ลูกไอ ฟังเสียงไอบอกอะไร ดูแลที่บ้านอย่างไร เมื่อไรต้องหาหมอ

เสียงไอของลูกตอนตีสองทำให้คุณแม่ตื่นเต็มตาได้ทันที แล้วคำถามก็ตามมาเป็นชุด ไอแบบนี้ปกติไหม ต้องพาไปโรงพยาบาลเดี๋ยวนี้หรือรอเช้าได้ ไอส่วนใหญ่ในเด็กเกิดจากหวัดและหายเองได้ในไม่กี่สัปดาห์ค่ะ สิ่งที่ช่วยคุณแม่ตัดสินใจได้คือการฟังลักษณะเสียงไอ ดูการหายใจ และนับว่าไอมานานแค่ไหน

ไอไม่ใช่โรค มันคือกลไกที่ร่างกายใช้ขับเสมหะและสิ่งแปลกปลอมออกจากทางเดินหายใจ การกดไอให้หยุดทั้งหมดจึงไม่ใช่เป้าหมาย เป้าหมายคือให้ลูกสบายพอที่จะกินและนอนได้ ระหว่างที่ร่างกายจัดการกับต้นเหตุ

ฟังเสียงไอ แต่ละแบบบอกอะไร

เสียงไอเป็นเบาะแสแรกที่คุณแม่สังเกตได้เอง ตารางนี้ใช้เพื่อเตรียมข้อมูลไปเล่าให้แพทย์ฟัง ไม่ใช่เพื่อวินิจฉัยเอง

ลักษณะเสียงไอ	มักพบร่วมกับ	สาเหตุที่พบบ่อย
ไอมีเสมหะ เสียงครืดคราด	น้ำมูก ไข้ต่ำ ๆ	หวัด ซึ่งเสมหะไหลลงคอ
ไอแห้ง ๆ ระคายคอ	เจ็บคอ หรือหลังหายหวัด	การระคายเคืองที่ยังค้างหลังติดเชื้อไวรัส
ไอเสียงก้องเหมือนแมวน้ำเห่า	เสียงแหบ หายใจเข้ามีเสียงฮื้ด	ครูป
ไอมากตอนกลางคืนหรือเวลาวิ่งเล่น	หายใจมีเสียงหวีด	หอบหืด ตามที่ NHS ระบุว่าควรให้แพทย์ตรวจ
ไอเป็นชุดยาวติดกันจนหน้าแดงหรือเขียว	อาเจียนหลังไอ	ต้องพบแพทย์เพื่อตรวจหาสาเหตุ
ไอทันทีหลังสำลักอาหารหรือของเล่นชิ้นเล็ก	เริ่มไอแบบเฉียบพลันขณะเล่นหรือกิน	สิ่งแปลกปลอมเข้าทางเดินหายใจ ต้องพบแพทย์

ถ้าเล่าไม่ถูก ให้ใช้โทรศัพท์อัดวิดีโอเสียงไอของลูกสักครั้ง แพทย์ได้ยินเสียงจริงช่วยให้ประเมินได้ดีกว่าการบรรยายมาก

ไอจากหวัด ใช้เวลาหายนานเท่าไร

คุณแม่หลายคนกังวลเพราะลูกหายไข้ หายน้ำมูกแล้ว แต่ยังไอค้างอยู่ AAP อธิบายว่าไอจากการติดเชื้อไวรัสในเด็กมักอยู่ได้นาน 2-3 สัปดาห์ เพราะทางเดินหายใจต้องใช้เวลาฟื้นตัวหลังเชื้อหมดไปแล้ว ลำดับที่พบบ่อยคือ

ช่วงเวลา	สิ่งที่มักเห็น
วันที่ 1-3	น้ำมูกใส ไข้ต่ำ ๆ เริ่มไอ
วันที่ 4-7	น้ำมูกข้นขึ้น ไอมีเสมหะมากที่สุด
สัปดาห์ที่ 2	ไข้หาย น้ำมูกลดลง ไอห่างลง
สัปดาห์ที่ 3	เหลือไอเป็นบางครั้ง โดยเฉพาะตอนตื่นนอน

