เหนื่อยง่ายตอนท้อง เหนื่อยแบบไหนปกติ แบบไหนควรตรวจเลือด

เหนื่อยง่ายตอนท้องเป็นอาการที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่ง โดยเฉพาะใน 12 สัปดาห์แรก ที่ฮอร์โมนเปลี่ยนเร็วจนบางคนนั่งทำงานแล้วหลับคาโต๊ะ ช่วงไตรมาสสองหลายคนรู้สึกมีแรงขึ้น แล้วความเหนื่อยกลับมาอีกในช่วงท้ายจากน้ำหนักที่ต้องแบกและการนอนที่แย่ลง ความเหนื่อยแบบนี้ดีขึ้นเมื่อได้พัก แต่ถ้าเหนื่อยร่วมกับหน้ามืด ใจสั่น หอบง่ายผิดปกติ หรือเหนื่อยจนทำอะไรไม่ได้แม้นอนพอ ควรให้แพทย์ตรวจเลือดค่ะ

เส้นกราฟความเหนื่อยตลอด 9 เดือน

ช่วง	ระดับความเหนื่อยที่พบบ่อย	ตัวการหลัก
สัปดาห์ที่ 1-12	สูงมาก ง่วงทั้งวัน	ฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนสูงขึ้นเร็ว คลื่นไส้ กินได้น้อย ตื่นกลางคืนไปเข้าห้องน้ำ
สัปดาห์ที่ 13-27	ลดลงสำหรับหลายคน	ร่างกายปรับตัวกับฮอร์โมน แพ้ท้องเบาลง
สัปดาห์ที่ 28-40	กลับมาสูงขึ้น	น้ำหนักเพิ่ม นอนหลับยาก ปวดหลัง เลือดจางที่เริ่มแสดงอาการ

NHS อธิบายว่าความเหนื่อยในช่วง 12 สัปดาห์แรกมาจากฮอร์โมนที่เปลี่ยนแปลง ซึ่งทำให้คลื่นไส้และอารมณ์อ่อนไหวไปพร้อมกัน ส่วนช่วงท้ายมาจากน้ำหนักที่เพิ่มขึ้นและการนอนที่ยากขึ้นเมื่อท้องใหญ่

กราฟนี้เป็นภาพรวม ไม่ใช่กฎ คุณแม่ท้องแฝด คุณแม่ที่ทำงานกะ หรือคุณแม่ที่มีลูกเล็กอีกคนในบ้าน มักเหนื่อยมากกว่านี้ทุกช่วง และไม่ได้แปลว่าร่างกายผิดปกติ

ทำไมร่างกายถึงเหนื่อยขนาดนี้

ในไตรมาสแรก ร่างกายกำลังสร้างรก ซึ่งเป็นอวัยวะใหม่ทั้งชิ้น ปริมาณเลือดเริ่มเพิ่มขึ้น หัวใจเต้นเร็วขึ้นเพื่อส่งเลือดไปเลี้ยงมดลูก ฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนมีฤทธิ์ทำให้ง่วงโดยตรง ระดับน้ำตาลในเลือดแกว่งง่ายกว่าเดิมถ้ากินได้น้อยเพราะแพ้ท้อง

ในไตรมาสสาม ภาระเปลี่ยนเป็นเรื่องกลไก น้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้นราว 10 กิโลกรัมขึ้นไปทำให้การเดินขึ้นบันไดชั้นเดียวเหนื่อยเหมือนวิ่ง มดลูกดันกะบังลมขึ้นทำให้หายใจได้ตื้นลง และการนอนถูกรบกวนจากหลายเรื่อง ถ้าการนอนเป็นปัญหาหลัก ดูวิธีแก้ทีละสาเหตุที่ นอนไม่หลับตอนท้อง

