เด็กแรกเกิดตัวเหลือง ดูอย่างไรว่าปกติ และเมื่อไรต้องส่องไฟ

วันที่ 3 หลังคลอด คุณแม่อุ้มลูกใต้หน้าต่างแล้วสะดุดตากับผิวลูกที่ออกเหลืองกว่าเมื่อวาน ใจแรกคิดว่าเป็นแสง ใจที่สองเริ่มกังวล ทารกแรกเกิดจำนวนมากผ่านจุดนี้ ตัวเหลืองเป็นปัญหาที่พบบ่อยที่สุดอย่างหนึ่งของทารกแรกเกิด ส่วนใหญ่ไม่อันตรายและหายเอง แต่มีบางกรณีที่ช้าไม่ได้ ลองดูว่าสองกลุ่มนี้แยกกันที่ตรงไหน

ตัวเหลืองคืออะไร เกิดจากอะไร

ศิริราชอธิบายว่าสีเหลืองมาจากสาร "บิลิรูบิน" ในเลือดที่สูงกว่าปกติ บิลิรูบินส่วนใหญ่เกิดจากการแตกสลายของเม็ดเลือดแดง ผ่านตับ แล้วถูกกำจัดออกทางปัสสาวะและอุจจาระ ระหว่างอยู่ในท้อง ตับของแม่ทำหน้าที่นี้แทนลูก พอคลอดแล้วตับของลูกเองต้องใช้เวลาไม่กี่วันกว่าจะทำได้ดี บิลิรูบินจึงค้างในเลือดและย้อมผิวให้เหลือง

NHS และ AAP ใช้คำอธิบายเดียวกัน และระบุว่าในทารกส่วนใหญ่ ตัวเหลืองไม่ได้บ่งชี้โรคอื่น ศิริราชแบ่งภาวะนี้เป็นสองกลุ่ม

กลุ่ม	ลักษณะ	แนวทาง
ตัวเหลืองปกติ	ลูกไม่มีอาการผิดปกติอื่น หายเองได้	ให้นมถี่ ๆ สังเกตอาการ
ตัวเหลืองผิดปกติ	มีสาเหตุทางโรค เช่น หมู่เลือดแม่ลูกไม่เข้ากัน	ต้องตรวจหาสาเหตุและรักษา

สาเหตุที่ทำให้ตัวเหลืองผิดปกติ

ศิริราชระบุตัวอย่างสาเหตุที่ต้องหาให้เจอ

• หมู่เลือดแม่กับลูกไม่เข้ากัน พบในคู่ที่แม่หมู่เลือดโอ ลูกหมู่เอหรือบี และคู่ที่แม่ Rh ลบ ลูก Rh บวก
• เม็ดเลือดแดงขาดเอนไซม์ G6PD ทำให้แตกง่าย พบในเด็กผู้ชายมากกว่าผู้หญิง
• ตัวเหลืองที่สัมพันธ์กับนมแม่ พบในทารกที่กินนมแม่อย่างเดียว มักเพราะได้นมไม่พอ สาเหตุที่พบบ่อยคืออุ้มดูดนมผิดท่า หรือปัจจัยของลูก เช่น คลอดก่อนกำหนด น้ำหนักแรกเกิดน้อย ลิ้นติด
• โรคท่อน้ำดีตีบ ลูกจะตัวเหลืองพร้อมอุจจาระสีซีดและปัสสาวะสีเข้ม
• เลือดออกที่หนังศีรษะ ภาวะพร่องไทรอยด์แต่กำเนิด การติดเชื้อในกระแสเลือด ตับอักเสบ

ส่วน AAP ระบุปัจจัยเสี่ยงต่อบิลิรูบินสูงไว้ เช่น คลอดก่อนกำหนดเกิน 2 สัปดาห์ ตัวเหลืองภายใน 24 ชั่วโมงแรก ดูดนมยังไม่ดี มีรอยฟกช้ำมากหรือเลือดออกใต้หนังศีรษะจากการคลอด และพ่อแม่พี่น้องเคยต้องส่องไฟ รวมถึงมารดากินถั่วปากอ้า ใช้ลูกเหม็น หรือสมุนไพรบางชนิด ซึ่งเป็นสิ่งที่ AAP ให้หลีกเลี่ยง

ตัวเหลืองจะเห็นเมื่อไร และหายเมื่อไร

ช่วงเวลา	ที่พบ
ภายใน 24 ชั่วโมงแรก	ผิดปกติ ต้องตรวจระดับบิลิรูบินทันที
ประมาณวันที่ 3	เห็นชัดที่สุดในทารกส่วนใหญ่ (NHS)
ประมาณ 2 สัปดาห์	โดยทั่วไปหาย (NHS)
ทารกกินนมแม่	อาจเหลืองอยู่ราว 1 เดือน บางรายนานกว่านั้น (AAP)
ทารกกินนมผง	ส่วนใหญ่หายภายใน 2 สัปดาห์ (AAP)