ถ้าไอนานเกิน 3 สัปดาห์ ทั้ง AAP และ NHS แนะนำให้พาไปพบแพทย์ เพื่อหาสาเหตุอื่นที่ไม่ใช่หวัดธรรมดา ส่วนการดูแลหวัดทั้งหมด ตั้งแต่ล้างจมูกจนถึงการเช็ดตัวลดไข้ อยู่ใน ลูกเป็นหวัด ดูแลอย่างไร

ครูป ไอเสียงเห่าที่มักมาตอนกลางคืน

ครูปเป็นการติดเชื้อไวรัสที่ทำให้กล่องเสียงและหลอดลมส่วนบนบวม พบบ่อยในเด็กเล็ก NHS อธิบายลักษณะเด่นไว้ว่า ไอเสียงก้องเหมือนแมวน้ำเห่า เสียงแหบ และหายใจเข้ามีเสียงดังฮื้ด (stridor) อาการมักแย่ลงตอนกลางคืน และส่วนใหญ่ดีขึ้นภายใน 48 ชั่วโมง

สิ่งที่ทำได้ที่บ้านตามแนวทาง NHS

• อุ้มลูกให้นั่งตัวตรง และปลอบให้สงบ เพราะการร้องไห้ทำให้หายใจลำบากขึ้น
• ให้ดื่มน้ำหรือนมบ่อย ๆ
• ไม่ให้ลูกสูดไอน้ำร้อนจากหม้อหรือห้องน้ำร้อน เพราะไม่มีหลักฐานว่าช่วย และเสี่ยงลวก
• ถ้าลูกมีไข้และไม่สบายตัว ใช้ยาลดไข้ตามขนาดยาที่ระบุบนฉลากหรือที่แพทย์สั่ง

ดูแลลูกไอที่บ้านอย่างไรให้ได้ผล

การดูแลที่บ้านเน้นให้เสมหะเหลว ให้ลูกได้พัก และให้ทางเดินหายใจไม่ระคายเคืองเพิ่ม

1. ให้ดื่มน้ำมากขึ้น เด็กที่กินอาหารได้แล้วให้จิบน้ำอุ่นบ่อย ๆ ทารกที่ยังกินแต่นมให้ดูดนมบ่อยขึ้น ของเหลวช่วยให้เสมหะไม่เหนียว
2. ล้างจมูกด้วยน้ำเกลือก่อนนอนและก่อนกินนม เพราะไอตอนกลางคืนหลายครั้งเกิดจากน้ำมูกไหลลงคอ วิธีดูน้ำมูกแต่ละแบบอยู่ใน ลูกน้ำมูกไหล
3. ใช้เครื่องทำความชื้นแบบไอเย็นในห้องนอน ตามที่ AAP แนะนำ และล้างเครื่องตามคู่มือ
4. ไม่สูบบุหรี่ในบ้านและในรถ ควันบุหรี่ทำให้ไอนานขึ้น
5. ให้ลูกพักผ่อนให้มาก ไม่ต้องบังคับให้กินข้าวเยอะ ขอให้ได้น้ำและนมพอ

สำหรับเด็กอายุ 1 ปีขึ้นไป AAP แนะนำน้ำผึ้งครึ่งถึงหนึ่งช้อนชาเพื่อบรรเทาไอและช่วยให้หลับได้ น้ำผึ้งเคลือบคอและทำให้เสมหะบางลง ส่วนเด็กอายุต่ำกว่า 1 ปี ห้ามให้น้ำผึ้งเด็ดขาด เพราะเสี่ยงโรคโบทูลิซึมในทารก สำหรับทารกอายุ 3 เดือนถึง 1 ปี AAP แนะนำให้จิบของเหลวใสอุ่น ๆ ทีละน้อยแทนน้ำผึ้ง เพื่อช่วยให้เสมหะในคอคลายตัว

ทำไมไม่ควรซื้อยาแก้ไอให้เด็กเล็กเอง

ร้านยามียาแก้ไอเด็กหลายแบบ ทั้งยาละลายเสมหะ ยากดไอ และยาแก้แพ้ แต่ทั้ง AAP และ NHS ไม่แนะนำยาแก้ไอและยาแก้หวัดที่ซื้อเองสำหรับเด็กอายุต่ำกว่า 6 ปี

