ท้องผูกตอนท้อง ทำไมเกิดขึ้น และวิธีแก้ที่ปลอดภัยทีละขั้น

ท้องผูกตอนท้องเกิดจากฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนที่ทำให้ลำไส้เคลื่อนไหวช้าลง ร่วมกับมดลูกที่โตขึ้นกดลำไส้ และธาตุเหล็กเสริม วิธีแก้เบื้องต้นที่ปลอดภัยคือเพิ่มใยอาหาร ดื่มน้ำเพียงพอ ขยับร่างกายสม่ำเสมอ และจัดท่านั่งถ่ายให้ถูก หากไม่ดีขึ้นจึงปรึกษาแพทย์เรื่องยาที่เหมาะสม

คุณแม่จำนวนมากเจอปัญหานี้ตั้งแต่ช่วงต้นของการตั้งครรภ์ NHS ระบุว่าท้องผูกทำให้ท้องอืด คลื่นไส้ และปวดท้องได้ เป็นเรื่องที่คุยกับพยาบาลฝากครรภ์ได้โดยไม่ต้องอาย และควรจัดการเร็ว เพราะการเบ่งแรงซ้ำๆ เป็นสาเหตุหลักของริดสีดวงทวารช่วงตั้งครรภ์

ทำไมคนท้องถึงท้องผูก

1. ฮอร์โมนโปรเจสเตอโรน

ฮอร์โมนนี้ทำให้กล้ามเนื้อเรียบคลายตัว เพื่อให้มดลูกไม่บีบตัวก่อนเวลา แต่ผลข้างเคียงคือกล้ามเนื้อลำไส้ก็คลายด้วย อาหารเคลื่อนผ่านช้าลง ลำไส้ดูดน้ำกลับมากขึ้น อุจจาระจึงแห้งและแข็ง อาการนี้พบได้ตั้งแต่ไตรมาสแรก

2. มดลูกที่โตขึ้น

ในไตรมาสที่ 2-3 มดลูกที่ใหญ่ขึ้นกดทับลำไส้ใหญ่ส่วนปลายและไส้ตรง ทำให้ถ่ายยากขึ้น

3. ธาตุเหล็กและแคลเซียมเสริม

ธาตุเหล็กในวิตามินก่อนคลอด เป็นสาเหตุสำคัญของท้องผูก และแคลเซียมบางชนิดก็เช่นกัน อ่านเรื่องธาตุเหล็กที่ ธาตุเหล็กสำหรับคนท้อง

4. ดื่มน้ำน้อยและใยอาหารน้อย

คนที่แพ้ท้องมักกินน้อย ผักผลไม้น้อย หรือกินข้าวขาว ขนมปังขาวเป็นหลัก ทำให้กากใยไม่เพียงพอ

5. ขยับร่างกายน้อยลง

ความเหนื่อยทำให้นั่งนอนมากขึ้น การเคลื่อนไหวของลำไส้ก็ช้าลงด้วย

6. ความเครียดและการกลั้นอุจจาระ

อยู่นอกบ้านแล้วไม่สะดวก หรือรู้สึกไม่สบายตัวเลยกลั้นไว้ ทำให้อุจจาระแห้งแข็งขึ้นเรื่อย ๆ

วิธีแก้ที่ปลอดภัยเรียงตามลำดับ

ขั้นที่ 1: ปรับอาหารเพิ่มใยอาหาร

NHS แนะนำอาหารใยสูง เช่น ขนมปังโฮลวีต ผักผลไม้ ถั่ว และถั่วเลนทิล ให้เพิ่มทีละมื้อ เช่น สัปดาห์แรกเปลี่ยนข้าวขาวมื้อเช้าเป็นข้าวกล้องหรือข้าวโอ๊ต สัปดาห์ถัดไปเพิ่มผลไม้หนึ่งที่ช่วงบ่าย เพราะถ้าเพิ่มรวดเดียวจะท้องอืดจนไม่อยากกินต่อ

กลุ่มอาหาร	ตัวอย่างที่หาง่ายในไทย	หมายเหตุ
ผลไม้	มะละกอสุก ส้ม ฝรั่ง (กินเปลือกบางส่วน) แอปเปิล ลูกพรุน	มะละกอสุกกินได้ แต่มะละกอดิบควรเลี่ยง
ผัก	ผักบุ้ง ตำลึง คะน้า บรอกโคลี ฟักทอง	ปรุงสุก เคี้ยวง่าย
ธัญพืช	ข้าวกล้อง ขนมปังโฮลวีต ข้าวโอ๊ต	เปลี่ยนจากแป้งขัดสีเป็นบางมื้อ
ถั่วและเมล็ด	ถั่วเขียว ถั่วแดง งาดำ เมล็ดเจีย (แช่น้ำก่อน)	ควรกินพร้อมน้ำมาก
โยเกิร์ตหรือนมเปรี้ยว	โยเกิร์ตธรรมชาติ	มีจุลินทรีย์ช่วยระบบย่อย เลือกที่ไม่หวานจัด

