ใจความสำคัญ
- ลำดับพัฒนาการคล้ายกันในเด็กเกือบทุกคน คือ ชันคอ ยิ้มตอบ พลิกตัว นั่ง คลาน ดึงยืน และเกาะเดิน แต่จังหวะเวลาต่างกันได้หลายเดือน
- การศึกษาพัฒนาการกล้ามเนื้อของ WHO พบว่าเด็กปกตินั่งเองได้ในช่วง 3.8-9.2 เดือน และเดินเองได้ในช่วง 8.2-17.6 เดือน
- ครบ 1 ขวบ เด็กส่วนใหญ่ดึงตัวยืนได้ เกาะเฟอร์นิเจอร์เดิน โบกมือบ๊ายบาย และหยิบของชิ้นเล็กด้วยนิ้วโป้งกับนิ้วชี้
- ทักษะที่เคยทำได้แล้วหายไป เป็นสัญญาณที่ต้องพบแพทย์โดยไม่รอนัดถัดไป
- เด็กคลอดก่อนกำหนดใช้อายุแก้ไขเทียบเกณฑ์ในช่วง 2 ปีแรก
ปีแรกของทารกคือช่วงที่เปลี่ยนเร็วที่สุดในชีวิต จากเด็กที่ยกคอเองไม่ได้ กลายเป็นเด็กที่ดึงตัวยืน เกาะโต๊ะเดิน และเรียก "แม่" ได้ภายใน 12 เดือน ลำดับของพัฒนาการเหมือนกันเกือบทุกคน ส่วนจังหวะเวลาต่างกันได้หลายเดือน ใช้ตารางด้านล่างเป็นแผนที่ ไม่ต้องใช้เป็นข้อสอบ
ตัวเลขเดือนที่เห็นทั่วไปคือค่ากลางที่เด็กจำนวนมากทำได้ การศึกษาพัฒนาการกล้ามเนื้อของ WHO ที่ติดตามเด็กปกติในหลายประเทศพบว่า การนั่งเองได้เกิดขึ้นตั้งแต่ 3.8 ถึง 9.2 เดือน และการเดินเองได้กว้างตั้งแต่ 8.2 ถึง 17.6 เดือน ช่วงกว้างขนาดนี้คือเหตุผลที่คุณแม่ไม่ควรเทียบลูกกับลูกของเพื่อนบ้าน
ดูพัฒนาการให้ครบ 4 ด้าน ไม่ใช่ดูแค่การเคลื่อนไหว
พ่อแม่มักนับแต่ก้าวใหญ่อย่างพลิกตัว นั่ง หรือเดิน แต่แพทย์และสมุดสีชมพูดูพัฒนาการ 4 ด้านไปพร้อมกัน
- กล้ามเนื้อมัดใหญ่ ได้แก่ ชันคอ พลิกตัว นั่ง คลาน ยืน เดิน
- กล้ามเนื้อมัดเล็กและการมอง ได้แก่ มองตาม คว้าของ ส่งของจากมือหนึ่งไปอีกมือ หยิบของชิ้นเล็กด้วยปลายนิ้ว
- ภาษาและการสื่อสาร ได้แก่ ส่งเสียงอ้อแอ้ หันตามเสียง ตอบเมื่อเรียกชื่อ เลียนเสียง เรียกพ่อแม่
- สังคมและอารมณ์ ได้แก่ สบตา ยิ้มตอบ จำคนคุ้นเคย กลัวคนแปลกหน้า เล่นจ๊ะเอ๋
เด็กที่เดินเร็วแต่ไม่สบตาหรือไม่หันตามชื่อ น่าห่วงกว่าเด็กที่เดินช้าแต่สื่อสารเก่ง จึงต้องดูทุกด้าน ในสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็กของกรมอนามัยมีหน้าเฝ้าระวังพัฒนาการแยกเป็นช่วงอายุ ทำเครื่องหมายได้ที่บ้านแล้วนำไปให้เจ้าหน้าที่ดูตอนพาไปฉีดวัคซีน