เหนื่อยปกติ หรือมีอะไรซ่อนอยู่

ลักษณะ	เหนื่อยจากการตั้งครรภ์ทั่วไป	ควรตรวจเพิ่ม
หลังพักหรือนอนเต็มอิ่ม	ดีขึ้นชัดเจน	ยังเหนื่อยเท่าเดิม
เวลาเดินหรือขึ้นบันได	เหนื่อยตามน้ำหนักตัว	หอบมาก ใจสั่น ต้องหยุดพักกลางทาง
สีผิว เล็บ เปลือกตาด้านใน	ปกติ	ซีด
อาการร่วม	ง่วง อยากนอน	เวียนศีรษะ หน้ามืดเวลาลุก มือเท้าเย็น ปวดหัวบ่อย
อารมณ์	หงุดหงิดบ้างตามความเพลีย	สิ้นหวัง ไม่อยากทำสิ่งที่เคยชอบ ร้องไห้บ่อย
ความกระหายน้ำและปัสสาวะ	ปัสสาวะบ่อยจากมดลูกกด	กระหายน้ำมากผิดปกติ ปัสสาวะมาก

ภาวะที่มักซ่อนอยู่หลังความเหนื่อยในคนท้องมีหลายแบบ

• โลหิตจาง พบบ่อยที่สุด อธิบายรายละเอียดในหัวข้อถัดไป
• ภาวะซึมเศร้าระหว่างตั้งครรภ์ ความเหนื่อยและการนอนไม่หลับเป็นอาการนำ NHS แนะนำให้คุยกับแพทย์หรือพยาบาลผดุงครรภ์ถ้ามีความรู้สึกสิ้นหวังหรือหมดความสนใจในสิ่งต่าง ๆ เพราะรักษาได้
• ไทรอยด์ทำงานต่ำ มักมีอาการขี้หนาว ท้องผูก ผิวแห้งร่วมด้วย ตรวจได้จากเลือด
• น้ำตาลในเลือดสูง เบาหวานขณะตั้งครรภ์ส่วนใหญ่ไม่มีอาการ แต่บางคนเพลียและกระหายน้ำ ดูเรื่องการคัดกรองที่ เบาหวานขณะตั้งครรภ์
• ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ คนข้าง ๆ จะสังเกตว่ากรนดังและหยุดหายใจเป็นช่วง

โลหิตจางในคนท้อง ทำไมเจอบ่อย

ระหว่างตั้งครรภ์ ปริมาณน้ำเลือดเพิ่มขึ้นเร็วกว่าเม็ดเลือดแดง เลือดจึงเจือจางลง ขณะเดียวกันร่างกายต้องใช้ธาตุเหล็กมากขึ้นเพื่อสร้างเม็ดเลือดแดงให้แม่และส่งให้ลูกกับรก ถ้าก่อนท้องธาตุเหล็กสะสมน้อยอยู่แล้ว เช่น ประจำเดือนมามาก หรือกินเนื้อสัตว์น้อย ก็จะขาดได้ง่าย

WHO รายงานว่าในปี 2019 หญิงตั้งครรภ์อายุ 15 ถึง 49 ปีทั่วโลกราว 37% มีภาวะโลหิตจาง สาเหตุหลักคือขาดธาตุเหล็ก รองลงมาคือขาดโฟเลต วิตามินบี 12 วิตามินเอ การติดเชื้อ การเสียเลือด และโรคเม็ดเลือดแดงทางพันธุกรรมอย่างธาลัสซีเมีย

อาการที่ WHO ระบุไว้ ได้แก่ เหนื่อย เวียนศีรษะหรือรู้สึกหวิว มือเท้าเย็น ปวดศีรษะ และหายใจหอบโดยเฉพาะเวลาออกแรง ถ้ารุนแรงจะมีผิวและเยื่อบุซีด เล็บซีด หายใจเร็ว หัวใจเต้นเร็ว หน้ามืดเวลาลุกยืน และช้ำง่าย

ธาลัสซีเมีย เรื่องที่คนไทยต้องรู้

ในไทย ธาลัสซีเมียและการเป็นพาหะพบได้บ่อย คนที่เป็นพาหะมักมีเม็ดเลือดแดงเล็กกว่าปกติ และผลเลือดดูคล้ายขาดธาตุเหล็ก การกินธาตุเหล็กเพิ่มเกินที่แพทย์สั่งจึงไม่ช่วยและอาจทำให้ธาตุเหล็กสะสมเกิน นี่คือเหตุผลที่ห้องฝากครรภ์ตรวจคัดกรองธาลัสซีเมียตั้งแต่นัดแรก และถ้าคุณแม่เป็นพาหะจะตรวจคุณพ่อด้วย