ลูกพรุนหรือน้ำลูกพรุนช่วยได้ในหลายคน เพราะมีใยอาหารและสารซอร์บิทอล ควรเริ่มทีละน้อย ส่วนผลไม้และผักที่แนะนำเพิ่มเติม ดูที่ ผลไม้ที่คนท้องควรกิน และหลักการทั่วไปที่ อาหารคนท้องแต่ละไตรมาส

ขั้นที่ 2: ดื่มน้ำให้พอ

ใยอาหารต้องการน้ำ จึงจะทำให้อุจจาระนุ่ม วางขวดน้ำไว้ใกล้ตัวและจิบสม่ำเสมอทั้งวัน ถ้าแพทย์ไม่ได้จำกัดน้ำเพราะโรคประจำตัว ไม่ต้องดื่มรวดเดียว สังเกตสีปัสสาวะ ถ้าเหลืองอ่อนแสดงว่าพอ

น้ำอุ่นแก้วแรกตอนตื่นนอนช่วยกระตุ้นลำไส้ได้ในบางคน

ขั้นที่ 3: ขยับร่างกายทุกวัน

เดินเร็ว ๆ 20-30 นาทีต่อวัน โยคะสำหรับคนท้อง หรือว่ายน้ำ ช่วยให้ลำไส้ทำงานดีขึ้น ถ้าไม่มีข้อห้ามจากแพทย์ ดูแนวทางที่ ออกกำลังกายตอนท้อง

ขั้นที่ 4: สร้างนิสัยถ่ายเป็นเวลา

ลองนั่งห้องน้ำหลังมื้อเช้า ซึ่งเป็นช่วงที่ลำไส้ตอบสนองมากที่สุด (gastrocolic reflex) นั่งประมาณ 5-10 นาที ไม่ต้องเบ่งแรง ไม่กลั้นเมื่อรู้สึกปวด

ขั้นที่ 5: จัดท่านั่งถ่ายให้ถูก

• วางเท้าบนเก้าอี้เตี้ยหรือที่รองเท้า ให้เข่าสูงกว่าสะโพกเล็กน้อย
• เอนตัวไปข้างหน้าเล็กน้อย วางศอกบนต้นขา
• หายใจเข้าลึก ๆ แล้วหายใจออกช้า ๆ ผ่อนคลาย อย่ากลั้นหายใจเบ่ง

ท่านี้ช่วยให้ไส้ตรงตรงขึ้น ถ่ายง่ายขึ้นโดยไม่ต้องเบ่งแรง

ปรับวิตามินและธาตุเหล็ก

ถ้าท้องผูกหลังเริ่มธาตุเหล็ก ให้แจ้งแพทย์ แพทย์อาจ

• ปรับชนิดของเหล็กให้ย่อยง่ายขึ้น
• ลดขนาดเป็นต่อวันละครั้งหรือแบ่งกิน
• เปลี่ยนเวลากิน เช่น ก่อนนอน
• เพิ่มยาที่ทำให้อุจจาระนุ่ม

อย่าหยุดธาตุเหล็กเอง เพราะภาวะโลหิตจางตอนท้องมีความเสี่ยงต่อแม่และลูก ดูภาพรวมที่ วิตามินก่อนคลอด

ยาระบายตอนท้อง: ต้องรู้อะไร

ยาระบายมีหลายกลุ่ม บางกลุ่มค่อนข้างปลอดภัย บางกลุ่มควรหลีกเลี่ยง ห้ามเลือกเอง

กลุ่มยา/ผลิตภัณฑ์	ภาพรวม	ข้อควรระวัง
ใยอาหารเสริม (เช่น psyllium)	มักถูกพิจารณาว่าปลอดภัย เพราะไม่ดูดซึมเข้าร่างกาย	ต้องดื่มน้ำมาก ๆ
ยาทำให้อุจจาระนุ่ม	แพทย์อาจสั่งใช้ในระยะสั้น	ใช้ตามแพทย์สั่ง
ยาระบายกลุ่มออสโมติก	แพทย์พิจารณาให้ในบางราย	อย่าใช้ติดต่อนานโดยไม่ตรวจ
ยากระตุ้นลำไส้ (stimulant)	ใช้เฉพาะกรณีแพทย์สั่ง	อาจทำให้ปวดบิดท้อง
น้ำมันแร่ (mineral oil) และยาระบายที่ไม่ทราบส่วนผสม	โดยทั่วไปควรเลี่ยง	อาจรบกวนการดูดซึมวิตามิน
ยาสวนทวารและยาระบายสมุนไพรไม่ทราบสูตร	ไม่ควรใช้เอง	อาจกระตุ้นมดลูก

