ใจความสำคัญ
- ทารกแรกเกิดกินนมบ่อย หลับสั้น และขับถ่ายหลายครั้ง ผ้าอ้อมเปียกและน้ำหนักตัวบอกได้ดีกว่าการจับเวลาให้นม
- ให้นอนหงายบนที่นอนแข็งเรียบ ในห้องเดียวกับพ่อแม่แต่ไม่ใช่บนเตียงเดียวกัน อย่างน้อย 6 เดือนแรก ไม่มีหมอน ผ้าห่ม หรือตุ๊กตาในที่นอน
- สะดือแค่เก็บให้สะอาดและแห้ง พับผ้าอ้อมลงให้พ้นสะดือ ไม่ต้องทาอะไร และปกติหลุดภายในประมาณ 3 สัปดาห์
- ทารกอายุไม่ถึง 3 เดือนที่วัดไข้ทางทวารหนักได้ 38 องศาเซลเซียสขึ้นไป ต้องโทรหาแพทย์หรือไปโรงพยาบาลทันที ห้ามให้ยาก่อนปรึกษา
- ซึม ไม่ยอมกินนม หายใจเร็วหรือหอบ ตัวเหลืองลามถึงขา หรือสะดือมีหนอง คือสัญญาณที่ไม่ควรรอดูอาการข้ามคืน
คืนแรกที่บ้านหลังออกจากโรงพยาบาลมักเป็นคืนที่ทั้งคุณแม่และคุณพ่อตื่นทุกครั้งที่ลูกขยับ เพราะไม่มีพยาบาลให้กดกริ่งเรียนอีกแล้ว ข่าวดีคือการดูแลทารกแรกเกิดใน 4 สัปดาห์แรกมีงานหลักอยู่แค่ไม่กี่อย่าง คือให้นม ให้นอนหงายในที่ปลอดภัย รักษาสะดือให้แห้ง รักษาความอบอุ่น และรู้ว่าอาการแบบไหนต้องไปโรงพยาบาลเลย ส่วนที่เหลือคือการสังเกตและเรียนรู้ลูกไปทีละวัน
ตารางงานของวันหนึ่งในสัปดาห์แรก
ภาพรวมของวันหนึ่ง ๆ ของทารกแรกเกิดมีหน้าตาประมาณนี้ ตัวเลขเป็นช่วงทั่วไป ลูกแต่ละคนต่างกันได้
| เรื่อง | สิ่งที่พบบ่อยในสัปดาห์แรก | สิ่งที่คุณต้องทำ |
|---|---|---|
| กินนม | ตื่นกินทุก 2-3 ชั่วโมงทั้งกลางวันกลางคืน บางมื้อกินสั้น บางมื้อนาน | ให้ตามสัญญาณหิว ไม่รอให้ร้องจ้า |
| นอน | หลับเป็นช่วงสั้น ตื่นสลับตลอดวัน กลางวันกลางคืนยังไม่แยกกัน | จัดที่นอนปลอดภัยทุกครั้งที่ลูกหลับ |
| ขับถ่าย | อุจจาระสีดำเขียวใน 2-3 วันแรก แล้วเปลี่ยนเป็นเหลืองเมื่อกินนมเต็มที่ | นับผ้าอ้อมเปียกและสังเกตสี |
| อาบน้ำ | ยังไม่ต้องแช่น้ำจนกว่าสะดือหลุด | เช็ดตัวและเช็ดเฉพาะจุด |
| ตัวเหลือง | ตัวเหลืองอ่อน ๆ ช่วงวันที่ 2-5 พบได้บ่อย | สังเกตและไปตามนัด ดูรายละเอียดที่ด้านล่าง |
ในสองสัปดาห์แรกให้ใช้ตารางนี้ดูแนวโน้มมากกว่าดูเวลา ลูกที่กินนมได้ดีจะตื่นเองและดูดแรงขึ้นทุกวัน ลูกที่ต้องปลุกให้กินทุกมื้อหรือดูดไม่กี่นาทีแล้วหลับ ควรให้พยาบาลหรือแพทย์ดูเรื่องการดูดนมโดยเร็ว
นับผ้าอ้อมเพื่อรู้ว่าลูกได้นมพอ
คุณแม่ที่ให้นมแม่มองไม่เห็นว่าลูกกินไปกี่ออนซ์ จึงต้องใช้สัญญาณทางอ้อมแทน ผ้าอ้อมคือตัวชี้วัดที่ตรงที่สุดที่ทำได้เองที่บ้าน