ตรวจเลือดตอนฝากครรภ์ ดูค่าอะไร

โรงพยาบาลส่วนใหญ่ในไทยตรวจความเข้มข้นของเลือดตั้งแต่ฝากครรภ์ครั้งแรก และตรวจซ้ำในไตรมาสสาม ค่าที่มักเห็นในสมุดฝากครรภ์คือ Hb (ฮีโมโกลบิน) และ Hct (ฮีมาโทคริต) ถ้าค่าต่ำกว่าเกณฑ์ แพทย์จะปรับยาบำรุงเลือดและนัดตรวจซ้ำ ถ้าคุณแม่เหนื่อยมากขึ้นในช่วงระหว่างนัด ให้ขอตรวจเลือดก่อนกำหนดได้ ไม่ต้องรอนัดถัดไป

ธาตุเหล็กและโฟลิก กินอย่างไรให้ได้ผล

WHO แนะนำให้หญิงตั้งครรภ์ได้ธาตุเหล็กเสริม 30 ถึง 60 มิลลิกรัม และกรดโฟลิก 400 ไมโครกรัม (0.4 มิลลิกรัม) ทุกวัน ในไทย ห้องฝากครรภ์มักจ่ายเม็ดรวมไอโอดีน ธาตุเหล็ก และโฟลิก ให้ตั้งแต่นัดแรก รายละเอียดว่ายาแต่ละตัวมีอะไรบ้างอยู่ใน วิตามินคนท้อง

สิ่งที่ทำให้ยาบำรุงเลือดได้ผลเต็มที่

1. กินตอนท้องว่างหรือก่อนนอนถ้าไม่คลื่นไส้ ถ้าคลื่นไส้ให้กินหลังอาหาร ยอมดูดซึมน้อยลงแต่กินได้ต่อเนื่องดีกว่าเลิกกิน
2. กินกับน้ำเปล่าหรือน้ำส้ม วิตามินซีช่วยดูดซึม
3. เว้นห่างจากนม ชา กาแฟ และยาเม็ดแคลเซียมอย่างน้อย 2 ชั่วโมง เพราะลดการดูดซึม
4. เว้นห่างจากยาลดกรดอย่างน้อย 2 ชั่วโมง ตามคำแนะนำของ NHS
5. ถ้าท้องผูกหรืออุจจาระดำ อุจจาระดำเป็นผลปกติของธาตุเหล็ก ส่วนท้องผูกให้เพิ่มน้ำและผัก และบอกแพทย์ถ้าเป็นมาก อย่าหยุดยาเอง

อาหารที่มีธาตุเหล็กสูงและคนท้องกินได้ ได้แก่ เนื้อวัวและเนื้อหมูส่วนที่เป็นเนื้อแดงที่ปรุงสุก ไข่แดงที่สุกทั่ว ปลาที่ปรุงสุก ถั่วเมล็ดแห้ง ผักใบเขียวเข้ม เช่น ผักโขม คะน้า ใบตำลึง ส่วนตับและผลิตภัณฑ์จากตับควรเลี่ยงช่วงตั้งครรภ์ เพราะวิตามินเอสูงเกินไป

จัดแรงในหนึ่งวันแบบคนท้องที่ยังทำงาน

ความเหนื่อยในคนท้องเหมือนแบตเตอรี่ที่ความจุลดลงชั่วคราว การจัดว่าจะใช้แรงกับอะไรช่วยได้มากกว่าการฝืน

