น้ำนมแม่เก็บได้กี่วัน ตั้งแต่อุณหภูมิห้องถึงช่องแช่แข็ง

น้ำนมแม่ที่เพิ่งปั๊มเก็บได้ ที่อุณหภูมิห้องไม่เกิน 4 ชั่วโมง ในตู้เย็นราว 4 วัน และในช่องแช่แข็งดีที่สุดภายใน 6 เดือน ตามแนวทางของ CDC ถ้าลูกแข็งแรงและคลอดครบกำหนด ตัวเลขชุดนี้ใช้ได้เลย ส่วนนมที่ละลายแล้วหรืออุ่นแล้วมีเวลาใช้สั้นกว่านี้มาก

คุณแม่ที่ปั๊มเก็บมักสับสนเพราะเว็บไซต์ต่างแหล่งให้ตัวเลขไม่ตรงกัน บางแห่งบอกว่านอกตู้เย็นได้ 6 ชั่วโมง บางแห่งบอก 4 ชั่วโมง ความต่างนี้มีเหตุผล และถ้าอ่านเงื่อนไขของแต่ละตัวเลขจะเลือกใช้ได้ถูก

ตารางเวลาเก็บนมที่ปั๊มใหม่

ที่เก็บ	CDC	โรงพยาบาลในอังกฤษ (York Teaching Hospitals NHS)
อุณหภูมิห้อง	ไม่เกิน 4 ชั่วโมง ที่ 25 องศาเซลเซียส (77 องศาฟาเรนไฮต์) หรือต่ำกว่า	ไม่เกิน 6 ชั่วโมง
ตู้เย็น (ประมาณ 4 องศา)	ราว 4 วัน	4-8 วัน
ช่องแช่แข็ง	ดีที่สุดราว 6 เดือน ยอมรับได้ถึง 12 เดือน	ไม่เกิน 6 เดือน
กระเป๋าเก็บความเย็นพร้อมน้ำแข็งแห้งหรือเจลเย็น	ไม่เกิน 24 ชั่วโมงระหว่างเดินทาง	ไม่ระบุในหน้านี้

เมื่อตัวเลขสองแหล่งต่างกัน ให้ใช้ค่าที่สั้นกว่าเป็นกฎของบ้านตัวเอง ได้แก่ 4 ชั่วโมง นอกตู้เย็น และ 4 วันในตู้เย็น เหตุผลคืออากาศที่ร้อนทำให้แบคทีเรียโตเร็วกว่า ตัวเลขของอังกฤษตั้งบนสภาพอากาศเย็นกว่าไทยมาก ผู้ที่อยู่ในห้องแอร์เย็นตลอดอาจใช้ค่าที่ยาวกว่าได้ แต่ไม่มีเหตุผลต้องเสี่ยง

25 องศาคืออะไรสำหรับบ้านในประเทศไทย

เกณฑ์ 4 ชั่วโมงของ CDC ใช้กับห้องที่อุณหภูมิ 77 องศาฟาเรนไฮต์ ซึ่งคือ 25 องศาเซลเซียส บ้านที่ไม่เปิดแอร์หรือโต๊ะทำงานริมหน้าต่างช่วงบ่ายเกินเกณฑ์นี้ได้ง่าย ในสถานการณ์เหล่านี้ให้ถือว่า "ห้องร้อนไม่ใช่อุณหภูมิห้อง" และเก็บนมต่อไปนี้แทน

• เก็บใส่ถุงหรือขวดแล้วใส่กระเป๋าเก็บความเย็นพร้อมเจลเย็นทันทีหลังปั๊มเสร็จ
• ถ้าอยู่ที่ทำงานที่ไม่มีตู้เย็นส่วนกลาง ให้นำกล่องเก็บความเย็นของตัวเองไปวางใต้โต๊ะ ไม่ตากแดดหรือวางไว้ในรถ
• ถ้าปั๊มในห้องแอร์ที่ตั้งอุณหภูมิ 25 องศาหรือต่ำกว่า นับ 4 ชั่วโมงได้ตามปกติ