- วันที่ 1 เปียกอย่างน้อย 1 ผืน วันที่ 2 อย่างน้อย 2 ผืน และเพิ่มขึ้นวันละประมาณ 1 ผืน
- ตั้งแต่ประมาณวันที่ 5-6 เป็นต้นไป ผ้าอ้อมเปียกเยอะ ราว 6 ผืนขึ้นไปต่อวัน ปัสสาวะสีเหลืองจาง
- อุจจาระเปลี่ยนจากสีดำเหนียว (ขี้เทา) เป็นเขียวเข้ม แล้วเป็นเหลืองเมื่อนมมาเต็มที่ ทารกนมแม่มักถ่ายเหลวเป็นเม็ดเล็ก ๆ วันละหลายครั้ง
- ผ้าอ้อมที่ยังมีปัสสาวะสีส้มอิฐ หรือไม่เปียกเกิน 8 ชั่วโมง เป็นสัญญาณให้โทรปรึกษา
ทารกทุกคนน้ำหนักลดลงในสัปดาห์แรกหลังคลอดก่อนจะกลับมาขึ้น แพทย์จะดูว่าลดไม่มากเกินไปและกลับมาถึงน้ำหนักแรกเกิดในราวสองสัปดาห์ เรื่องความถี่ของการให้นมแม่อ่านเพิ่มที่ ให้นมแม่ลูกกี่ชั่วโมง ถ้าลูกกินนมผง ปริมาณต่อมื้อดูที่ ทารกกินนมวันละกี่ออนซ์
ถ้าใช้ขวดนม ล้างทุกครั้งหลังมื้อและฆ่าเชื้อตามเกณฑ์ที่ ฆ่าเชื้อขวดนมทำอย่างไร เพราะทารกอายุไม่ถึง 2 เดือนเป็นกลุ่มที่แนะนำให้ฆ่าเชื้อทุกวัน
ที่นอนปลอดภัย ข้อกำหนดที่ต่อรองไม่ได้
เรื่องที่ต้องเข้มงวดที่สุดในเดือนแรกคือที่นอนและท่านอน ข้อแนะนำของ American Academy of Pediatrics (AAP) สำหรับทารกอายุไม่เกิน 1 ปีมีดังนี้
- นอนหงายทุกครั้งทั้งกลางวันและกลางคืน นอนตะแคงอันตรายพอ ๆ กับนอนคว่ำ
- ที่นอนต้องแข็ง เรียบ ไม่ยุบตามตัวลูก ลาดเอียงไม่เกิน 10 องศา ใช้ผ้าปูแบบรัดมุมผืนเดียว
- เตียงหรือเปลของลูกอยู่ในห้องเดียวกับพ่อแม่แต่แยกจากเตียงพ่อแม่ อย่างน้อย 6 เดือนแรก AAP ระบุว่าช่วยลดความเสี่ยง SIDS ได้มากถึงครึ่งหนึ่ง
- ไม่มีหมอน ผ้าห่ม กันกระแทก ตุ๊กตา หรือผ้าห่มถ่วงน้ำหนักในที่นอน
- ไม่สูบบุหรี่หรือบุหรี่ไฟฟ้าในบ้านและในรถ
- ถ้าลูกหลับคาคาร์ซีต รถเข็น หรือสลิง ให้ย้ายลงที่นอนที่แข็งในท่าหงายโดยเร็ว
ข้อที่คุณแม่หลังคลอดพลาดบ่อยที่สุดคือหลับคาโซฟาหรือเก้าอี้นวมขณะให้นมกลางดึก AAP ระบุว่าการหลับกับลูกบนโซฟาเพิ่มความเสี่ยงของการเสียชีวิตจากการนอนหลับได้สูงถึง 67 เท่า ถ้ารู้ตัวว่าง่วงจัด ให้ตั้งนาฬิกาปลุก ให้คุณพ่อ (หรือผู้ใหญ่อีกคน) ช่วยอุ้มไปวางที่นอนหลังกินเสร็จ และนั่งให้นมบนเตียงที่ปลอดจากหมอนหนาแทนโซฟา
เรื่องห่อตัว AAP ระบุว่าการห่อตัวไม่ได้ลดความเสี่ยง SIDS ถ้าจะห่อ ต้องวางลูกหงายเสมอ ไม่ห่อแน่นจนขยับสะโพกไม่ได้ และหยุดห่อเมื่อลูกเริ่มมีท่าทีจะพลิก ซึ่งมักราว 3-4 เดือน