ช่วงเวลา	ตัวอย่างการจัด
เช้า	งานที่ต้องใช้สมาธิ ประชุมสำคัญ ตอนที่แรงยังเต็ม
สาย	ของว่างเล็ก ๆ ที่มีโปรตีน เช่น นมหนึ่งกล่อง ไข่ต้ม ถั่ว
เที่ยง	กินข้าวแล้วงีบหรือนั่งหลับตา 15-20 นาที ถ้าที่ทำงานเอื้อ
บ่าย	ลุกเดินยืดเส้นทุก 1 ชั่วโมง ดื่มน้ำเป็นระยะ
เย็น	งานบ้านที่ต้องยกหรือก้ม ส่งต่อให้คนในบ้าน
ก่อนนอน	เลี่ยงชา กาแฟ โคล่าตั้งแต่ช่วงเย็น เข้านอนเวลาเดิม

NHS แนะนำให้พักให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้ นั่งยกขาสูงระหว่างวัน รับความช่วยเหลือที่มีคนเสนอให้ และยังคงขยับร่างกาย เช่น เดินช่วงพักเที่ยงหรือว่ายน้ำ แม้จะรู้สึกเหนื่อยก็ตาม การออกกำลังกายเบา ๆ ช่วยให้นอนหลับดีขึ้นและมีแรงมากขึ้นในระยะยาว ดูรูปแบบที่ปลอดภัยที่ ออกกำลังกายตอนท้อง

ในไตรมาสแรกที่คลื่นไส้มาก การกินมื้อเล็กทุก 2 ถึง 3 ชั่วโมงช่วยให้น้ำตาลในเลือดไม่ตก ซึ่งลดทั้งอาการคลื่นไส้และความอ่อนเพลียไปพร้อมกัน ถ้าแพ้ท้องจนกินไม่ได้ ดูวิธีรับมือที่ แพ้ท้อง

น้ำก็มีผลเหมือนกัน ร่างกายคนท้องต้องการน้ำมากขึ้นเพราะปริมาณเลือดเพิ่ม ถ้าดื่มน้อยจนปัสสาวะสีเข้ม จะรู้สึกเพลียและปวดหัวง่ายขึ้น ลองวางขวดน้ำไว้ใกล้ตัวและจิบเป็นระยะทั้งวัน แทนการดื่มทีละมาก ๆ ซึ่งทำให้ต้องลุกเข้าห้องน้ำบ่อยตอนกลางคืน

สิทธิ์ที่ช่วยคุณแม่วัยทำงาน

ถ้าความเหนื่อยกระทบงานมาก ให้คุยกับหัวหน้างานหรือฝ่ายบุคคลเรื่องปรับเวลาเข้างาน ลดงานยกของหนัก หรืองดกะดึก กฎหมายคุ้มครองแรงงานของไทยห้ามนายจ้างให้ลูกจ้างหญิงตั้งครรภ์ทำงานบางประเภท เช่น ทำงานล่วงเวลาและทำงานช่วงกลางคืนในบางกรณี รวมถึงงานยกของหนัก ถ้าไม่แน่ใจสิทธิ์ของตัวเอง สอบถามได้ที่สายด่วนกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน 1546 ใบรับรองแพทย์ที่ระบุว่าควรปรับลักษณะงานช่วยให้การคุยกับที่ทำงานง่ายขึ้น

ถ้าวันนี้รู้สึกหมดแรง

ลองถามตัวเองสามข้อ หนึ่ง เหนื่อยแล้วพักแล้วดีขึ้นไหม สอง มีอาการหน้ามืด ใจสั่น ซีด หรือหอบง่ายร่วมด้วยไหม สาม อารมณ์ยังเป็นตัวเองไหม ถ้าคำตอบคือพักแล้วดีขึ้น ไม่มีอาการร่วม และอารมณ์ปกติ ความเหนื่อยนี้มักเป็นส่วนหนึ่งของการตั้งครรภ์ที่จะผ่านไป

ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่งที่ไม่ใช่ ให้จดอาการไว้และขอให้แพทย์ฝากครรภ์ตรวจความเข้มข้นของเลือด ไทรอยด์ และคัดกรองภาวะซึมเศร้าในนัดถัดไป หรือไปก่อนนัดถ้าอาการแย่ลง ร่างกายกำลังทำงานหนักมากเพื่อสร้างคนหนึ่งคน การขอพักเป็นสิ่งที่สมควรได้รับค่ะ