วิธีเก็บให้นมอยู่ได้ตามตัวเลข

CDC แนะนำให้ล้างมือด้วยน้ำและสบู่ก่อนปั๊มหรือหยิบน้ำนม ถ้าไม่มีน้ำและสบู่ให้ใช้เจลแอลกอฮอล์ที่มีแอลกอฮอล์อย่างน้อย 60 เปอร์เซ็นต์ และให้ใช้ถุงเก็บน้ำนมหรือภาชนะแก้วหรือพลาสติกเกรดอาหารที่มีฝาปิดสนิท ไม่ใช้ถุงใส่ขวดนมแบบใช้แล้วทิ้ง หรือถุงพลาสติกทั่วไปที่ไม่ได้ทำมาเก็บน้ำนม

แนวทางปฏิบัติที่ช่วยให้จัดการง่ายขึ้น

• แบ่งใส่ถุงละ 60-120 มิลลิลิตร เท่ากับปริมาณที่ลูกกินต่อมื้อโดยประมาณ จะได้ไม่ต้องละลายทั้งถุงแล้วเหลือทิ้ง ส่วนลูกคนไหนกินมื้อละเท่าไร ดูได้จากที่กุมารแพทย์ให้ไว้
• เขียนวันที่และเวลาปั๊มบนถุงทุกใบ York Teaching Hospitals NHS แนะนำให้เขียนชื่อลูกด้วยถ้านมไปฝากเลี้ยง
• วางถุงแบนราบในช่องแช่แข็ง ชั้นเดียวก่อนจนแข็ง แล้วค่อยซ้อนกัน จะละลายเร็วและหยิบง่าย
• วางไว้ด้านในสุดของตู้เย็นและช่องแช่แข็ง ไม่วางที่ฝาประตู เพราะอุณหภูมิผันผวนทุกครั้งที่เปิด
• ใช้นมที่เก่าที่สุดก่อน (เข้าก่อนออกก่อน)
• นมที่ปั๊มต่างเวลาเมื่อจะรวมในถุงเดียวกัน ให้ปล่อยนมใหม่เย็นในตู้เย็นก่อนแล้วค่อยรวม และนับอายุตามนมชุดที่เก่ากว่า

นมที่แยกชั้นเป็นไขมันลอยด้านบนเป็นเรื่องปกติ แกว่งภาชนะเบา ๆ ให้เข้ากัน ไม่ต้องเขย่าแรง

ละลายและอุ่นนม: ตัวเลขที่สั้นลงมาก

เมื่อนมออกจากช่องแช่แข็ง นาฬิกาเดินเร็วขึ้น เพราะนมผ่านการแช่แข็งมาแล้วและเก็บได้สั้นลง

สถานะนม	ใช้ได้ภายใน	หมายเหตุ
ละลายในตู้เย็นจนหมด	24 ชั่วโมงนับจากละลายหมด (CDC) หรือ 12 ชั่วโมงตามแนวทางของ York NHS	เลือกค่าสั้นถ้าลูกยังเล็กมาก
อุ่นแล้วหรือตั้งทิ้งให้อุณหภูมิห้อง	2 ชั่วโมง	นับตั้งแต่เริ่มอุ่น
ลูกกินแล้วเหลือในขวด	2 ชั่วโมงหลังลูกกินเสร็จ	เกินเวลาแล้วทิ้ง ไม่แช่ตู้เย็นต่อ
ละลายแล้วอยากแช่แข็งอีกครั้ง	ห้าม	CDC ระบุไม่ให้แช่แข็งซ้ำ และ York NHS ให้ทิ้งนมละลายที่เหลือ

วิธีละลายที่ทำได้มี 3 แบบ คือ ย้ายจากช่องแช่แข็งไปตู้เย็นข้ามคืน แช่ในชามน้ำอุ่น หรือเปิดน้ำอุ่นไหลผ่านภาชนะ ห้ามอุ่นในไมโครเวฟ เพราะน้ำนมร้อนไม่ทั่ว มีจุดร้อนจัดที่ลวกปากลูกได้ แม้ภาชนะจะจับแล้วไม่ร้อน ทดสอบอุณหภูมิโดยหยดนมที่ข้อมือด้านใน ควรรู้สึกอุ่นเล็กน้อยหรือใกล้อุณหภูมิร่างกาย