AAP แนะนำว่า ถ้าลูกกินนมผงแล้วยังเหลืองเกิน 2 สัปดาห์ หรือกินนมแม่เป็นหลักแล้วยังเหลืองเกิน 4 สัปดาห์ ให้ปรึกษาแพทย์ เพราะอาจมีสาเหตุอื่นที่ต้องตรวจ

ตรวจที่บ้านด้วยตัวเอง ทำอย่างไร

ศิริราชแนะนำวิธีง่าย ๆ ให้คุณพ่อคุณแม่ใช้ได้ ใช้นิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้กดที่ผิวหนังแล้วแยกออก เพื่อรีดเลือดออกจากหลอดเลือดฝอย จะเห็นสีผิวที่แท้จริง ตรวจหลายจุด เช่น หน้าผาก หน้าอก แขน ขา และตรวจในที่ที่มีแสงสว่างพอ

สิ่งที่ NHS และ AAP เสริมไว้

• ดูตอนกลางวันใต้แสงขาว หลอดไฟสีเหลืองทำให้ผิวดูเหลืองเกินจริง
• สีเหลืองเริ่มที่หน้าและศีรษะ แล้วค่อยลามลงอก ท้อง แขน ขา ยิ่งลงไปไกลยิ่งระดับสูง
• ดูที่ตาขาว ใต้ลิ้น และในกระพุ้งแก้มด้วย
• ผิวคล้ำหรือน้ำตาลทำให้เห็นยากขึ้น ใช้ตาขาวและฝ่ามือฝ่าเท้าช่วยดู

ศิริราชเตือนว่า การดูด้วยตาเปล่าผิดพลาดได้ ถ้าไม่แน่ใจ ให้พามาตรวจ ที่โรงพยาบาลวัดบิลิรูบินด้วยเครื่องวัดผ่านผิวหนังหรือเจาะเลือด และ AAP แนะนำให้ทารกทุกคนได้รับการตรวจบิลิรูบินอย่างน้อยหนึ่งครั้งก่อนออกจากโรงพยาบาล

การรักษา ส่องไฟทำอย่างไร

ทารกส่วนใหญ่ไม่ต้องรักษา NHS และ AAP ระบุตรงกัน เมื่อแพทย์ตัดสินว่าระดับบิลิรูบินสูงถึงเกณฑ์ จะรักษาตามลำดับนี้

วิธี	ใช้เมื่อ	รายละเอียด
ส่องไฟ (phototherapy)	ระดับสูงเกินเกณฑ์ตามอายุ	วางลูกเปลือยใต้หลอดไฟพิเศษ NHS ระบุว่าใช้เวลาราว 48 ชั่วโมง
แก้ที่สาเหตุ	พบสาเหตุเฉพาะ	ท่อน้ำดีตีบรักษาด้วยการผ่าตัด ติดเชื้อให้ยาปฏิชีวนะ พร่องไทรอยด์ให้ฮอร์โมน
ถ่ายเปลี่ยนเลือด	บิลิรูบินสูงมาก หรือเริ่มมีอาการทางสมอง	ลดระดับลงอย่างรวดเร็ว ทำในโรงพยาบาล

ระหว่างส่องไฟ ลูกจะถูกปิดตา และยังต้องได้นม บางโรงพยาบาลอนุญาตให้แม่ป้อนนมเป็นระยะ ถ้าถามว่าส่องไฟอันตรายไหม ในเชิงปฏิบัติ การส่องไฟเป็นวิธีมาตรฐานที่ปลอดภัยเมื่อทำโดยทีมแพทย์ AAP ระบุว่าบางรายทำที่บ้านได้ แล้วแต่ระดับบิลิรูบิน อายุ และปัจจัยอื่น

อันตรายจริงอยู่ตรงไหน

เหตุผลที่แพทย์จริงจังกับตัวเหลืองคือบิลิรูบินที่สูงมากเข้าไปจับเนื้อสมองได้ เรียกว่าเคอร์นิกเทอรัส ศิริราชระบุอาการระยะแรกว่า ซึม ดูดนมน้อยลง ตัวอ่อนปวกเปียกหรือเกร็งหลังแอ่น ชัก และมีไข้ ผลระยะยาวคือการเคลื่อนไหวผิดปกติ การได้ยินและการเคลื่อนไหวของลูกตาผิดปกติ พัฒนาการช้า และศิริราชระบุว่าความผิดปกติทางสมองเหล่านี้รักษาให้หายขาดไม่ได้

ฟังดูน่ากลัว แต่ภาวะนี้ป้องกันได้เกือบทั้งหมดถ้าตรวจเจอเร็ว ดังนั้นสิ่งสำคัญคือการตรวจบิลิรูบินก่อนกลับบ้าน การมาตามนัดหลังคลอด และการรู้ว่าอะไรคือสัญญาณเตือน

สัญญาณที่ต้องไปโรงพยาบาลทันที

ที่ไม่เร่งด่วนถึงขั้นนั้นแต่ไม่ควรรอเกินวันนั้น คือ

• ตัวเหลืองมากขึ้นหรือเพิ่มเร็ว ศิริราชแนะนำให้พามาพบแพทย์
• เหลืองลามถึงท้อง แขน ขา หรือตาขาวเหลือง (AAP)
• อุจจาระสีซีดลง หรือปัสสาวะเหลืองเข้มมากจนเป็นสีน้ำปลา หรือสีน้ำตาล
• ลูกกินนมน้อย ท้องอืด หรืองอแงผิดปกติ