สะดือ ปล่อยให้แห้งและไม่ต้องทำอะไรเพิ่ม
ตามคำแนะนำของ AAP สะดือที่เหลือตอนแรกเกิดจะแห้งแล้วหลุดเมื่อลูกอายุประมาณ 3 สัปดาห์ ที่ทำเองได้มีแค่ไม่กี่ข้อ
- เก็บให้สะอาดและแห้ง ไม่ต้องใช้แอลกอฮอล์เช็ด
- พับขอบผ้าอ้อมลงให้ต่ำกว่าสะดือ ปัสสาวะจะได้ไม่เปียก
- WHO แนะนำไม่ทาอะไรบนสะดือ เช่น ครีมหรือยาทา
- ถ้าสะดือเปื้อนอุจจาระหรือปัสสาวะ ล้างด้วยน้ำสะอาดแล้วซับให้แห้ง
- เลือดซึมเล็กน้อยตอนสะดือหลุดเป็นเรื่องปกติ
ให้ติดต่อกุมารแพทย์เมื่อมีหนองเหลืองมีกลิ่น ผิวรอบสะดือแดง ลูกร้องเมื่อแตะที่สะดือหรือผิวข้างเคียง หรือเลือดออกต่อเนื่อง หากสะดือยังไม่หลุดหลังอายุเกิน 3 สัปดาห์ก็ควรให้แพทย์ดู ผ้าที่ใช้แปะสะดือหรือยาสมุนไพรที่ผู้ใหญ่ในบ้านแนะนำให้โรย ไม่จำเป็นและเสี่ยงติดเชื้อ
อาบน้ำ ผิว และการแต่งตัว
WHO แนะนำรอให้ผ่าน 24 ชั่วโมงก่อนอาบน้ำครั้งแรก ระหว่างที่สะดือยังไม่หลุด ให้เช็ดตัวด้วยผ้านุ่มชุบน้ำอุ่นแทนการแช่น้ำ เน้นรอยพับที่คอ รักแร้ ขาหนีบ และหลังหู เช็ดแล้วซับให้แห้งทุกครั้ง ขั้นตอนละเอียดและอุณหภูมิน้ำอ่านที่ อาบน้ำทารกแรกเกิด
เรื่องเสื้อผ้า WHO แนะนำให้สวมเสื้อผ้าหนากว่าผู้ใหญ่ 1-2 ชั้น และสวมหมวกคลุมศีรษะเมื่ออากาศเย็น แต่ในบ้านเมืองร้อนอย่างไทย ปัญหามักกลับกัน คือห่อจนร้อนเกินไป ลองคลำที่หน้าอกหรือต้นคอของลูก ถ้าเปียกเหงื่อให้ถอดออกหนึ่งชั้น มือเท้าที่เย็นเล็กน้อยเป็นเรื่องปกติของทารก ไม่ใช่สัญญาณว่าหนาว
การกอดแนบอกแบบเนื้อแนบเนื้อ (skin-to-skin) ที่ WHO แนะนำให้ทำให้มากที่สุดในแต่ละวันช่วยรักษาอุณหภูมิของลูก และช่วยให้คุณพ่อมีส่วนในการดูแลได้ตั้งแต่สัปดาห์แรก
ตัวเหลือง สังเกตอย่างไรที่บ้าน
ทารกแรกเกิดจำนวนมากตัวเหลืองเล็กน้อยในช่วงสัปดาห์แรก สังเกตในที่แสงธรรมชาติโดยกดนิ้วเบา ๆ ที่หน้าผากหรือจมูกแล้วดูสีผิวหลังปล่อย ถ้าสีเหลืองลามจากหน้าลงมาที่อก ท้อง จนถึงขา ฝ่ามือฝ่าเท้า ให้พาไปโรงพยาบาลวันเดียวกัน พร้อมกับสังเกตว่าลูกกินนมน้อยลงหรือซึมหรือไม่ ตัวเหลืองที่เพิ่งเริ่มหลังสัปดาห์แรก หรือเหลืองนานเกิน 2 สัปดาห์ ก็ควรให้แพทย์ตรวจเช่นกัน
วัดไข้และเมื่อไรต้องโทรหาแพทย์
ไข้ในทารกแรกเกิดไม่เหมือนไข้ในเด็กโต เพราะภูมิคุ้มกันยังไม่พร้อม แม้ไข้ไม่สูงมากก็อาจมาจากการติดเชื้อรุนแรงได้ ตาม MedlinePlus
| อายุ | อุณหภูมิทางทวารหนักที่ต้องติดต่อแพทย์ |
