ลูกเป็นผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง ทาครีมอย่างไร และเมื่อไรต้องใช้ยา

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนัง (atopic eczema หรือ atopic dermatitis) เป็นผื่นผิวแห้ง คัน และแดงที่พบบ่อยที่สุดในเด็กเล็ก มักเริ่มในขวบปีแรก รักษาให้หายขาดไม่ได้ แต่ควบคุมได้ดีด้วยสองอย่างที่ทำคู่กันทุกวัน คือทาสารให้ความชุ่มชื้นสม่ำเสมอ และใช้ยาทาตามแพทย์สั่งเมื่อผื่นกำเริบ ถ้าคุณแม่รู้ว่าผื่นของลูกอยู่ในระยะไหน การตัดสินใจว่าจะทำอะไรต่อจะง่ายขึ้นมากค่ะ

ผื่นแบบนี้หน้าตาเป็นอย่างไร และขึ้นตรงไหนตามวัย

ข้อมูลของ NHS ระบุว่าผื่นในทารกมักขึ้นที่ใบหน้า โดยเฉพาะแก้ม แล้วพบที่ข้อศอก เข่า และมือ ผิวบริเวณนั้นจะแห้ง คัน แตก เป็นขุย หรือหนาขึ้น บางครั้งมีตุ่มน้ำหรือเลือดซึมจากการเกา

สีของผื่นขึ้นกับสีผิว บนผิวขาวผื่นจะออกแดงชัด ส่วนผิวคล้ำ ผื่นอาจเป็นสีเทา ขาว ม่วง หรือเข้มกว่าผิวรอบๆ คุณแม่ที่รอดูว่า "แดงไหม" จึงพลาดผื่นของลูกผิวเข้มได้ ให้ใช้มือลูบดูความหยาบและสังเกตว่าลูกเกาหรือถูหน้ากับที่นอนบ่อยแค่ไหนแทน

อายุ	ตำแหน่งที่พบบ่อย	ลักษณะที่สังเกตได้
2-6 เดือน	แก้ม หน้าผาก หนังศีรษะ	แดง แห้ง บางครั้งมีน้ำเหลืองซึม ถูหน้ากับผ้าปูที่นอน
6-12 เดือน	แก้ม ด้านนอกแขนขา ข้อศอก เข่า	ผื่นตรงจุดที่ถูกับพื้นตอนคืบหรือคลาน
1 ปีขึ้นไป	ข้อพับแขน ข้อพับเข่า ข้อมือ ข้อเท้า รอบปาก	ผิวหนาขึ้น เป็นเส้นลายชัดเพราะเกาซ้ำ

ผื่นชนิดนี้มักไม่ขึ้นในบริเวณผ้าอ้อม เพราะผิวตรงนั้นชื้นตลอด ถ้าผื่นแดงอยู่เฉพาะใต้ผ้าอ้อม ให้นึกถึงผื่นผ้าอ้อมก่อน และถ้าเป็นตุ่มเล็กใสหรือแดงตามคอ หลัง และรักแร้หลังอากาศร้อน มักเป็นผดร้อนซึ่งดูแลต่างกัน

ทำไมลูกถึงเป็น ทั้งที่ดูแลความสะอาดดีแล้ว

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนังไม่ได้เกิดจากความสกปรก และไม่ติดต่อจากคนสู่คน ผิวของเด็กกลุ่มนี้มีชั้นปกป้องที่อ่อนกว่าปกติ น้ำในผิวระเหยออกง่าย สิ่งระคายเคืองจากภายนอกจึงซึมเข้าได้ง่ายกว่า

NHS ระบุว่าเด็กมีโอกาสเป็นมากขึ้นถ้าพ่อหรือแม่เป็นผื่นชนิดนี้ หรือคนในครอบครัวใกล้ชิดเป็นหอบหืดหรือแพ้อากาศ คุณพ่อที่เคยเป็นผื่นตามข้อพับตอนเด็ก หรือคุณแม่ที่จามทุกเช้า จึงเป็นข้อมูลที่ควรเล่าให้หมอฟัง

