สรุปสั้นๆ
- ล้างขวดนมทุกครั้งหลังกินด้วยน้ำสบู่ร้อนและแปรง ส่วนการฆ่าเชื้อเพิ่มต้องทำอย่างน้อยวันละครั้งเมื่อลูกอายุไม่ถึง 2 เดือน คลอดก่อนกำหนด หรือภูมิคุ้มกันต่ำ
- วิธีต้ม ทำให้ชิ้นส่วนจมน้ำทั้งหมด รอเดือดแล้วนับ 5 นาที ใช้ที่คีบสะอาดหยิบ ขวดใหม่ให้ต้ม 5 นาทีก่อนใช้ครั้งแรก
- ผึ่งให้แห้งในอากาศบนผ้าสะอาดหรือกระดาษ ไม่เช็ดด้วยผ้าเช็ดจาน เพราะผ้าเช็ดเป็นที่ส่งเชื้อกลับมา
- แปรงล้างขวดและกะละมังก็ต้องล้างและผึ่งแห้ง ซึ่งเป็นจุดที่มักถูกลืม
- ขวดสะอาดแล้ว ผงนมก็ไม่ปลอดเชื้อ ต้องชงด้วยน้ำต้มเดือดที่ยังอุ่นร้อนไม่ต่ำกว่า 70 องศาเซลเซียส และทิ้งนมที่เหลือหลัง 2 ชั่วโมง
ขวดนมต้องล้างทุกครั้งหลังลูกกิน และฆ่าเชื้อเพิ่มอย่างน้อยวันละครั้งถ้าลูกอายุไม่ถึง 2 เดือน คลอดก่อนกำหนด หรือมีภูมิคุ้มกันต่ำ วิธีที่ตรงที่สุดคือต้มชิ้นส่วนทั้งหมดในน้ำเดือด 5 นาที ตามแนวทางของ CDC ส่วนทารกที่โตกว่าและแข็งแรง การล้างสะอาดด้วยน้ำสบู่ร้อนและแปรงทุกมื้อมักเพียงพอ การฆ่าเชื้อไม่ได้ช่วยถ้าขั้นล้างไม่สะอาด คราบนมที่ติดอยู่ใต้จุกหรือรอบเกลียวเป็นที่หลบของเชื้อที่น้ำเดือดไปไม่ถึง
บทนี้แยกให้ชัดว่าอะไรคือการล้าง อะไรคือการฆ่าเชื้อ ทำอย่างไรทีละขั้น และเลือกวิธีไหนตามบ้านที่มีอุปกรณ์ต่างกัน
ล้างกับฆ่าเชื้อ เป็นสองขั้นต่างกัน
| ล้าง | ฆ่าเชื้อ | |
|---|---|---|
| ทำเมื่อไร | ทุกครั้งหลังลูกกินนม | อย่างน้อยวันละครั้งสำหรับทารกกลุ่มเสี่ยง |
| ทำเพื่ออะไร | ขจัดคราบนมและสิ่งสกปรกที่มองเห็น | ลดจำนวนเชื้อที่ล้างไม่หมด |
| ใช้อะไร | น้ำสบู่ร้อน แปรง กะละมังเฉพาะ | ต้ม ไอน้ำ หรือเครื่องล้างจานรอบร้อน |
| ข้ามได้ไหม | ข้ามไม่ได้ | ข้ามได้ในทารกโตและแข็งแรง ถ้าล้างดีและแปรงสะอาด |
ฆ่าเชื้อก่อนล้างไม่ได้ผล เพราะคราบนมกันความร้อนและเป็นอาหารของเชื้อ ลำดับที่ถูกคือล้างก่อนเสมอ
ใครควรฆ่าเชื้อทุกวัน
CDC ให้ฆ่าเชื้อที่บ้านวันละครั้งหรือมากกว่านั้น เมื่อทารกอยู่ในกลุ่มต่อไปนี้
- อายุไม่ถึง 2 เดือน
- คลอดก่อนกำหนด
- ภูมิคุ้มกันต่ำ เช่น ผลจากโรคหรือการรักษาที่แพทย์แจ้งไว้
ทารกที่โตกว่า 2 เดือนและแข็งแรง ไม่ต้องฆ่าเชื้อทุกวันถ้าล้างหลังกินอย่างทั่วถึง ถ้าบ้านมีเครื่องล้างจานที่มีรอบอบแห้งด้วยความร้อนหรือรอบฆ่าเชื้อ ก็ไม่ต้องฆ่าเชื้อแยกอีก