ตารางพัฒนาการรายเดือน 0-12 เดือน
| อายุ | ด้านการเคลื่อนไหว | ด้านภาษาและสังคม | ถ้ายังไม่เห็นเลย ให้ถามแพทย์ตอนนัดถัดไป |
|---|---|---|---|
| 1 เดือน | ยกศีรษะได้ชั่วครู่ตอนนอนคว่ำ | จ้องหน้าคนในระยะใกล้ สงบเมื่อได้ยินเสียงแม่ | ไม่สะดุ้งต่อเสียงดังเลย |
| 2 เดือน | ยกศีรษะได้นานขึ้นตอนคว่ำ | ยิ้มตอบเมื่อมีคนยิ้มให้ ส่งเสียงอู อา | ไม่ยิ้มตอบใครเลย |
| 3 เดือน | ชันคอได้ดีขึ้น เอามือเข้าปาก | มองตามวัตถุได้เป็นมุมกว้าง หัวเราะเบาๆ | ไม่มองตามหน้าคนหรือของเล่น |
| 4 เดือน | ตั้งศีรษะได้มั่นคงเมื่ออุ้ม คว้าของ | หัวเราะเสียงดัง ส่งเสียงโต้ตอบ | ไม่เอื้อมคว้าของเลย |
| 6 เดือน | พลิกจากคว่ำเป็นหงาย นั่งโดยเอามือยัน | จำคนคุ้นเคยได้ ชอบดูตัวเองในกระจก หัวเราะ | ไม่ส่งเสียงโต้ตอบ ไม่หัวเราะ |
| 9 เดือน | นั่งเองได้มั่นคง เริ่มคลานหรือคืบ | หันเมื่อเรียกชื่อ ส่งเสียงพยางค์ซ้ำ เช่น บาบา มามา กลัวคนแปลกหน้า | ไม่หันตามชื่อ ไม่ส่งเสียงพยางค์ |
| 12 เดือน | ดึงตัวยืน เกาะเฟอร์นิเจอร์เดิน หยิบของด้วยนิ้วโป้งกับนิ้วชี้ | โบกมือบ๊ายบาย เรียกแม่หรือพ่อ เข้าใจคำว่า "ไม่" | ไม่ชี้ ไม่โบกมือ ไม่ยืนเกาะ |
ข้อมูลช่วง 6 และ 12 เดือนในตารางตรงกับรายการพัฒนาการที่ CDC ระบุว่าเด็กส่วนใหญ่ทำได้เมื่อถึงอายุนั้น ช่องขวาสุดคือสิ่งที่ควรยกขึ้นคุยกับแพทย์ ไม่ได้แปลว่าลูกผิดปกติแน่นอน
แรกเกิดถึง 1 เดือน ช่วงที่ลูกยังปรับตัว
ทารกแรกเกิดนอนรวมวันละ 14-17 ชั่วโมง ตื่นมากินนมทุก 2-3 ชั่วโมง มือมักกำแน่น และมีรีเฟล็กซ์ติดตัว เช่น สะดุ้งกางแขนเมื่อตกใจ หันหาเต้าเมื่อแก้มถูกแตะ และดูดทุกอย่างที่เข้าปาก สายตามองชัดในระยะราว 20-30 เซนติเมตร ซึ่งพอดีกับระยะหน้าแม่ตอนให้นม
สิ่งที่ทำได้ที่บ้านง่ายมาก อุ้มให้หน้าอยู่ในระยะนั้นแล้วคุยด้วยเสียงช้าๆ ร้องเพลงเดิมซ้ำทุกวัน ลูกจะเริ่มจำจังหวะเสียงได้ ในช่วงนี้สิ่งที่ต้องรีบพาไปพบแพทย์มักเป็นเรื่องสุขภาพมากกว่าพัฒนาการ คือ ดูดนมไม่ได้ ซึมจนปลุกไม่ค่อยตื่น ตัวเหลืองลามถึงขาหรือเหลืองนานเกิน 2 สัปดาห์ และร้องเสียงแหลมผิดปกติ
2-3 เดือน ยิ้มแรกและการนอนคว่ำเล่น