ความเข้าใจผิดที่เจอบ่อยคือการอาบน้ำให้บ่อยขึ้นหรือใช้สบู่ฆ่าเชื้อเพื่อ "ล้างผื่น" ซึ่งยิ่งชะไขมันบนผิวออกและทำให้ผื่นแย่ลง

ตัวกระตุ้นในบ้านที่ทำให้ผื่นกำเริบ

ผื่นมักขึ้นๆ ลงๆ เป็นรอบ ช่วงกำเริบมักมีตัวกระตุ้นอยู่เบื้องหลัง สมาคมแพทย์ผิวหนังอเมริกัน (AAD) แบ่งตัวกระตุ้นในทารกออกเป็นสามกลุ่ม คุณแม่ใช้ตารางนี้เป็นรายการตรวจในบ้านได้

กลุ่ม	ตัวอย่าง	สิ่งที่ลองปรับได้
จากร่างกายลูก	เหงื่อ น้ำลาย การเกา	เช็ดเหงื่อด้วยผ้านุ่มชุบน้ำ ตัดเล็บสั้น ใส่ถุงมือผ้าบางตอนนอน
จากสิ่งแวดล้อม	ควันบุหรี่ อากาศแห้ง ขนสัตว์ เกสร ไรฝุ่น	ห้ามสูบบุหรี่ในบ้านและรถ ไม่เปิดแอร์เย็นจัดจ่อตัวลูก
จากผลิตภัณฑ์	ผงซักฟอก น้ำยาปรับผ้านุ่ม สบู่และแชมพูมีน้ำหอม แป้งเด็ก ทิชชูเปียก	ใช้สูตรไม่มีน้ำหอม ซักผ้าลูกแยกและล้างน้ำสองรอบ

NHS เพิ่มเรื่องความร้อน การเปลี่ยนอุณหภูมิฉับพลัน ผ้าบางชนิด และการติดเชื้อที่ผิวเข้ามาด้วย สำหรับบ้านในไทย ตัวกระตุ้นที่เห็นบ่อยคือเหงื่อจากการห่อตัวหนาเกินไปในห้องไม่มีแอร์ และอากาศแห้งจากแอร์ที่เปิดทั้งคืน ลองตั้งแอร์ราว 25-26 องศา และให้ลมไม่เป่าตรงเตียงลูก

ผื่นรอบปากในเด็กที่น้ำลายไหลมากช่วงฟันขึ้นเป็นตัวอย่างที่ดี AAD แนะนำให้ทาปิโตรเลียมเจลลี่บางๆ รอบปากก่อนกินนมและก่อนนอน เพื่อกันน้ำลายสัมผัสผิวตรงๆ

อาบน้ำแบบที่ไม่ทำให้ผิวแห้งเพิ่ม

การอาบน้ำเป็นจุดที่คุณแม่ปรับแล้วเห็นผลเร็วที่สุด คำแนะนำของ AAD สำหรับทารกที่มีผื่นภูมิแพ้ผิวหนังมีดังนี้

1. ใช้น้ำอุ่นพอดีตัว ไม่ร้อน ลองด้วยข้อศอกหรือหลังข้อมือก่อน
2. อาบให้จบใน 5-10 นาที แช่นานกว่านั้นผิวจะแห้งลงหลังขึ้นจากน้ำ
3. ใช้สบู่อ่อนชนิดไม่มีน้ำหอม เฉพาะบริเวณที่สกปรกหรือมีกลิ่น เช่น ก้น ซอกคอ ไม่ต้องฟอกทั้งตัว
4. ไม่ขัดถูผิว ไม่ใช้ฟองน้ำหยาบ ไม่ใช้สบู่ทำฟองในอ่าง
5. ซับตัวเบาๆ ให้หมาดๆ แล้วทาครีมทันที