ถ้าสังเกตเรื่องอุจจาระ เก็บตัวอย่างหรือถ่ายรูปไปให้แพทย์ดู NHS แนะนำเช่นนี้

ช่วยลูกที่บ้านได้อย่างไรระหว่างรอ

สิ่งที่ทำได้คือให้นมให้พอ NHS และ AAP แนะนำให้ลูกกินนม 8-12 ครั้งต่อวัน ถ้าลูกง่วงมาก ให้ปลุกกินนม นมแม่ในวันแรกมีปริมาณน้อย AAP ระบุว่าในช่วง 24 ชั่วโมงแรกทารกได้ประมาณ 1 ช้อนชาต่อครั้ง และเพิ่มขึ้นทุกวัน นั่นคือปกติ ไม่ได้แปลว่านมไม่พอ แต่ถ้าลูกดูดไม่ดีหรือนมมาช้า ให้ขอความช่วยเหลือจากพยาบาลหรือผู้เชี่ยวชาญด้านนมแม่ ดูตารางความถี่ที่ ลูกควรกินนมแม่กี่ครั้งต่อวัน และถ้าน้ำนมมาช้า ดู วิธีเพิ่มน้ำนมเมื่อนมน้อย

ข้อควรทำเพิ่มเติมที่บ้าน

• นับผ้าอ้อมเปียกและอุจจาระต่อวัน เพราะบิลิรูบินถูกกำจัดทางสองทางนี้ ถ้าลูกถ่ายน้อย ตัวเหลืองจะหายช้า
• ถ่ายรูปผิวลูกทุกวันที่แสงเดียวกัน เพื่อเทียบว่าเหลืองขึ้นหรือลง
• ไปตามนัดหลังออกจากโรงพยาบาล AAP แนะนำว่าทารกที่กลับบ้านก่อน 48 ชั่วโมงควรพบแพทย์ภายใน 2 วัน
• หลีกเลี่ยงสมุนไพรหรือยาที่ไม่ได้รับคำสั่งแพทย์ รวมถึงลูกเหม็นในตู้เสื้อผ้าลูก

การดูแลภาพรวมช่วงเดือนแรก เช่น การอาบน้ำ การนอน และการให้นม อยู่ที่ คู่มือดูแลทารกแรกเกิด และถ้าคุณแม่ยังกังวลเรื่องการอาบน้ำให้ลูกที่ตัวเหลือง ดู อาบน้ำทารกแรกเกิด

ที่โรงพยาบาลตรวจอะไรบ้าง

คุณพ่อคุณแม่หลายคนไม่รู้ล่วงหน้าว่าจะเจออะไร จึงตกใจเมื่อพยาบาลมาเจาะส้นเท้าลูก ตามข้อมูลของ NHS ทีมดูแลจะตรวจลูกเป็นระยะในไม่กี่วันแรก

การตรวจ	ทำอย่างไร	ได้ข้อมูลอะไร
ดูด้วยตาและกดผิว	พยาบาลกดผิวใต้แสงสว่าง	ประเมินคร่าว ๆ ว่าเหลืองถึงตรงไหน
เครื่องวัดผ่านผิวหนัง	แตะแสงพิเศษที่หน้าผากหรืออก	ค่าบิลิรูบินโดยประมาณ ไม่เจ็บ
เจาะเลือด	เจาะส้นเท้าเล็กน้อย	ค่าที่แม่นยำ ใช้ตัดสินใจส่องไฟ
ตรวจเพิ่ม	เลือด ปัสสาวะ อัลตราซาวนด์ตับ	ใช้เมื่อสงสัยสาเหตุร้ายแรง เช่น ท่อน้ำดีตีบ

ค่าที่ได้จะถูกเทียบกับอายุของลูกเป็นชั่วโมง ไม่ใช่ค่าตายตัวเดียว ลูกวัย 2 วันกับลูกวัย 5 วันจึงมีเกณฑ์ส่องไฟต่างกัน ถ้าแพทย์บอกว่าตัวเลขของลูกยังไม่ถึงเกณฑ์ ให้ถามได้เลยว่านัดตรวจซ้ำเมื่อไร และอะไรคือสัญญาณที่ต้องกลับมาก่อนนัด

ถ้าต้องจำแค่สามข้อ

ตัวเหลืองส่วนใหญ่ปกติและหายเอง แต่ต้องไม่ใช่ตัวเหลืองภายใน 24 ชั่วโมงแรก ต้องไม่ลามถึงขาหรือเข้มขึ้นเร็ว และลูกต้องกินนมได้ ตื่นได้ ปัสสาวะและอุจจาระปกติ ถ้าข้อใดข้อหนึ่งเปลี่ยนไป ให้โทรหาโรงพยาบาลวันนั้น ไม่ต้องรอผึ่งแดดหรือรอดูอีกวัน