|---|---|
| ต่ำกว่า 3 เดือน | 38 องศาเซลเซียส (100.4 องศาฟาเรนไฮต์) ขึ้นไป |
| 3-12 เดือน | 39 องศาเซลเซียส (102.2 องศาฟาเรนไฮต์) ขึ้นไป |
| ทุกอายุ | เกิน 40.5 องศาเซลเซียส หรือไข้นานเกิน 48 ชั่วโมงในเด็กต่ำกว่า 2 ปี |
ขั้นตอนที่ควรทำเมื่อสงสัยว่าลูกตัวร้อน
- วัดอุณหภูมิอีกครั้งด้วยปรอทดิจิทัลสำหรับเด็ก วัดทางทวารหนักเพื่อให้ได้ค่าที่ใช้ตัดสิน
- ถ้าถึงเกณฑ์ตามตาราง โทรหาแพทย์หรือไปแผนกฉุกเฉินทันที ในทารกแรกเกิดไม่ต้องรอดูอาการข้ามคืน
- ห้ามให้ยาลดไข้ก่อนปรึกษาแพทย์ ในทารกอายุไม่ถึง 3 เดือน MedlinePlus ระบุให้ติดต่อผู้ให้บริการก่อนให้ยาใด ๆ
- ห้ามเช็ดตัวด้วยแอลกอฮอล์ และไม่ต้องห่มผ้าหนาเพื่อให้เหงื่อออก
ตัวเย็นผิดปกติก็เป็นสัญญาณอันตรายในทารกเล็กเช่นเดียวกับไข้ ถ้าตัวเย็น ซึม ดูดนมไม่ได้ ให้ไปโรงพยาบาลเช่นกัน
ใครช่วยอะไรได้ในบ้าน เพื่อให้แม่ได้พัก
คุณแม่หลังคลอดยังต้องฟื้นตัวจากแผลและน้ำนมที่เพิ่งเริ่มเต็ม ถ้าทั้งบ้านผลัดกันตื่นเพียงคนเดียว คนที่ตื่นจะหมดแรงเร็ว การแบ่งงานง่าย ๆ ช่วยได้มาก
- คุณพ่อรับหน้าที่เปลี่ยนผ้าอ้อมก่อนมื้อนมและอุ้มไล่ลมหลังมื้อ แม่แค่ให้นมแล้วหลับต่อ
- แบ่งคืนเป็นสองช่วง ช่วงหนึ่งแม่ดูแลลูกคนเดียว อีกช่วงพ่อรับ (ถ้าแม่ปั๊มนมไว้ในตู้เย็นแล้ว) เพื่อให้แต่ละคนได้นอนต่อเนื่อง 4-5 ชั่วโมง วิธีเก็บนมดูที่ น้ำนมแม่เก็บได้กี่วัน
- ญาติที่มาช่วยควรล้างมือก่อนอุ้มลูก คนที่ไอ มีน้ำมูก หรือมีแผลเริ่มเป็นเริมที่ปาก ขอให้งดอุ้มและงดหอมแก้ม
- ปฏิเสธการมาเยี่ยมแบบเป็นกลุ่มใหญ่ในเดือนแรก ลูกยังรับเชื้อได้ง่าย
ดูแลแม่ควบคู่กันตามแนวทางที่ การดูแลตัวเองหลังคลอด 6 สัปดาห์แรก และถ้าคุณแม่รู้สึกเศร้า ร้องไห้ง่าย หรือไม่อยากเข้าใกล้ลูกต่อเนื่องเกิน 2 สัปดาห์ ให้บอกแพทย์ เรื่องนี้พบได้ไม่น้อยและรักษาได้
นัดและเอกสารที่ต้องเก็บไว้
ก่อนออกจากโรงพยาบาลให้ถามพยาบาลและแพทย์ให้ครบ 4 เรื่อง คือ นัดตรวจครั้งแรกวันไหน ที่ไหน ลูกได้วัคซีนอะไรไปแล้ว มีผลตรวจคัดกรองอะไรบ้างที่ต้องตามผล และเบอร์โทรที่ติดต่อได้ตอนกลางคืน โรงพยาบาลส่วนใหญ่ให้วัคซีนตับอักเสบบีและบีซีจีก่อนกลับบ้านตามตารางวัคซีนพื้นฐาน ให้จดวันที่ลงในสมุดสีชมพูและตรวจกับใบนัด ถ้าสงสัยเรื่องตารางวัคซีนหรือการตรวจคัดกรอง ถามกุมารแพทย์หรือพยาบาลที่ดูแลลูกโดยตรง