NHS แนะนำให้ใช้ emollient ชนิดล้างทำความสะอาดแทนสบู่ไปเลย และเตือนว่า aqueous cream ระคายเคืองผิวได้ จึงไม่ควรใช้ทาทิ้งไว้

ถ้าลูกยังเล็กมาก และกังวลเรื่องจับตัวลื่นตอนอาบ อ่านขั้นตอนพื้นฐานเพิ่มเติมได้ในวิธีอาบน้ำทารกแรกเกิด แล้วปรับเวลาให้สั้นลงตามคำแนะนำข้างบน

ทาครีมวันละกี่รอบ ปริมาณแค่ไหน

NHS ระบุให้ทาสารให้ความชุ่มชื้นอย่างน้อยวันละ 2 ครั้ง และทาต่อแม้ผิวดีขึ้นแล้ว จุดนี้คือที่หลายบ้านพลาด พอผื่นหายก็หยุดทา อีกสองสัปดาห์ผื่นก็กลับมา

AAD บอกว่าครีมเนื้อข้นและขี้ผึ้งมักได้ผลกว่าโลชั่นหรือน้ำมัน เพราะเคลือบผิวได้นานกว่า ในอากาศร้อนชื้นของไทย คุณแม่บางคนรู้สึกว่าขี้ผึ้งเหนียวเกินไป ทางออกที่ใช้ได้คือใช้ครีมเนื้อข้นตอนกลางวัน แล้วใช้ขี้ผึ้งตอนก่อนนอนในห้องแอร์

ชนิด	เนื้อ	เหมาะกับ	ข้อสังเกต
ขี้ผึ้ง (ointment)	เหนียว มัน	ผื่นแห้งหนา ทาก่อนนอน	เคลือบผิวนานที่สุด เปื้อนผ้า
ครีม (cream)	ข้น ซึมช้า	ใช้ประจำวันทั้งตัว	ทางเลือกกลางที่ใช้ได้กับบ้านส่วนใหญ่
โลชั่น (lotion)	บาง ไหล	ผิวแห้งเล็กน้อย	ระเหยเร็ว ต้องทาบ่อย
น้ำมัน	ลื่น	นวดตัว	AAD ระบุว่ามักได้ผลน้อยกว่าครีม

วิธีทาที่ได้ผลจริง

• ทาทันทีหลังซับตัว ขณะผิวยังหมาด อย่ารอให้แต่งตัวเสร็จก่อน
• ทาไล่ไปทางเดียวกับขน ไม่ถูไปมา เพื่อลดการระคายรูขุมขน
• ทาให้หนาพอที่เห็นผิวเป็นมันเงาบางๆ ถ้าทาแล้วซึมหายใน 1 นาที แปลว่าน้อยเกินไป
• ตักครีมจากกระปุกด้วยช้อนสะอาด ไม่จุ่มนิ้วลงไปตรงๆ เพื่อลดการปนเปื้อนเชื้อ
• เด็กทารกตัวเล็กใช้ครีมเยอะกว่าที่คิด หลอดขนาดใหญ่หนึ่งหลอดหมดเร็วในเวลาไม่กี่สัปดาห์เป็นเรื่องปกติ

ถ้าผิวลูกแห้งเป็นขุยแต่ไม่คันและไม่แดง อาจเป็นผิวแห้งธรรมดาหรือผิวลอกหลังคลอด รายละเอียดการแยกสามแบบนี้อยู่ในเรื่องผิวทารกแห้ง

ยาสเตียรอยด์ทาผิว กลัวแค่ไหนถึงจะพอดี

NHS ระบุว่ายาสเตียรอยด์ทาผิวเป็นการรักษาหลักของผื่นภูมิแพ้ผิวหนังร่วมกับครีมบำรุง คุณแม่หลายคนได้ยามาแล้วไม่กล้าทา เพราะกลัวผิวบาง ผลคือผื่นอักเสบนานขึ้น ลูกเกาจนผิวถลอกและติดเชื้อ ซึ่งเป็นความเสี่ยงที่ใหญ่กว่าการใช้ยาตามสั่ง