ราวสัปดาห์ที่ 6-8 ลูกจะยิ้มตอบเมื่อมีคนยิ้มให้ เป็นยิ้มที่ต่างจากยิ้มตอนหลับ เพราะลูกมองหน้าคุณก่อนยิ้ม ช่วงเดียวกันลูกเริ่มส่งเสียงสระยาวๆ และเมื่อนอนคว่ำจะยกศีรษะขึ้นได้นานขึ้นทุกสัปดาห์
นอนคว่ำเล่นวันละเท่าไร
การนอนคว่ำเล่นตอนตื่น (tummy time) ช่วยสร้างกล้ามเนื้อคอ หลัง และไหล่ ซึ่งเป็นฐานของการพลิก นั่ง และคลานในเดือนต่อๆ ไป เริ่มที่ครั้งละ 1-2 นาที วันละหลายรอบหลังเปลี่ยนผ้าอ้อม แล้วค่อยเพิ่มจนรวมได้ราว 15-30 นาทีต่อวันเมื่อใกล้ 3 เดือน ทำเฉพาะตอนลูกตื่นและมีผู้ใหญ่อยู่ข้างตัวตลอด เวลานอนหลับให้นอนหงายเสมอ
ลูกร้องทุกครั้งที่วางคว่ำเป็นเรื่องพบบ่อย ลองให้ลูกนอนคว่ำบนอกคุณพ่อที่เอนหลังบนโซฟา หรือม้วนผ้าขนหนูเป็นแท่งเล็กรองใต้รักแร้ ให้หน้าลูกเห็นหน้าคุณในระดับเดียวกัน ลูกมักทนได้นานขึ้นเมื่อมีหน้าคนให้ดู วิธีฝึกคอแบบละเอียดอยู่ที่ ลูกชันคอได้เมื่อไร
4-5 เดือน มือเริ่มทำงาน และเริ่มพลิกตัว
ลูกจะจ้องมือตัวเอง เอามือสองข้างมาประกบกันกลางลำตัว เอื้อมคว้าของที่แขวนอยู่ และเอาทุกอย่างเข้าปาก การเอาของเข้าปากเป็นวิธีสำรวจของเด็กวัยนี้ จึงต้องคัดของเล่นที่ใหญ่กว่าปากลูกและไม่มีชิ้นส่วนหลุด เด็กบางคนเริ่มพลิกจากคว่ำเป็นหงายตั้งแต่ 4 เดือน บางคนรอถึง 6 เดือน
เรื่องความปลอดภัยต้องเปลี่ยนทันทีที่ลูกพลิกได้ครั้งแรก ห้ามวางลูกบนเตียงผู้ใหญ่ โซฟา หรือโต๊ะเปลี่ยนผ้าอ้อมแล้วหันหลังแม้เพียงไปหยิบผ้าอ้อม เด็กที่ไม่เคยพลิกเลยก็พลิกครั้งแรกได้ในวินาทีนั้น ให้วางบนพื้นที่ปูเบาะแทน
ของเล่นที่ได้ผลในช่วงนี้คือของบ้านๆ ห่วงพลาสติกใหญ่ ผ้าเนื้อสัมผัสต่างกัน และกระจกที่ไม่แตก ตั้งไว้ด้านข้างระยะเอื้อมให้ลูกต้องบิดตัวไปคว้า เป็นการฝึกพลิกตัวแบบไม่ต้องจับลูกพลิก ดูขั้นตอนที่ ลูกพลิกคว่ำพลิกหงายเมื่อไร
6-7 เดือน นั่ง เล่นเสียง และเริ่มกินอาหาร
ที่ 6 เดือน CDC ระบุว่าเด็กส่วนใหญ่พลิกจากคว่ำเป็นหงายได้ ใช้แขนเหยียดตรงยันตัวตอนนอนคว่ำ และนั่งโดยเอามือยันพื้นไว้ ลูกส่งเสียงแหลม เป่าลมออกปากจนเป็นฟอง และผลัดกันส่งเสียงโต้ตอบกับคุณเหมือนคุยกัน เมื่อลูกไม่อยากกินแล้วจะเม้มปากปิด เป็นการสื่อสารแรกๆ ที่พ่อแม่เห็นชัด