ประเด็น	เหตุผล
ประสิทธิภาพ	ไม่มีหลักฐานที่ดีว่าช่วยลดไอในเด็กเล็ก
ผลข้างเคียง	ทำให้ง่วงซึมหรือกระวนกระวาย และให้เกินขนาดได้ง่าย
ยาซ้ำซ้อน	ยาสูตรผสมหลายตัวมีพาราเซตามอลอยู่แล้ว ถ้าให้ยาลดไข้ร่วมจะได้ยาเกินขนาด
ยากดไอ	กดกลไกที่ร่างกายใช้ขับเสมหะ

ยาเม็ดอมแก้ไอ AAP แนะนำให้ใช้ได้ตั้งแต่อายุ 6 ปี เพราะเด็กที่เล็กกว่านั้นเสี่ยงสำลักเม็ดยา ถ้าลูกมีไข้ร่วมด้วยและต้องการลดไข้ ให้ใช้ยาลดไข้ชนิดเดี่ยวตามน้ำหนักตัว ดูแนวทางได้ใน ลูกเป็นไข้ ดูแลอย่างไร

ยาที่แพทย์สั่งหลังตรวจ เช่น ยาพ่นสำหรับหอบหืด หรือยาสำหรับครูป เป็นคนละเรื่องกับยาที่ซื้อเอง ให้ใช้ตามที่แพทย์สั่งครบถ้วน

นอนตอนกลางคืนอย่างไรเมื่อลูกไอ

ไอแย่ลงตอนกลางคืนเป็นเรื่องที่พบบ่อย เพราะเมื่อนอนราบ น้ำมูกไหลลงคอ และอากาศในห้องแอร์มักแห้ง

• ล้างจมูกและให้ดื่มน้ำก่อนเข้านอน
• ปรับอุณหภูมิห้องไม่ให้เย็นจัด และให้ความชื้นในห้องพอดี
• ทารกอายุต่ำกว่า 1 ปี ยังต้องนอนหงายบนที่นอนเรียบ ไม่หนุนหมอนหรือผ้าหนา เพื่อความปลอดภัยจากภาวะไหลตายในทารก แม้จะไอก็ตาม
• เด็กโตที่ไอมาก อุ้มนั่งหรือให้นั่งพิงสักพักจนไอสงบ แล้วค่อยให้นอนต่อ
• ถ้าไอจนตื่นทุกคืนเกินหนึ่งสัปดาห์ หรือไอตอนกลางคืนแม้ไม่มีหวัด ให้แพทย์ตรวจ

ไอจนกินน้อย ดูอย่างไรว่าลูกได้น้ำพอ

เด็กที่ไอมาก เจ็บคอ หรือคัดจมูก มักดูดนมได้สั้นลงและกินข้าวน้อยลง ซึ่งไม่น่ากังวลถ้าเป็นเพียงไม่กี่วัน แต่สิ่งที่ต้องระวังกว่าการกินข้าวน้อยคือการได้น้ำไม่พอ

สิ่งที่ดู	ได้น้ำพอ	เริ่มขาดน้ำ
ผ้าอ้อมเปียก	ใกล้เคียงวันปกติ	น้อยลงชัดเจน หรือแห้งนานหลายชั่วโมง
สีปัสสาวะ	ใสหรือเหลืองอ่อน	เหลืองเข้ม กลิ่นแรง
ปากและลิ้น	ชุ่มชื้น	แห้ง เหนียว
น้ำตาเวลาร้อง	มี	น้อยหรือไม่มี
กระหม่อมทารก	แบนราบ	บุ๋มลง
ความตื่นตัว	ยังเล่น ยังมองตาม	ซึม ง่วงผิดปกติ

วิธีช่วยให้ลูกได้น้ำมากขึ้นระหว่างที่ไอ

• ให้นมทีละน้อยแต่บ่อยขึ้น แทนการรอให้ถึงมื้อใหญ่
• หยอดน้ำเกลือล้างจมูกก่อนให้นม เพื่อให้ลูกหายใจได้ระหว่างดูด
• เด็กที่โตพอ ให้จิบน้ำอุ่นจากแก้วหรือหลอดที่ชอบ หรือให้กินซุปใส โจ๊ก ผลไม้ฉ่ำน้ำ
• ไม่ต้องบังคับกินข้าว ช่วงที่ป่วยให้ความสำคัญกับน้ำและนมก่อน