AAD เตือนว่าผิวทารกไวต่อยามากกว่าผู้ใหญ่ จึงต้องทำตามที่แพทย์สั่งเรื่องปริมาณ ความถี่ และจำนวนวันอย่างเคร่งครัด และแนะนำให้ทายาหลังอาบน้ำ ก่อนทาครีมบำรุง

สิ่งที่ควรถามแพทย์ทุกครั้งที่ได้ยาใหม่ มีแค่สี่ข้อ

1. ทาบริเวณไหนได้ ใบหน้าใช้ตัวเดียวกับแขนขาได้หรือไม่
2. ทาวันละกี่ครั้ง กี่วัน
3. เมื่อผื่นยุบแล้ว ให้หยุดทันทีหรือค่อยๆ ลด
4. ถ้าครบกำหนดแล้วยังไม่ดีขึ้น ควรกลับมาเมื่อไร

ลูกคันจนนอนไม่หลับ ช่วยอย่างไรได้บ้าง

อาการคันตอนกลางคืนทำให้ทั้งลูกและพ่อแม่อดนอน แต่มีหลายอย่างที่ช่วยได้โดยไม่ต้องพึ่งยา

• ตัดเล็บลูกสั้นและตะไบขอบให้มน ทุก 3-4 วัน
• ใส่เสื้อแขนยาวผ้าฝ้ายบาง ระบายอากาศดี เพื่อกันการเกาผิวโดยตรง
• เลี่ยงผ้าขนสัตว์และผ้าใยสังเคราะห์ที่ไม่ระบายเหงื่อ
• ทาครีมรอบที่สองก่อนนอนราว 15-20 นาที
• ถ้าลูกตื่นมาเกา ให้วางมือเย็นๆ กดเบาๆ บริเวณที่คันแทนการเกา

ถ้าลูกตื่นกลางดึกบ่อยจนกระทบการกินนมและอารมณ์ตอนกลางวัน ให้บอกแพทย์ตรงๆ ว่า "ลูกตื่นเพราะคันคืนละกี่ครั้ง" ตัวเลขนี้ช่วยให้แพทย์ประเมินความรุนแรงและปรับการรักษาได้ดีกว่าคำว่า "คันมาก"

ผื่นติดเชื้อ แยกอย่างไรจากผื่นกำเริบธรรมดา

ผิวที่ถูกเกาจนเป็นแผลเปิดทางให้เชื้อแบคทีเรียหรือไวรัสเข้าได้ง่าย NHS และ AAD ระบุอาการที่บ่งชี้ว่าผื่นติดเชื้อ ซึ่งต้องพบแพทย์ภายในวันนั้น

ผื่นกำเริบธรรมดา	ผื่นที่สงสัยติดเชื้อ
แดง แห้ง คัน	มีหนอง ตุ่มน้ำ หรือน้ำเหลืองไหลเยิ้ม
ขุยสีขาวหรือเทา	สะเก็ดสีเหลืองส้มคล้ายน้ำผึ้งแห้ง
ลูกยังกินเล่นได้ปกติ	ผิวบวม ร้อน เจ็บเมื่อแตะ ลูกงอแงผิดปกติ
ดีขึ้นใน 2-3 วันหลังทายาตามสั่ง	ลามเร็วหรือแย่ลงทันที มีไข้ร่วม

NHS ยังกล่าวถึง eczema herpeticum ซึ่งเป็นการติดเชื้อไวรัสเริมบนผื่น เป็นภาวะที่รุนแรงกว่าและต้องรักษาเร็ว ผิวจะมีตุ่มน้ำเล็กๆ หลายตุ่มรวมกลุ่ม แตกออกเป็นแผลตื้น และลูกมักซึมหรือมีไข้ ถ้าคนในบ้านเป็นเริมที่ปาก ห้ามหอมแก้มลูกจนกว่าแผลจะหายสนิท

