเศษ ดูได้ที่ คนท้องกินทุเรียน และภาพรวมของผลไม้ที่ ผลไม้สำหรับคนท้อง

จัดการความรู้สึกเมื่อได้ยินว่าเป็นเบาหวาน

หลายคนรู้สึกผิดหรือกลัวเมื่อได้ผลตรวจว่าเป็นเบาหวานตอนท้อง ต้องเข้าใจว่าสาเหตุหลักมาจากฮอร์โมนของรกที่ทำให้อินซูลินทำงานได้ไม่ดีเท่าเดิม ไม่ได้เกิดจากการกินมากเกินไปเพียงอย่างเดียว ส่วนใหญ่ควบคุมได้ด้วยอาหารและการออกกำลังกายเบา ๆ

การทำตามแผนอย่างสม่ำเสมอ ตรวจน้ำตาลตามนัด และไปพบทีมดูแลบ่อยตามที่หมอกำหนดคือสิ่งที่ช่วยให้คลอดปลอดภัยที่สุด ถ้าเครียดมากหรือกังวลจนกินไม่ได้ บอกหมอหรือพยาบาลตรง ๆ ค่ะ ทีมจะช่วยปรับแผนให้เหมาะกับชีวิตจริงของคุณแม่

เริ่มคุมน้ำตาลจากมื้อถัดไป

ถ้ายังไม่ถึง 24 สัปดาห์ ให้จดวันนัดตรวจน้ำตาล และถามหมอว่าตัวเองเสี่ยงระดับไหน ถ้าเพิ่งถูกวินิจฉัย ให้ขอพบนักโภชนาการและเริ่มเจาะน้ำตาลตามที่สอน ที่เหลือคือเดินหลังอาหาร งดน้ำหวาน และไปตามนัดทุกครั้งค่ะ