ตัวอย่างวันทำงานของแม่ที่ปั๊มสามรอบ

คุณแม่คนหนึ่งกลับไปทำงาน 8 โมงถึง 5 โมงเย็น ปั๊มวันละ 3 รอบ เวลา 10:00, 13:00 และ 16:00 ที่ทำงานมีตู้เย็นส่วนกลาง

1. ปั๊ม 10:00 ใส่ถุง เขียนวันที่และเวลา วางในกระเป๋าเก็บความเย็นระหว่างรอ แล้วย้ายเข้าตู้เย็นที่ทำงานภายในครึ่งชั่วโมง
2. ปั๊ม 13:00 และ 16:00 ทำแบบเดียวกัน
3. ตอนเย็น ใส่ถุงทั้งหมดในกระเป๋าเก็บความเย็นพร้อมเจลเย็น นำกลับบ้าน (CDC ระบุว่าอยู่ในกระเป๋าเย็นได้ถึง 24 ชั่วโมง) เมื่อถึงบ้านใส่ตู้เย็น
4. ที่บ้านดูว่าพรุ่งนี้คนเลี้ยงต้องใช้กี่มื้อ ตัวอย่างเช่น ต้องใช้ 3 มื้อ ให้เลือกจาก 3 ถุงที่เก่าที่สุดที่ยังอยู่ในกรอบ 4 วัน ที่เหลือใส่ช่องแช่แข็ง
5. ส่งต่อให้ผู้เลี้ยงโดยบอกกฎ 3 ข้อ คือ ละลายในตู้เย็นหรืออ่างน้ำอุ่น ไม่ใช้ไมโครเวฟ และเทนมที่เหลือในขวดหลังผ่าน 2 ชั่วโมง

ถ้าผลิตน้ำนมได้ไม่พอสำหรับปั๊มเก็บ ดูวิธีเพิ่มที่ กระตุ้นน้ำนมแม่ และเทคนิคที่ ปั๊มนมให้ได้ผล

คำนวณสต็อกให้พอกับมื้อที่แม่ไม่อยู่

ก่อนตัดสินใจว่าจะปั๊มเก็บเท่าไร ลองคิดจากมื้อที่ลูกต้องกินตอนแม่ไม่อยู่ ตัวอย่างลูกอายุราว 4 เดือน กินนมที่ขวดประมาณ 3 มื้อระหว่างที่แม่ทำงาน มื้อละ 120 มิลลิลิตร รวมเป็น 360 มิลลิลิตรต่อวัน คุณแม่ที่ปั๊ม 3 รอบ ได้รอบละ 90-120 มิลลิลิตร ก็ได้ 270-360 มิลลิลิตรต่อวัน ใกล้พอดีกับที่ใช้ จึงไม่ต้องมีสต็อกใหญ่ แต่ควรมีนมในช่องแช่แข็งสำรอง 2-3 วันไว้กันวันที่ปั๊มได้น้อยหรือประชุมติด

ตัวเลขนี้เป็นเพียงตัวอย่างเพื่อให้เห็นวิธีคำนวณ ปริมาณจริงที่ลูกกินต่อมื้อต่างกันตามอายุและน้ำหนัก ให้ใช้ตามที่กุมารแพทย์แนะนำ สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยงคือการเก็บสต็อกก้อนใหญ่โดยไม่ได้ใช้ เพราะนมในช่องแช่แข็งมีกำหนดเวลา และการปั๊มเกินความจำเป็นทำให้เหนื่อยโดยไม่ได้อะไร

ฝากเลี้ยงกับคนอื่น

ถ้าฝากเลี้ยงที่บ้านญาติหรือศูนย์เลี้ยงเด็ก ให้ส่งนมในภาชนะที่ติดชื่อลูก วันและเวลาปั๊ม ใส่กระเป๋าเก็บความเย็นพร้อมเจลเย็น และเขียนกติกาสั้น ๆ ติดไว้ที่กระเป๋า คือละลายอย่างไร ห้ามไมโครเวฟ และทิ้งนมที่เหลือหลังผ่านไป 2 ชั่วโมง การเขียนไว้ได้ผลกว่าบอกปากเปล่า เพราะผู้เลี้ยงมักเปลี่ยนกันมาดูแล