วางกิจวัตรหนึ่งวันสำหรับผิวที่แพ้ง่าย

การดูแลผื่นภูมิแพ้ผิวหนังได้ผลเพราะทำสม่ำเสมอทุกวัน ไม่ใช่ทำมากในวันที่ผื่นขึ้น ตัวอย่างกิจวัตรของทารกอายุ 7 เดือนที่มีผื่นที่แก้มและข้อพับ

เวลา	สิ่งที่ทำ
เช้า หลังตื่น	เช็ดหน้าด้วยน้ำสะอาด ทาครีมบางๆ บนแก้มและรอบปาก
ก่อนกินข้าวและนม	ทาปิโตรเลียมเจลลี่รอบปาก
บ่าย	เช็ดเหงื่อตามข้อพับหลังเล่น ทาครีมซ้ำถ้าผิวดูแห้ง
เย็น	อาบน้ำ 5-10 นาที ทายาตามสั่ง (ถ้ามี) แล้วทาครีมทั้งตัว
ก่อนนอน	ตรวจเล็บ ใส่ชุดผ้าฝ้าย ทาครีมรอบสองบริเวณที่แห้งที่สุด

จดบันทึกสั้นๆ ทุกวัน ว่าผื่นอยู่ตรงไหน คันมากแค่ไหนจาก 0 ถึง 10 และมีอะไรเปลี่ยนไป เช่น ผงซักฟอกใหม่ อากาศเปลี่ยน ฟันขึ้น บันทึกสองสัปดาห์จะเผยรูปแบบที่จำไม่ได้ด้วยความจำ และใช้คุยกับแพทย์ได้ทันที

คุยกับหมออย่างไรให้ได้แผนที่ใช้ได้จริง

ที่โรงพยาบาลรัฐหรือคลินิกเด็ก กุมารแพทย์ดูแลผื่นภูมิแพ้ผิวหนังส่วนใหญ่ได้เอง และส่งต่อแพทย์ผิวหนังเด็กเมื่อผื่นคุมยาก การไปพบแพทย์จะคุ้มขึ้นถ้าเตรียมสิ่งเหล่านี้ไป

• รูปถ่ายผื่นในวันที่แย่ที่สุด เพราะวันที่ไปหาหมอผื่นอาจดีขึ้นแล้ว
• ชื่อผลิตภัณฑ์ทุกตัวที่ใช้ ทั้งสบู่ แชมพู ครีม ผงซักฟอก
• ยาที่เคยใช้ ใช้นานเท่าไร และผลเป็นอย่างไร
• ประวัติหอบหืด แพ้อากาศ หรือผื่นแบบเดียวกันในครอบครัว

ถามให้ได้ "แผนสองระดับ" กลับบ้าน คือทำอะไรในวันที่ผิวสงบ และทำอะไรเมื่อผื่นเริ่มกำเริบ เมื่อมีแผนชัด คุณแม่จะไม่ต้องเดาเองทุกครั้งที่แก้มลูกเริ่มแดงค่ะ

ผื่นภูมิแพ้ผิวหนังเป็นเรื่องที่ต้องอยู่ด้วยกันไปอีกระยะ แต่เด็กส่วนใหญ่มีช่วงผิวดีมากขึ้นเรื่อยๆ เมื่อโตขึ้น พาลูกไปพบแพทย์ทันทีเมื่อเห็นสิ่งเหล่านี้

• ผื่นมีหนอง ตุ่มน้ำ หรือสะเก็ดเหลืองส้ม
• ผิวบวม ร้อน เจ็บ หรือผื่นลามเร็ว
• มีไข้ ซึม หรือกินนมน้อยลงร่วมกับผื่น
• ตุ่มน้ำเล็กเป็นกลุ่มแตกเป็นแผลตื้น
• ทายาครบตามสั่งแล้วไม่ดีขึ้น หรือลูกคันจนนอนไม่ได้ติดกันหลายคืน