ถ้าเห็นสัญญาณขาดน้ำในคอลัมน์ขวาตั้งแต่สองข้อขึ้นไป หรือทารกปัสสาวะน้อยลงมาก ให้พาไปพบแพทย์ในวันนั้น

กลับไปเนอสเซอรี่ได้เมื่อไร

ไอเพียงอย่างเดียวไม่ได้หมายความว่าลูกต้องหยุดเรียนนานจนหายสนิท เพราะไอจากหวัดค้างได้ 2-3 สัปดาห์ หลักที่ใช้ได้ทั่วไปคือ ลูกไม่มีไข้แล้ว กินและเล่นได้ตามปกติ และไม่ได้ไอจนเหนื่อยหรือหายใจลำบาก แต่ละเนอสเซอรี่มีกฎของตัวเอง เช่น ต้องหายไข้ครบ 24 ชั่วโมงโดยไม่ใช้ยาลดไข้ ให้ถามกฎของที่นั่นไว้ล่วงหน้า และสอนลูกที่โตพอให้ไอใส่ข้อพับแขน ล้างมือบ่อย ๆ เพื่อลดการแพร่เชื้อให้เพื่อน

เช็กลิสต์ ไปหาหมอตอนไหน

แบ่งตามความเร่งด่วน เพื่อให้ตัดสินใจได้ตอนกลางดึก

ไปห้องฉุกเฉินหรือโทร 1669 ทันที

• หายใจลำบาก ผิวระหว่างซี่โครงหรือใต้คอบุ๋มทุกครั้งที่หายใจ
• ริมฝีปาก ลิ้น หรือใบหน้าเป็นสีซีดเขียว
• หยุดหายใจเป็นช่วง ๆ หรือไอเป็นชุดจนหน้าเขียว
• ซึมมาก ปลุกไม่ค่อยตื่น
• เริ่มไอทันทีหลังสำลักอาหารหรือของชิ้นเล็ก

พบแพทย์ภายในวันนั้น

• ทารกอายุต่ำกว่า 12 สัปดาห์ที่มีไข้ ตามที่ AAP ระบุ
• หายใจเร็วกว่าปกติแม้ไม่ได้ร้องไห้
• มีเสียงหวีดตอนหายใจออก
• ไข้สูงเกิน 3 วัน หรือไข้กลับมาใหม่หลังหายไปแล้ว
• ดื่มนมหรือน้ำได้น้อย ปัสสาวะน้อยลง

นัดพบแพทย์ในวันทำการ

• ไอนานเกิน 3 สัปดาห์
• ไอเฉพาะกลางคืนหรือเวลาวิ่งเล่น
• ไอร่วมกับปวดหู หรือน้ำมูกข้นเกิน 2 สัปดาห์

ป้องกันไม่ให้ลูกไอบ่อย

เด็กเล็กโดยเฉพาะที่เริ่มไปเนอสเซอรี่ เป็นหวัดได้หลายครั้งต่อปี ซึ่งเป็นช่วงที่ภูมิคุ้มกันกำลังเรียนรู้ สิ่งที่ลดความถี่ได้คือ ล้างมือทุกคนในบ้านก่อนอุ้มลูก ให้คนในบ้านที่เป็นหวัดใส่หน้ากาก ไม่สูบบุหรี่ใกล้ลูก ให้นมแม่ถ้าทำได้ และพาไปรับวัคซีนตามนัดครบทุกเข็ม เพราะวัคซีนพื้นฐานหลายตัวป้องกันโรคที่ทำให้ไอรุนแรง

ส่วนใหญ่แล้ว ไอของลูกจะค่อย ๆ ห่างลงทีละวัน ระหว่างนั้นคุณแม่ทำได้มากด้วยการให้น้ำ ล้างจมูก และเฝ้าดูการหายใจ ถ้าเห็นสัญญาณในเช็กลิสต์ข้างบน อย่ารอให้ถึงเช้า พาลูกไปพบแพทย์ได้เลยค่ะ