ช่วงนี้ตรงกับการเริ่มอาหารตามวัย สังเกตความพร้อมจากการนั่งได้โดยมีที่พยุงและคุมศีรษะได้มั่นคง การนั่งบนเก้าอี้กินข้าวหรือตักแม่ตอนกินยังเป็นการฝึกทรงตัวไปในตัว เกณฑ์การนั่งและวิธีฝึกโดยไม่ต้องจับลูกนั่งนานเกินไปอยู่ที่ ลูกนั่งได้กี่เดือน
8-10 เดือน คลาน ดึงยืน และติดแม่
ลูกเริ่มเคลื่อนที่ด้วยวิธีของตัวเอง บางคนคืบท้องติดพื้น บางคนคลานสี่ขา บางคนนั่งไถก้น การศึกษาของ WHO พบว่าเด็กปกติบางส่วนไม่คลานสี่ขาเลยก่อนเดิน การข้ามขั้นคลานจึงไม่ได้แปลว่าผิดปกติ ถ้าลูกเคลื่อนที่ได้และใช้แขนขาทั้งสองข้างเท่าๆ กัน
ด้านสังคม ลูกเริ่มกลัวคนแปลกหน้า ร้องเมื่อแม่เดินออกจากห้อง และเกาะแม่แน่นเมื่อไปบ้านญาติ เป็นสัญญาณว่าสมองแยกคนคุ้นเคยกับคนไม่คุ้นเคยได้แล้ว รับมือด้วยการบอกลาทุกครั้งก่อนออกจากห้อง แทนการแอบหนี เด็กจะเรียนรู้ว่าแม่ไปแล้วกลับมา
เตรียมบ้านก่อนลูกคลานได้ไกล
ลงไปนั่งระดับสายตาลูกแล้วมองรอบห้อง ของที่เห็นจากระดับนั้นคือสิ่งที่ลูกจะคว้า
- ปิดเต้ารับไฟฟ้าที่ระดับพื้นด้วยฝาครอบ
- ยึดตู้ ชั้นวาง และทีวีเข้ากับผนัง ลูกที่ดึงตัวยืนจะใช้ทุกอย่างเป็นราวเกาะ
- เก็บเหรียญ ถ่านกระดุม แม่เหล็ก ยา และน้ำยาทำความสะอาดไว้สูงหรือในตู้ล็อก
- ติดที่กั้นบันไดทั้งด้านบนและด้านล่าง และปิดประตูห้องน้ำเสมอ
- เก็บสายม่านและสายชาร์จให้พ้นมือ
วิธีชวนลูกคลานและสิ่งที่ควรสังเกตเมื่อลูกคลานไม่สมดุลอยู่ที่ ลูกคลานเมื่อไร
11-12 เดือน เกาะเดิน ชี้ และเรียกพ่อแม่
เมื่อครบ 1 ขวบ CDC ระบุว่าเด็กส่วนใหญ่ดึงตัวยืนได้ เกาะเฟอร์นิเจอร์เดิน หยิบของชิ้นเล็กด้วยนิ้วโป้งกับนิ้วชี้ ดื่มจากแก้วไม่มีฝาเมื่อผู้ใหญ่ถือให้ โบกมือบ๊ายบาย เรียกพ่อแม่ด้วยคำเฉพาะ เข้าใจคำว่า "ไม่" และหาของที่เห็นคุณซ่อนไว้ใต้ผ้า
การเดินเองยังไม่อยู่ในรายการของ 1 ขวบ เพราะช่วงปกติของการเดินเองกว้างไปถึงเกือบ 18 เดือน ลูกที่ยังเกาะเดินอยู่ตอนวันเกิดปีแรกจึงไม่ต้องรีบฝึก สิ่งที่ช่วยได้จริงคือให้ลูกเดินเท้าเปล่าบนพื้นเรียบ วางเฟอร์นิเจอร์ให้ห่างกันพอดีก้าว และให้ลูกเข็นกล่องหรือเก้าอี้เตี้ยที่มั่นคง