นมที่เก็บไว้เสียหรือยัง ดูอย่างไร

เวลาและอุณหภูมิเป็นเกณฑ์หลัก ไม่ใช่กลิ่น เพราะแบคทีเรียที่ไม่ทำให้นมเปลี่ยนกลิ่นก็ยังทำให้ลูกท้องเสียได้ ถ้านมเกินเวลาที่ระบุ ให้ทิ้ง แม้ดมแล้วปกติ

สัญญาณที่บ่งว่าไม่ควรให้ลูกกิน

• นมมีกลิ่นเปรี้ยวหรือหืนชัดเจน เหมือนนมวัวบูด
• ถุงรั่ว บวม หรือภาชนะไม่ได้ปิดสนิท
• ไม่มีวันที่กำกับ และจำไม่ได้ว่าเก็บเมื่อไร
• นมละลายแล้วตั้งทิ้งนอกตู้เย็นเกิน 2 ชั่วโมง

ส่วนกลิ่นคล้ายสบู่หลังแช่แข็งเป็นเรื่องที่พบในคุณแม่บางคน ซึ่งไม่ได้แปลว่านมเสีย ถ้าลูกยอมกินก็ใช้ได้ ลูกบางคนไม่ยอมกิน ให้ลองปั๊มแล้วเก็บในตู้เย็นแทนการแช่แข็ง

ถ้าไฟดับ ให้เทียบเวลาที่นมอยู่นอกความเย็นกับตารางข้างต้น นมที่ยังแข็งเป็นก้อนอยู่ในช่องแช่แข็งยังถือว่าแช่แข็งอยู่ ส่วนนมที่เริ่มนิ่มและอุ่นแล้ว ให้ใช้ตามกฎของนมละลาย และอย่าแช่แข็งซ้ำ

ถ้าลูกคลอดก่อนกำหนดหรือป่วย

ตัวเลขทั้งหมดข้างต้นเป็นของทารกแข็งแรงที่เลี้ยงที่บ้าน ถ้าลูกต้องกินนมที่ปั๊มระหว่างนอนโรงพยาบาล ให้ถามพยาบาลถึงกฎของหอผู้ป่วยก่อนนำนมจากบ้านไปให้ เพราะบางแห่งกำหนดเวลาเก็บในตู้เย็นสั้นกว่านี้เพียง 2 วัน และมีข้อกำหนดเรื่องภาชนะและฉลากเพิ่ม ลูกที่คลอดก่อนกำหนดหรืออยู่ในห้องทารกป่วยมักมีเกณฑ์ที่เข้มกว่า เช่น เวลาเก็บในตู้เย็นสั้นกว่า ให้ถามพยาบาลที่ดูแลลูกถึงเกณฑ์ของหอผู้ป่วยนั้นโดยตรง และใช้ตามนั้น

สรุปเป็นกฎสั้นสำหรับติดตู้เย็น

• ปั๊มเสร็จ ติดป้ายวันและเวลา แล้วเข้าที่เย็นภายใน 4 ชั่วโมง ถ้าร้อนให้เร็วกว่านั้น
• ตู้เย็นให้ใช้ภายใน 4 วัน ช่องแช่แข็งภายใน 6 เดือน
• ละลายแล้วใช้ภายใน 24 ชั่วโมงในตู้เย็น หรือ 2 ชั่วโมงเมื่ออุ่นแล้ว
• ลูกกินเหลือ ทิ้งหลังผ่านไป 2 ชั่วโมง
• ไม่ใช้ไมโครเวฟ ไม่แช่แข็งซ้ำ

ถ้ายังไม่แน่ใจว่าตู้เย็นที่บ้านเย็นพอหรือไม่ หรือลูกมีภาวะพิเศษ ให้ถามพยาบาลที่คลินิกนมแม่หรือกุมารแพทย์ที่ดูแลลูก ส่วนคุณแม่ที่ปั๊มแล้วเจ็บหัวนมหรือมีก้อนในเต้า อ่านต่อที่ หัวนมแตก ทำยังไงดี และ ท่อน้ำนมอุดตัน