ตารางนี้ใช้คุยกับแพทย์หรือเภสัชกร ใช้แทนใบสั่งยาไม่ได้ เวลาไปซื้อยาที่ร้าน บอกเภสัชกรทุกครั้งว่าตั้งครรภ์กี่สัปดาห์ และกินวิตามินหรือธาตุเหล็กตัวไหนอยู่

ท้องผูกกับริดสีดวงทวาร

เมื่อเบ่งบ่อยและมดลูกกดหลอดเลือดดำบริเวณอุ้งเชิงกราน ทำให้หลอดเลือดที่ทวารหนักโป่งพองเป็นริดสีดวงทวาร อาการคือคัน ปวด หรือมีเลือดสดติดกระดาษชำระ วิธีบรรเทาเบื้องต้น

• นั่งแช่ก้นในน้ำอุ่นตื้น ๆ 10-15 นาที วันละ 2-3 ครั้ง
• NHS แนะนำให้ใช้ผ้าที่ชุบน้ำเย็นจัดแล้วบิดหมาด แตะเบาๆ ที่ก้อนเพื่อลดปวด
• หลังถ่าย ทำความสะอาดด้วยกระดาษชำระชุบน้ำหรือน้ำสะอาด แล้วซับเบา ๆ ไม่เช็ดถู
• เลี่ยงการนั่งหรือยืนนาน ๆ และเบ่งแรง
• ยาทาหรือยาเหน็บช่วยลดอาการอักเสบ แต่ไม่แก้ต้นเหตุ NHS ให้ถามแพทย์ พยาบาล หรือเภสัชกรก่อนใช้ทุกตัว

ถ้ามีเลือดออกมาก ปวดรุนแรง หรือก้อนยื่นออกมาไม่ยอมเข้า ให้พบแพทย์

ความผิดพลาดที่พบบ่อย

• กินใยอาหารเสริมโดยไม่ดื่มน้ำเพิ่ม ทำให้ท้องผูกแย่ลง
• เพิ่มผักผลไม้มากเกินไปทีเดียว แล้วท้องอืดจนไม่อยากกินต่อ
• งดธาตุเหล็กเองเพราะท้องผูก โดยไม่ปรึกษาแพทย์
• ใช้ยาระบายหรือชาสมุนไพรเป็นประจำ โดยไม่ทราบส่วนประกอบ
• อั้นอุจจาระเพราะไม่อยากเข้าห้องน้ำนอกบ้าน
• เบ่งแรงจนหน้าแดง เสี่ยงริดสีดวงและแผลที่ทวารหนัก

ตัวอย่างเมนูใน 1 วันที่ช่วยเรื่องท้องผูก

มื้อ	ตัวอย่าง
ตื่นนอน	น้ำอุ่น 1 แก้ว
เช้า	ข้าวโอ๊ตหรือโจ๊กข้าวกล้องใส่ไข่ต้ม และมะละกอสุก 1 ชิ้น
สาย	โยเกิร์ตธรรมชาติใส่ผลไม้
กลางวัน	ข้าวกล้อง แกงจืดผักรวม ปลานึ่ง
บ่าย	ส้ม 1 ผล หรือฝรั่ง 1/2 ลูก
เย็น	ข้าวสวยผสมข้าวกล้อง ผักบุ้งไฟแดงหรือผัดผักรวมใส่น้ำมันน้อย
ก่อนนอน	ลูกพรุน 2-3 ลูก (ถ้าเหมาะกับร่างกาย)

ปรับตามสุขภาพ ภาวะเบาหวานจากการตั้งครรภ์ หรือคำแนะนำจากแพทย์และนักกำหนดอาหาร ผู้ที่มีเบาหวานในครรภ์ต้องระวังปริมาณผลไม้หวาน ประกอบ

อาการที่ควรพบแพทย์

• ไม่ถ่ายเกิน 3-5 วัน แม้ปรับอาหารและน้ำแล้ว
• ปวดท้องรุนแรง ท้องบวมตึง อาเจียน (อาจมีการอุดตัน)
• มีเลือดปนอุจจาระมาก หรืออุจจาระสีดำ
• ท้องผูกสลับท้องเสียต่อเนื่อง น้ำหนักลดผิดปกติ
• ท้องผูกพร้อมปวดหลังรุนแรง มีไข้ หรือปัสสาวะแสบขัด
• มีริดสีดวงทวารที่ปวดมากหรือเลือดออกซ้ำ