เมื่อผ่านเดือนแรก ลูกจะเริ่มมองหน้าและยิ้มตอบ ติดตามพัฒนาการแต่ละเดือนได้ที่ พัฒนาการทารก 0-12 เดือน
สามข้อที่ห้ามพลาด
- ให้นอนหงาย บนที่นอนแข็งเรียบ ในห้องเดียวกับพ่อแม่ ไม่มีของนุ่มในที่นอน
- นับผ้าอ้อมเปียกและพาไปตรวจตามนัด เพื่อดูว่าลูกได้นมพอและน้ำหนักกลับมาตามเกณฑ์
- ทารกอายุไม่ถึง 3 เดือนที่มีไข้ถึง 38 องศาเซลเซียส ซึม หายใจเร็ว หรือไม่ยอมกินนม ไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอ
ส่วนที่เหลือ เช่น ลูกร้องเพราะอะไรหรือจะอุ้มท่าไหน คุณจะเรียนรู้ได้เองเร็วกว่าที่คิด หลายสัปดาห์แรกที่รู้สึกว่าไม่รู้อะไรเลยเป็นเรื่องที่พ่อแม่ทุกคนผ่านมาเหมือนกัน และพยาบาลหรือกุมารแพทย์ที่ดูแลลูกยินดีให้คำปรึกษาเมื่อคุณไม่แน่ใจ
คำถามที่พบบ่อย
ทารกแรกเกิดนอนวันละกี่ชั่วโมงถึงถือว่าปกติ
ทารกแรกเกิดส่วนใหญ่หลับรวมกันหลายชั่วโมงต่อวัน แต่ตื่นเป็นช่วงสั้น ๆ เพื่อกินนมทุก 2-3 ชั่วโมง จึงไม่มีตัวเลขที่ตายตัว สิ่งที่ต้องดูคือตื่นมากินนมได้ ผ้าอ้อมเปียกพอ และน้ำหนักขึ้นตามนัด ถ้าลูกหลับยาวจนต้องปลุกให้กินนมทุกมื้อหรือปลุกไม่ตื่น ให้โทรปรึกษาแพทย์
ลูกร้องไห้ไม่หยุด ต้องทำอะไรบ้างตามลำดับ
เช็กตามลำดับ คือหิวไหม ผ้าอ้อมเปียกหรือเปล่า ร้อนหรือหนาวเกินไปไหม ต้องการไล่ลมหรือไม่ แล้วลองอุ้มแนบตัว โยกเบา ๆ หรือห่มตัวหลวม ๆ ถ้ายังร้องไม่หยุดหลายชั่วโมง ร้องแหลมผิดปกติ มีไข้ อาเจียน หรือไม่ยอมกินนม ควรพบแพทย์ และถ้าคุณเองเริ่มหมดแรงจนกลัวจะควบคุมตัวเองไม่ได้ ให้วางลูกลงในที่นอนที่ปลอดภัยแล้วเดินออกมาพักสองสามนาที
ควรพาลูกไปตรวจครั้งแรกหลังออกจากโรงพยาบาลเมื่อไร
โรงพยาบาลมักนัดดูน้ำหนัก ตัวเหลือง และสะดือภายในสัปดาห์แรกถึงสองสัปดาห์หลังกลับบ้าน ให้ถือสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) ไปทุกครั้ง และถามพยาบาลตอนออกจากโรงพยาบาลว่านัดวันไหน ที่ไหน
แหล่งอ้างอิง
- Caring for a newborn | องค์การอนามัยโลก (WHO)
- How to Keep Your Sleeping Baby Safe: AAP Policy Explained | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- Umbilical Cord Care in Newborns | HealthyChildren.org (American Academy of Pediatrics)
- When your baby or infant has a fever | MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine)