เหตุผลที่ทารกเล็กต้องระวังเป็นพิเศษคือระบบภูมิคุ้มกันยังพัฒนาไม่เต็มที่ และนมผงเองก็ไม่ปลอดเชื้อ คู่มือขององค์การอนามัยโลกและ FAO ว่าด้วยการเตรียมนมผงอย่างปลอดภัย ระบุว่าการล้างและฆ่าเชื้ออุปกรณ์ให้นมและเตรียมนมคือข้อกำหนดเบื้องต้นก่อนที่จะชงนมได้อย่างปลอดภัย
ล้างให้สะอาด ทีละขั้นตอน
ทำทุกมื้อทันทีหลังลูกกิน อย่าแช่ขวดค้างไว้ทั้งคืน
- ล้างมือด้วยสบู่ 20 วินาทีก่อนหยิบอุปกรณ์
- แยกขวดออกเป็นชิ้น ได้แก่ ตัวขวด วงแหวน จุก ฝา และวาล์วถ้ามี
- ล้างน้ำไหลเพื่อเอานมที่เหลือออก ล้างนอกอ่างล้างจานหลักถ้าทำได้
- เทน้ำร้อนและสบู่ล้างจานลงกะละมังที่ใช้เฉพาะอุปกรณ์ให้นม ไม่ใช้ร่วมกับหม้อกระทะ
- ขัดทุกชิ้นด้วยแปรงขวดนม ตรงก้นขวด เกลียว และรอบวงแหวนที่นมมักสะสม
- บีบน้ำสบู่ผ่านรูจุกนม เพื่อล้างคราบที่ติดในรู
- ล้างน้ำสะอาดอีกครั้งจนไม่มีฟอง
- ผึ่งให้แห้ง
ถ้าชิ้นส่วนระบุว่าเข้าเครื่องล้างจานได้ ใส่ตะกร้าปิดหรือถุงตาข่ายสำหรับชิ้นเล็ก เลือกรอบน้ำร้อนและรอบอบแห้งด้วยความร้อนถ้าเครื่องมี
วิธีต้ม ขั้นตอนที่ทำได้ทุกบ้าน
การต้มเป็นวิธีที่ CDC ระบุเป็นตัวเลือกแรก และไม่ต้องซื้ออุปกรณ์เพิ่ม
- ใช้หม้อสะอาดที่ใช้ต้มอุปกรณ์ลูกเท่านั้น ใส่ขวดและชิ้นส่วนที่ล้างแล้วให้จมน้ำทั้งหมด ไม่มีฟองอากาศติดในขวด
- ตั้งไฟจนน้ำเดือด แล้วนับต่อ 5 นาที
- ปิดไฟ ใช้ที่คีบสะอาดหยิบชิ้นส่วนออก ไม่ใช้มือเปล่า
- วางบนผ้าสะอาดหรือกระดาษทิชชู่ที่ไม่เคยใช้ ให้แห้งในอากาศ
- ล้างมือ ประกอบชิ้นส่วนที่แห้งสนิท แล้วเก็บในที่ปิด
ขวดใหม่ที่เพิ่งซื้อให้ต้ม 5 นาทีก่อนใช้ครั้งแรกเช่นกัน MedlinePlus แนะนำให้ฆ่าเชื้อชิ้นส่วนใหม่ด้วยการต้ม 5 นาทีก่อนใช้
ข้อควรระวังที่พบบ่อย
- ดูฉลากว่าชิ้นส่วนทนต้มได้ ขวดพลาสติกบางแบบ จุกบางรุ่น หรือวาล์ว ผู้ผลิตระบุให้ใช้ไอน้ำแทนการต้ม
- ไม่ปล่อยขวดพลาสติกให้แตะก้นหม้อที่ร้อนจัดโดยตรง ใช้ตะแกรงรองหรือใช้ชามกันไว้
- ไม่ต้มซ้ำนานเกิน 5 นาทีโดยคิดว่าสะอาดขึ้น ชิ้นพลาสติกและยางเสื่อมเร็วขึ้นเท่านั้น
- ขวดแก้วทนการต้มได้ แต่ใส่ลงน้ำเย็นแล้วค่อยตั้งไฟ ไม่หย่อนเข้าน้ำเดือดจัด