ท้องผูกในแต่ละไตรมาสต่างกันอย่างไร

ไตรมาส	สาเหตุเด่น	แนวทางที่ได้ผลบ่อย
ไตรมาสที่ 1	โปรเจสเตอโรน ธาตุเหล็กเสริม และการกินน้อยจากแพ้ท้อง	ดื่มน้ำสม่ำเสมอ กินของว่างที่มีใย เช่น ผลไม้ ข้าวโอ๊ต
ไตรมาสที่ 2	ฮอร์โมนต่อเนื่อง มดลูกเริ่มกดลำไส้	เดินทุกวัน เพิ่มผักผลไม้ และฝึกนั่งถ่ายเป็นเวลา
ไตรมาสที่ 3	มดลูกใหญ่กดไส้ตรง ขยับตัวน้อยลง	แบ่งมื้อเล็ก ท่านั่งถ่ายยกเท้า และบริหารกล้ามเนื้อเชิงกรานตามแพทย์แนะนำ

ความเข้าใจผิดเรื่องท้องผูกกับน้ำมะพร้าว นม และสมุนไพร

• น้ำมะพร้าว ให้น้ำและแร่ธาตุ แต่ไม่ได้เป็นยาระบาย และมีน้ำตาลธรรมชาติ ดื่มพอประมาณตามที่แพทย์แนะนำ
• นมวัว บางคนท้องผูกขึ้นหลังดื่มนมมาก ๆ ขณะที่บางคนไม่มีผล ลองจดว่าวันที่ดื่มนมหลายแก้วถ่ายยากขึ้นหรือไม่
• สมุนไพรระบาย เช่น มะขามแขก ชุมเห็ดเทศ ไม่ควรใช้ในคนท้อง เพราะกระตุ้นลำไส้แรงและบางชนิดมีผลต่อมดลูก ควรปรึกษาแพทย์แผนไทยหรือแพทย์แผนปัจจุบันก่อน
• การดื่มน้ำเย็นจัดทันทีหลังตื่น อาจกระตุ้นลำไส้ในบางคน แต่ไม่ได้ผลกับทุกคน การดื่มน้ำอุ่นอาจสบายกว่า

เมื่ออุจจาระแข็งแล้วกลัวเจ็บ ควรทำอย่างไร

อาการกลัวเจ็บทำให้กลั้นอุจจาระ ซึ่งทำให้ยิ่งแข็งขึ้น วนเป็นวงจร วิธีแก้คือหยุดวงจรที่ต้นเหตุ

1. ดื่มน้ำและเพิ่มใยอาหารก่อน เพื่อให้อุจจาระนุ่ม
2. ไปห้องน้ำทันทีที่รู้สึกปวด ไม่กลั้น
3. ผ่อนคลายก้นและเชิงกราน หายใจเข้าลึก ๆ อย่าเบ่งกลั้นหายใจ
4. ถ้ามีแผลฉีก (anal fissure) ปวดแสบหลังถ่ายหรือมีเลือดสด ให้นั่งแช่น้ำอุ่นและแจ้งแพทย์ ซึ่งอาจสั่งยาทาที่ปลอดภัยต่อการตั้งครรภ์
5. ถ้ายังไม่ดีขึ้นภายใน 1-2 สัปดาห์ หลังปรับพฤติกรรม ให้ปรึกษาแพทย์ในนัดฝากครรภ์ครั้งถัดไป

สรุป

ท้องผูกตอนท้องเป็นอาการที่พบบ่อยจากฮอร์โมน มดลูกที่โตขึ้น และธาตุเหล็กเสริม ช่วยตัวเองได้ด้วยการเพิ่มใยอาหารทีละน้อย ดื่มน้ำให้เพียงพอ เดินหรือขยับเบา ๆ ทุกวัน นั่งถ่ายหลังมื้ออาหารโดยยกเท้าให้เข่าสูงกว่าสะโพก และไม่กลั้นอุจจาระ ห้ามซื้อยาระบายหรือสมุนไพรกินเอง หากไม่ถ่ายหลายวัน ปวดท้องรุนแรง หรือมีเลือดออก ให้พบแพทย์โดยเร็ว ในนัดฝากครรภ์ครั้งถัดไป ให้บอกแพทย์ว่าถ่ายห่างกันกี่วัน อุจจาระลักษณะอย่างไร และกินธาตุเหล็กหรือแคลเซียมยี่ห้อไหนอยู่ ข้อมูลสามข้อนี้ช่วยให้แพทย์เลือกวิธีปรับที่ตรงจุดได้เร็ว