รถหัดเดินแบบมีล้อที่เด็กนั่งตรงกลางเป็นของที่กุมารแพทย์จำนวนมากไม่แนะนำ เพราะเด็กเคลื่อนที่เร็วกว่าที่ผู้ใหญ่ตามทัน และเสี่ยงตกบันไดหรือคว้าของร้อน
ลูกคลอดก่อนกำหนด เทียบตารางอย่างไร
ให้ใช้อายุแก้ไขแทนอายุจริง คำนวณง่ายๆ คือ อายุจริงลบด้วยจำนวนสัปดาห์ที่คลอดก่อน 40 สัปดาห์
| คลอดที่อายุครรภ์ | คลอดก่อนกำหนด | อายุจริง 6 เดือน เทียบกับเกณฑ์ | อายุจริง 12 เดือน เทียบกับเกณฑ์ |
|---|---|---|---|
| 36 สัปดาห์ | 4 สัปดาห์ (ราว 1 เดือน) | 5 เดือน | 11 เดือน |
| 32 สัปดาห์ | 8 สัปดาห์ (ราว 2 เดือน) | 4 เดือน | 10 เดือน |
| 28 สัปดาห์ | 12 สัปดาห์ (ราว 3 เดือน) | 3 เดือน | 9 เดือน |
เช่น ลูกคลอดที่ 32 สัปดาห์ ตอนอายุจริง 6 เดือน ถ้ายังนั่งเองไม่ได้ก็ยังอยู่ในเกณฑ์ เพราะเทียบเท่าเด็ก 4 เดือน แพทย์มักใช้อายุแก้ไขจนถึงราว 2 ขวบ แล้วค่อยเทียบกับอายุจริง เด็กที่คลอดก่อนกำหนดมากมักมีนัดติดตามพัฒนาการเฉพาะ ให้ไปตามนัดแม้ลูกดูปกติดี
ใช้สมุดสีชมพูและนัดวัคซีนให้คุ้ม
นัดฉีดวัคซีนพื้นฐานที่ 2, 4, 6, 9 และ 12 เดือน เป็นจังหวะเดียวกับที่เจ้าหน้าที่คลินิกเด็กดีประเมินพัฒนาการด้วยคู่มือ DSPM ของกรมอนามัย ก่อนไปแต่ละนัด เปิดหน้าพัฒนาการในสมุดสีชมพูแล้วลองทำกับลูกที่บ้านก่อน ข้อไหนไม่แน่ใจให้จดไว้ แล้วถามเจ้าหน้าที่ในวันนั้น เพราะเด็กมักไม่ยอมแสดงทักษะในห้องตรวจที่คนแปลกหน้าเยอะ
นำคลิปวิดีโอสั้นๆ ที่ถ่ายที่บ้านไปด้วยช่วยได้มาก เช่น ลูกตอบเมื่อเรียกชื่อ หรือลูกพลิกตัว ส่วนน้ำหนัก ความยาว และเส้นรอบศีรษะที่วัดทุกนัด ให้ดูแนวโน้มบนกราฟ วิธีอ่านเส้นกราฟอยู่ที่ กราฟการเติบโตของเด็ก
สิ่งที่พ่อแม่ทำโดยตั้งใจดีแต่ไม่ช่วย
จับลูกนั่งพิงหมอนนานๆ ก่อนลูกคุมตัวได้ ทำให้ลูกนั่งนิ่งโดยไม่ได้ใช้กล้ามเนื้อลำตัว ให้นั่งบนพื้นแล้วเอามือยันเองดีกว่า แม้จะนั่งได้ทีละไม่กี่วินาที
เปิดการ์ตูนหรือคลิปให้ดูเพื่อฝึกภาษา ทารกเรียนภาษาจากการโต้ตอบสองทาง คือ ลูกส่งเสียง แล้วผู้ใหญ่ตอบ คลิปไม่รอให้ลูกตอบ การบรรยายสิ่งที่ทำอยู่ เช่น "แม่กำลังล้างขวดนม น้ำเย็นนะ" ให้ผลมากกว่า
ข้ามการนอนคว่ำเล่นเพราะลูกร้อง ทำให้ลูกพลิกตัวและคลานช้าลงได้ ทำสั้นแต่บ่อย ดีกว่าไม่ทำ