เครื่องนึ่งไอน้ำ ไมโครเวฟ และเครื่องล้างจาน
CDC ระบุทางเลือกอื่นไว้ ได้แก่ ระบบไอน้ำแบบไมโครเวฟหรือเสียบปลั๊ก ซึ่งต้องทำตามคู่มือของผู้ผลิตทุกประการ เครื่องล้างจานที่มีรอบฆ่าเชื้อหรืออบแห้งด้วยความร้อน และการแช่ในสารฟอกขาวชนิดไม่มีกลิ่นผสมน้ำ (2 ช้อนชาต่อน้ำ 1 แกลลอน แช่อย่างน้อย 2 นาที ไม่ล้างซ้ำ) ซึ่งบ้านในไทยไม่ค่อยใช้ เพราะความเข้มข้นของน้ำยาแต่ละผลิตภัณฑ์ต่างกันและวัดยาก ถ้าไม่แน่ใจ ใช้การต้มหรือไอน้ำจะควบคุมง่ายกว่า
| วิธี | จุดเด่น | ข้อจำกัด |
|---|---|---|
| ต้มในหม้อ | ไม่ต้องซื้ออะไรเพิ่ม ใช้ได้กับขวดแก้วและพลาสติกที่ทนต้ม | ต้องเฝ้า ใช้เวลา ขวดพลาสติกบางแบบห้ามต้ม |
| เครื่องนึ่งไอน้ำไฟฟ้า | กดปุ่มแล้วไม่ต้องเฝ้า ได้จำนวนมากต่อรอบ | ราคาตั้งแต่หลักร้อยถึงหลักพัน ต้องล้างตะกรันหินปูนเป็นระยะ |
| ไอน้ำในไมโครเวฟ | เล็ก เก็บง่าย | จำนวนต่อรอบน้อย ต้องมั่นใจว่าชิ้นส่วนทนไมโครเวฟ |
| เครื่องล้างจาน | ล้างและฆ่าเชื้อในรอบเดียว | ต้องมีรอบร้อนหรือรอบฆ่าเชื้อ และชิ้นส่วนระบุว่าเข้าเครื่องได้ |
ถ้ากำลังตัดสินใจซื้อเครื่องนึ่งโดยเฉพาะ ให้ดูว่าบ้านมีขวดจำนวนเท่าไรและทารกอยู่ในกลุ่มต้องฆ่าเชื้อทุกวันหรือไม่ ถ้าลูกโตกว่า 2 เดือนและแข็งแรง เครื่องที่ซื้อมาอาจใช้น้อยลงตามเวลา
ผึ่งและเก็บ จุดที่คนมักพลาดมากกว่าตอนต้ม
หลังล้างหรือฆ่าเชื้อ CDC ให้ผึ่งชิ้นส่วนในอากาศบนผ้าสะอาดที่ไม่เคยใช้หรือกระดาษทิชชู่ และไม่เช็ดด้วยผ้าเช็ดจาน เพราะผ้าอาจส่งเชื้อกลับ
- ที่ผึ่งแบบตะแกรงใช้ได้ถ้ามีไว้ใช้กับอุปกรณ์ให้นมเท่านั้น และต้องล้างและฆ่าเชื้อตัวตะแกรงทุกไม่กี่วัน ในกลุ่มเสี่ยงทุกวัน
- เก็บชิ้นส่วนที่แห้งสนิทแล้วในตู้ปิดหรือกล่องที่เก็บของสะอาดเท่านั้น ไม่เก็บใต้อ่างล้างจานหรือในห้องน้ำ
- ล้างมือก่อนประกอบ อย่าจับด้านในปากขวดและด้านในจุก
- แปรงล้างขวดและกะละมังที่ใช้ล้างเป็นอุปกรณ์สกปรกที่สุดในชุด ต้องล้างและผึ่งให้แห้งหลังใช้ทุกครั้ง ล้างและฆ่าเชื้อทุกไม่กี่วัน ส่วนทารกกลุ่มเสี่ยงให้ทำหลังใช้ทุกครั้ง
- ฟองน้ำล้างจานที่ใช้ทั่วไปไม่ควรใช้ล้างขวดนม เพราะสะสมเชื้อได้ง่าย
ตัวอย่างตารางประจำวันสำหรับลูกอายุ 1 เดือน
ตัวอย่างนี้ใช้กับทารกนมผงล้วนที่กิน 8 มื้อ ตั้งสมมติฐานว่ามีขวด 6 ใบ ไม่ใช่ตารางตายตัว ปรับตามบ้านของคุณ
| เวลา | ทำอะไร |
|---|---|
| ทุกมื้อหลังลูกกิน | ล้างขวดที่ใช้ทันที ผึ่งบนผ้าสะอาด |
| ช่วงเช้า หลังมื้อแรก | ล้างขวดค้างให้ครบ แล้วต้มหรือนึ่งทั้ง 6 ใบพร้อมจุก 5 นาที |
| ก่อนนอนตอนค่ำ | เตรียมขวดแห้ง 3-4 ใบไว้ข้างเตียงสำหรับมื้อกลางคืน พร้อมผงนมตวงแยกใส่กล่องและกระติกน้ำร้อน |
| ทุกสองสามวัน | ล้างแปรง กะละมัง และที่ผึ่ง ฆ่าเชื้อด้วยการต้มหรือเครื่อง |
ถ้าบ้านมีขวดเพียง 3 ใบ จะต้องล้างทุก 2-3 มื้อและต้มบ่อยขึ้น การมีขวดเพียงพอลดภาระนี้ ดูวิธีคำนวณจำนวนขวดที่ เลือกขวดนมเด็ก
ขวดสะอาดแล้ว ชงนมให้ปลอดภัยด้วย
ผงนมไม่ปลอดเชื้อ สหราชอาณาจักรแนะนำให้ผสมนมผงด้วยน้ำที่อุณหภูมิ 70 องศาเซลเซียสขึ้นไปเพื่อลดความเสี่ยงทางจุลชีววิทยา ในทางปฏิบัติคือต้มน้ำให้เดือดแล้วใช้ขณะที่ยังร้อนจัด ไม่ปล่อยทิ้งไว้จนเย็น จากนั้นจึงทำให้นมเย็นลงจนอุ่นพอดีก่อนให้ลูกกิน ทดสอบด้วยการหยดบนข้อมือ
CDC ระบุว่าถ้าลูกกินไม่หมดขวดภายใน 2 ชั่วโมง ให้ทิ้งนมที่เหลือ ไม่เก็บไว้มื้อต่อไป
สัดส่วนปริมาณนมต่อมื้อดูที่ ทารกกินนมวันละกี่ออนซ์ ส่วนการเลือกนมผงและอ่านฉลากอยู่ที่ เลือกนมผงให้ลูกอย่างไร และ นมผงเด็กแรกเกิด ยี่ห้อไหนดี
ล้างทุกมื้อ ฆ่าเชื้อตามความจำเป็น
| สถานการณ์ | ทำอย่างไร |
|---|---|
| ลูกอายุไม่ถึง 2 เดือน หรือคลอดก่อนกำหนด | ล้างทุกมื้อ ต้ม 5 นาทีทุกวัน อย่างน้อยวันละครั้ง |
| ลูกโตกว่า 2 เดือน แข็งแรง | ล้างทุกมื้อให้ทั่ว ฆ่าเชื้อเป็นครั้งคราวหรือเมื่อลูกเพิ่งป่วย |
| มีเครื่องล้างจานรอบร้อน | ใส่ชิ้นส่วนที่ระบุว่าเข้าเครื่องได้ ไม่ต้องฆ่าเชื้อแยก |
| ลูกเพิ่งป่วยท้องเสียหรือติดเชื้อ | ฆ่าเชื้อรอบถัดไปและล้างแปรงด้วย |
| ขวดใหม่ จุกใหม่ | ต้ม 5 นาทีก่อนใช้ครั้งแรก |
| ขวดแตก บิ่น ขุ่นมาก หรือจุกฉีกขาด | ทิ้งและเปลี่ยนใหม่ |
เมื่อล้างสะอาดทุกมื้อ ผึ่งแห้ง เก็บในที่ปิด และชงด้วยน้ำร้อนตามที่แนะนำ ความเสี่ยงต่อลูกจะต่ำลงมาก ปรึกษากุมารแพทย์หรือพยาบาลเด็กถ้าลูกเป็นทารกเสี่ยง เช่น คลอดก่อนกำหนด เพื่อถามว่าควรฆ่าเชื้อทุกวันไปนานเท่าไร
สำหรับการออกนอกบ้าน เตรียมขวดสะอาดที่แห้งสนิทใส่กล่องปิดสนิทแยกจากของอื่น พกน้ำร้อนจัดในกระติกและผงนมตวงแยกต่อมื้อ แล้วชงตอนจะให้ ไม่ชงล่วงหน้าแล้วพกไว้ในกระเป๋า ล้างขวดที่ใช้แล้วเมื่อถึงที่พัก ถ้าล้างทันทีไม่ได้ ให้ใส่ถุงปิดสนิทก่อน แล้วล้างตามขั้นตอนเดิมเมื่อมีน้ำสะอาดและสบู่ ห้ามเก็บขวดที่เปื้อนนมไว้ข้ามคืน เพราะคราบนมที่แห้งติดแน่นล้างยากกว่ามาก
คำถามที่พบบ่อย
ฆ่าเชื้อขวดนมต้องทำทุกมื้อไหม
ไม่ต้อง ตามแนวทางของ CDC ให้ล้างทุกมื้อ และฆ่าเชื้ออย่างน้อยวันละครั้ง สำหรับทารกอายุไม่ถึง 2 เดือน คลอดก่อนกำหนด หรือภูมิคุ้มกันต่ำ ส่วนทารกที่โตกว่าและแข็งแรง ถ้าล้างด้วยน้ำสบู่ร้อนและแปรงทุกครั้งอย่างทั่วถึง ก็อาจไม่ต้องฆ่าเชื้อทุกวัน
ต้มขวดพลาสติกบ่อยทำให้ขวดเสียหรือมีสารเคมีออกมาไหม
ขวดพลาสติกที่ผู้ผลิตระบุว่าต้มได้ใช้ต้มตามที่ระบุได้ แต่ถ้าขวดเปลี่ยนรูป ขุ่น เป็นรอยแตกลายงา หรือตัวหนังสือซีด ให้เปลี่ยนใหม่ ถ้าผู้ผลิตระบุว่าห้ามต้ม ให้ใช้ไอน้ำหรือเครื่องล้างจานรอบร้อนแทนตามคู่มือ
ใช้เครื่องล้างจานแทนการต้มได้ไหม
ได้ ถ้าชิ้นส่วนระบุว่าเข้าเครื่องล้างจานได้ และเครื่องมีรอบอบแห้งด้วยความร้อนหรือรอบฆ่าเชื้อ CDC ระบุว่าไม่ต้องฆ่าเชื้อแยกอีก ให้ใส่ชิ้นเล็กในตะกร้าปิดหรือถุงตาข่าย และวางชิ้นส่วนให้น้ำกระจายถึงด้านในขวด
ขวดที่ฆ่าเชื้อแล้วเก็บได้นานแค่ไหน
CDC ไม่ได้กำหนดตัวเลขชั่วโมงตายตัว หลักคือแยกชิ้นส่วนสะอาดที่แห้งสนิทแล้วเก็บในตู้หรือกล่องปิดที่ใช้เก็บของสะอาดเท่านั้น ล้างมือก่อนหยิบประกอบ ถ้าชิ้นส่วนเปียกชื้น ฝุ่นเกาะ หรือเก็บในที่ใต้อ่างล้างจาน ให้ล้างและฆ่าเชื้อใหม่ก่อนใช้
แหล่งอ้างอิง
- How to Clean, Sanitize, and Store Infant Feeding Items | Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
- Buying and caring for baby bottles and nipples | MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine)
- Safe preparation, storage and handling of powdered infant formula: guidelines | องค์การอนามัยโลก (WHO) และ FAO
- Advice on preparation of formula milks restated | Department of Health and Social Care (สหราชอาณาจักร)