ถ้าวันนี้คุณกังวลเรื่องลูก
เปิดตารางข้างบน ดูให้ครบทั้ง 4 ด้าน แล้วถามตัวเองสองข้อ ลูกก้าวหน้าจากเดือนที่แล้วไหม และมีทักษะไหนที่หายไปหรือเปล่า ถ้าก้าวหน้าอยู่แม้ช้ากว่าค่ากลาง ให้เล่นกับลูกต่อตามช่วงวัยและถามแพทย์ในนัดวัคซีนครั้งหน้า
ถ้าลูกช้าหลายด้านพร้อมกัน ไม่หันตามชื่อเมื่อ 9 เดือน ไม่ชี้หรือโบกมือเมื่อ 12 เดือน หรือมีทักษะหายไป ให้นัดกุมารแพทย์ในสัปดาห์นั้นและขอให้ประเมินพัฒนาการอย่างเป็นทางการ การพบเร็วไม่ได้แปลว่าลูกผิดปกติ แต่ทำให้ได้รับการกระตุ้นตั้งแต่ช่วงที่สมองเปลี่ยนเร็วที่สุด คุณแม่คุณพ่อที่ช่างสังเกตคือคนที่รู้จักลูกดีที่สุดค่ะ
คำถามที่พบบ่อย
ลูกพัฒนาการช้ากว่าเกณฑ์นิดหน่อยต้องกังวลไหม
ช้ากว่าค่าเฉลี่ยในทักษะเดียวไม่กี่สัปดาห์ มักยังอยู่ในช่วงปกติ ให้ดูว่าลูกก้าวหน้าต่อเนื่องหรือไม่ แต่ถ้าช้าหลายด้านพร้อมกัน หรือเคยทำได้แล้วหายไป ให้พาไปพบกุมารแพทย์โดยเร็ว
ทารกคลอดก่อนกำหนดต้องดูพัฒนาการตามอายุจริงหรืออายุแก้ไข
แพทย์มักใช้อายุแก้ไข คือนับจากวันกำหนดคลอดแทนวันเกิดจริงในช่วง 2 ปีแรก เช่น คลอดก่อนกำหนด 2 เดือน เมื่ออายุจริง 6 เดือนให้เทียบกับเกณฑ์ 4 เดือน ถามแพทย์ที่ติดตามลูกว่าควรใช้ถึงอายุเท่าไร
เครื่องมือที่ใช้ประเมินพัฒนาการในไทยคืออะไร
สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก (สมุดสีชมพู) มีหน้าเฝ้าระวังพัฒนาการตามช่วงอายุ และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขใช้คู่มือ DSPM ของกรมอนามัยประเมินที่คลินิกเด็กดี พ่อแม่ทำตามรายการในสมุดได้เองที่บ้าน
แหล่งอ้างอิง
- WHO Motor Development Study: Windows of achievement for six gross motor development milestones | RTI International (ผลการศึกษาของ WHO Multicentre Growth Reference Study Group)
- Milestones by 6 Months | CDC (Centers for Disease Control and Prevention)
- Milestones by 1 Year | Learn the Signs. Act Early. | CDC (Centers for Disease Control and Prevention)
- สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก | กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข
