โรคมือเท้าปากในเด็ก อาการวันต่อวัน การดูแลที่บ้าน และสัญญาณอันตราย

ลูกที่จู่ ๆ ไม่ยอมกินนมหรือข้าว น้ำลายไหลยืด มีไข้ แล้ววันถัดมาเจอตุ่มแดงเล็ก ๆ ที่ฝ่ามือหรือฝ่าเท้า ให้นึกถึงโรคมือเท้าปากเป็นอย่างแรก โรคนี้พบมากที่สุดในเด็กเล็ก และกรมควบคุมโรคเตือนทุกปีว่าเริ่มระบาดเมื่อเปิดเทอมช่วงฤดูฝน ข่าวดีคือเด็กส่วนใหญ่อาการเบาและหายเองใน 7-10 วัน ตามข้อมูลของ CDC งานหลักของพ่อแม่คือทำให้ลูกดื่มน้ำได้พอและรู้ว่าตอนไหนต้องไปโรงพยาบาล

อาการวันต่อวัน

CDC ระบุว่าไข้และอาการคล้ายหวัดมักเริ่มหลังรับเชื้อ 3-5 วัน ตามด้วยแผลในปากและผื่น ลำดับที่พบบ่อยเป็นดังนี้

ช่วงเวลา	อาการที่พบ	สิ่งที่พ่อแม่เห็น
วันที่ 1-2	ไข้ กินน้อย เจ็บคอ ไม่สบายตัว	ลูกงอแง น้ำลายยืดกว่าปกติ ปฏิเสธนมหรืออาหาร
วันที่ 2-4	จุดแดงเล็กในปากและลิ้นแล้วกลายเป็นแผลพอง เจ็บ	ร้องเมื่อกลืน อยากได้แต่ของเย็น
วันที่ 3-5	ผื่นที่ฝ่ามือ ฝ่าเท้า อาจมีที่ก้น ขา แขน	จุดแบนหรือนูนเล็กน้อย บางจุดเป็นตุ่มน้ำ ปกติไม่คัน
วันที่ 5-10	ไข้ลดลง แผลในปากค่อย ๆ หาย ผื่นจางลง	ลูกเริ่มกินได้มากขึ้น

ตุ่มผื่นของโรคนี้ขึ้นเด่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า ร่วมกับแผลในปาก ซึ่งเป็นจุดที่ช่วยแยกจากผื่นชนิดอื่น ถ้าลูกมีผื่นที่ผ้าอ้อมและก้นอย่างเดียวโดยไม่มีแผลในปาก ให้ดู ผื่นผ้าอ้อม ส่วนเด็กที่น้ำลายยืดและงอแงเพราะฟันกำลังขึ้น จะไม่มีแผลในปากและไม่มีผื่นที่ฝ่ามือฝ่าเท้า ดูตารางเปรียบเทียบที่ ฟันน้ำนมขึ้นกี่เดือน

ติดกันได้อย่างไร และนานแค่ไหน

CDC อธิบายว่าเชื้อแพร่ได้จากหลายทาง คือละอองจากการไอ จาม พูด สิ่งของและพื้นผิวที่มีเชื้อ น้ำจากตุ่มพอง และอุจจาระ ซึ่งหมายความว่าการเปลี่ยนผ้าอ้อมเป็นจุดเสี่ยงสำคัญของครอบครัว

ช่วงที่แพร่ง่ายที่สุดคือสัปดาห์แรกของการป่วย แต่ CDC ระบุว่าเชื้อยังอาจแพร่ได้ต่ออีกหลายวันถึงหลายสัปดาห์หลังหายดี และแพร่ได้แม้ไม่มีอาการ ข้อนี้ทำให้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ในบ้านต้องล้างมือเข้มงวดนานกว่าที่ลูกหายป่วยไปแล้ว

ลูกที่เข้าศูนย์เด็กเล็กหรืออนุบาลเป็นกลุ่มเสี่ยง เพราะเด็กเล็กหยิบของเข้าปากและเล่นของชิ้นเดียวกัน โรงเรียนและศูนย์เด็กเล็กส่วนใหญ่คัดกรองไข้และแผลในปากทุกเช้า ถ้าพบเด็กป่วยจะแยกออกและแจ้งผู้ปกครองมารับ

เจ็บปากจนไม่ยอมกิน ทำอย่างไรให้ได้น้ำ

CDC ชี้ว่าภาวะขาดน้ำคือภาวะแทรกซ้อนที่เกิดบ่อยที่สุด โดยเฉพาะในเด็กเล็กที่กลืนน้ำไม่ได้เพราะแผลในปาก เป้าหมายของวันที่ลูกป่วยจึงเป็นจำนวนของเหลวที่ได้รับ ไม่ใช่ปริมาณอาหาร

วิธีที่ช่วยให้ลูกกินน้ำได้

• ให้ของเหลวเย็นเป็นช่วงสั้น ๆ บ่อย ๆ ทีละช้อนชาหรือทีละจิบ แทนการยื่นขวดแล้วรอให้ดื่มหมด
• ทารกที่ยังกินนมแม่หรือนมผง ให้นมต่อไปตามปกติ ถ้าดูดแล้วร้อง ลองบีบนมใส่ถ้วยหรือหลอดฉีดยาไม่มีเข็มทีละน้อย
• อาหารที่ลูกกลืนง่าย ได้แก่ โยเกิร์ตไม่หวาน ข้าวต้มเย็น ผลไม้บดนิ่มที่ไม่เปรี้ยวจัด ไอศกรีมรสธรรมดาครั้งละน้อย ดูรายการอาหารนิ่มอื่น ๆ ที่ สูตรอาหารเด็ก 6 เดือนถึง 2 ขวบ
• เลี่ยงของเปรี้ยว เค็มจัด และอาหารกรอบแข็งที่เสียดสีแผล
• ถ้าลูกกินนมน้อยลงเป็นหลายมื้อ ดูแนวทางที่ ลูกกินนมน้อย ทำยังไง

สัญญาณขาดน้ำที่ต้องจับตา ตามที่ MedlinePlus ระบุในหน้าเรื่องไข้ในทารก คือไม่มีผ้าอ้อมเปียกหรือไม่ปัสสาวะเกิน 8 ชั่วโมง ร้องไห้แต่ไม่มีน้ำตา ปากแห้งและริมฝีปากแตก ตัวอ่อนปวกเปียก หรือท้ายทอยบุ๋มในทารกเล็ก ถ้าเห็นอย่างใดอย่างหนึ่งให้พาไปโรงพยาบาลวันเดียวกัน เพราะเด็กอาจต้องได้น้ำเกลือทางหลอดเลือด

ยาและสิ่งที่ห้ามให้

CDC ระบุว่าโรคนี้มักหายเองโดยแทบไม่ต้องรักษา ยาลดไข้และบรรเทาปวดที่ซื้อได้ทั่วไปช่วยเรื่องไข้และเจ็บปากได้ แต่ห้ามให้แอสไพรินกับเด็ก สำหรับทารกและเด็กเล็ก ให้ถามกุมารแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องชนิดและขนาดตามน้ำหนักตัวก่อนให้ยา ไม่ควรใช้เจลทาปากหรือยาชาเฉพาะที่เองกับเด็กเล็ก เพราะเสี่ยงต่อการสำลักและผลข้างเคียงจากยาชา

ยาปฏิชีวนะไม่ช่วยโรคนี้ เพราะเกิดจากไวรัส ไม่มีวัคซีนป้องกันโรคนี้ในสหรัฐอเมริกาตามที่ CDC ระบุ ถ้าต้องการทราบว่ามีวัคซีนที่ใช้ในไทยหรือไม่ ให้ถามกุมารแพทย์

สัญญาณที่ต้องพบแพทย์ทันที

CDC ระบุภาวะแทรกซ้อนที่พบน้อยแต่รุนแรง คือเยื่อหุ้มสมองอักเสบจากไวรัส ซึ่งมีไข้ ปวดหัว คอแข็ง และสมองอักเสบหรืออัมพาตซึ่งพบน้อยมาก ส่วนการหลุดของเล็บมือเล็บเท้าเป็นเรื่องพบได้ยากและมักงอกกลับ ถ้าสังเกตเห็นในสัปดาห์หลังหาย ไม่ต้องตกใจแต่แจ้งแพทย์ในนัดถัดไป

ลูกอยู่บ้านกี่วัน พี่น้องและผู้ใหญ่ในบ้านต้องทำอย่างไร

เด็กป่วยควรหยุดเรียนและพักที่บ้านจนหายเป็นปกติ CDC ไม่ได้กำหนดจำนวนวันตายตัว และแนะนำให้คุยกับแพทย์หรือโรงเรียนเรื่องกลับไปเรียนเมื่อไร ซึ่งแต่ละโรงเรียนมีเกณฑ์ต่างกัน ในทางปฏิบัติ ให้รอจนไม่มีไข้ กินดื่มได้ และแผลในปากไม่เจ็บมากจนปฏิเสธอาหาร แล้วปรึกษาครูหรือพยาบาลโรงเรียนก่อนกลับ

สำหรับคนอื่นในบ้าน

• พี่น้องที่ไม่มีอาการยังอาจรับเชื้อได้แล้ว สังเกตไข้และแผลในปาก 3-5 วัน ถ้ามีอาการให้เริ่มดูแลแบบเดียวกัน
• ผู้ใหญ่ล้างมือด้วยน้ำสบู่ทุกครั้งหลังเปลี่ยนผ้าอ้อม เข้าห้องน้ำ และเช็ดน้ำลายให้ลูก (CDC แนะนำอย่างน้อย 20 วินาที)
• ไม่ใช้แก้ว ช้อน หลอดดูด หรือผ้าเช็ดหน้าร่วมกัน
• คุณแม่ตั้งครรภ์ที่สัมผัสเด็กป่วย ให้แจ้งสูตินรีแพทย์ตามที่ CDC แนะนำ
• ตัดเล็บลูกให้สั้นเพื่อไม่ให้แกะตุ่ม

ล้างทำความสะอาดของเล่นที่ลูกอมหรือกัด ผิวสัมผัสที่ใช้ร่วมกัน เช่น ลูกบิด ที่จับตู้เย็น สวิตช์ไฟ ด้วยน้ำสบู่แล้วเช็ดฆ่าเชื้อ ขวดนมและจุกนมให้ล้างและฆ่าเชื้อตามหลักใน ฆ่าเชื้อขวดนมทำอย่างไร ผ้าที่เปื้อนน้ำลายหรืออุจจาระซักด้วยน้ำร้อนหรือผงซักฟอกตามปกติ

จดอะไรบ้างระหว่างที่ดูแลที่บ้าน

พ่อแม่ที่จดสั้น ๆ วันละไม่กี่บรรทัด มักตัดสินใจได้เร็วกว่าเมื่อต้องโทรปรึกษาแพทย์ เพราะมีข้อมูลที่แพทย์ถามแน่ ๆ อยู่ในมือ ลองใช้ตารางนี้จดในโทรศัพท์หรือติดไว้ที่ตู้เย็น

รายการ	จดอย่างไร	เหตุผล
อุณหภูมิ	วัด 2-3 ครั้งต่อวันพร้อมเวลา	ดูว่าไข้ลดลงหรือกลับขึ้นใหม่ และนับครบ 3 วันหรือยัง
ผ้าอ้อมเปียก	นับจำนวนต่อวัน	ถ้าจำนวนลดลงชัดเจนคือสัญญาณขาดน้ำ
ของเหลวที่ได้	จดคร่าว ๆ ว่ากี่มื้อ มื้อละกี่จิบหรือกี่ออนซ์	ใช้บอกแพทย์ว่าลูกยังดื่มได้พอไหม
ความตื่นตัว	ช่วงที่ไข้ลด ลูกเล่นหรือยิ้มได้ไหม	ลูกที่ยังเล่นได้ตอนไข้ลดมักไม่ได้ป่วยหนัก ลูกที่ซึมแม้ไข้ลดต้องให้แพทย์ดู
ตุ่มและแผล	ถ่ายรูปวันละครั้ง	เทียบความเปลี่ยนแปลงและเอาไปให้แพทย์ดู

ตัวอย่างการอ่านบันทึก ลูกวัย 18 เดือน วันที่ 1 ไข้ 38.5 กินนมเกือบปกติ วันที่ 2 เริ่มมีแผลในปาก กินนมได้ครึ่งหนึ่ง ผ้าอ้อมเปียก 5 ผืน วันที่ 3 ผื่นขึ้นที่ฝ่าเท้า ไข้ 38.2 ผ้าอ้อมเปียก 3 ผืน วันที่ 4 ผ้าอ้อมเปียกเหลือ 2 ผืนและลูกเริ่มซึม ลำดับนี้บอกว่าถึงวันที่ 4 ลูกมีสัญญาณขาดน้ำ ควรไปโรงพยาบาลในวันนั้นเลย ไม่ต้องรอให้ไข้ครบ 3 วัน เพราะ CDC ระบุให้พบแพทย์ทันทีเมื่อเด็กดื่มได้ไม่ดีและกังวลเรื่องขาดน้ำ

แยกจากเรื่องอื่นที่ทำให้ปากเป็นแผล

ไม่ใช่ทุกแผลในปากของเด็กคือโรคมือเท้าปาก ข้อสังเกตที่ช่วยแยกคือจำนวนและตำแหน่งของแผลร่วมกับอาการที่ตามมา

• แผลในปากอย่างเดียว ไม่มีไข้ ไม่มีผื่นที่มือเท้า และเด็กยังกินได้ มักเป็นแผลร้อนในหรือกัดโดนปาก ถ้าไม่หายใน 1-2 สัปดาห์ให้แพทย์ดู
• แผลในปากหลายจุด มีไข้ และน้ำลายยืดในเด็กที่ไม่มีผื่นที่มือเท้า ต้องให้แพทย์แยกจากการติดเชื้อไวรัสอื่นที่ทำให้เกิดแผลในช่องปาก
• ผื่นแดงอักเสบทั่วบริเวณผ้าอ้อม ต่างจากตุ่มแยกเป็นจุดของโรคนี้ ดู ผื่นผ้าอ้อม
• ไข้ร่วมกับน้ำมูก ไอ ไม่มีแผลในปาก ให้ดู ลูกเป็นหวัด ดูแลยังไง และ ลูกเป็นไข้

แพทย์ส่วนใหญ่วินิจฉัยจากการตรวจร่างกายเมื่ออาการชัดเจน การตรวจเชื้อเพิ่มมักทำเมื่ออาการรุนแรงหรือต้องแยกจากโรคอื่น

ป้องกันก่อนมีเด็กป่วยในบ้านหรือที่เนอร์สเซอรี่

ไม่มีมาตรการใดป้องกันได้ 100% แต่ข้อต่อไปนี้ลดความเสี่ยงลงได้จริง ตามคำแนะนำของ CDC

• ล้างมือบ่อยด้วยน้ำสบู่ โดยเฉพาะก่อนกินข้าวและหลังเข้าห้องน้ำ ช่วยเด็กเล็กล้างให้ถูกวิธี
• ไม่พาลูกไปที่ที่เด็กแออัดช่วงที่มีข่าวระบาด ถ้าไม่จำเป็น
• ถ้าทราบว่าห้องเรียนมีเด็กป่วย ให้ตรวจลูกทุกเช้าก่อนส่ง ไม่ส่งเมื่อมีไข้
• ใช้ช้อนกลางและแก้วน้ำของตัวเอง
• ทำความสะอาดพื้นผิวที่สัมผัสบ่อยเป็นประจำ

เด็กที่ป่วยแล้วยังต้องล้างมือต่อไปหลังหายหลายสัปดาห์ แม้ไข้ลงแล้ว เพราะเชื้ออาจออกทางอุจจาระได้นาน

ผ่านช่วงมือเท้าปากที่บ้านอย่างปลอดภัย

ถ้าลูก...	ทำแบบนี้
มีไข้ต่ำ แผลในปาก ผื่นที่มือเท้า แต่ยังดื่มได้ ปัสสาวะปกติ	ดูแลที่บ้าน ให้ของเหลวเย็นทีละน้อย บ่อย ๆ หยุดเรียน
ปฏิเสธน้ำทุกอย่างเกิน 6-8 ชั่วโมง หรือไม่ปัสสาวะเกิน 8 ชั่วโมง	ไปโรงพยาบาลวันนั้น
มีไข้เกิน 3 วัน ซึม หรือชัก หอบ	ไปโรงพยาบาลทันที
อายุไม่ถึง 6 เดือนและมีอาการ	พาไปพบแพทย์
อาการดีขึ้นแต่ผ่านไป 10 วันยังไม่หาย	กลับไปพบแพทย์

โรคนี้น่ากลัวกว่าที่เป็นจริงในเด็กส่วนใหญ่ เพราะภาพตุ่มที่มือเท้ากับลูกที่ร้องไม่ยอมกินทำให้พ่อแม่ตกใจ ถ้าลูกยังดื่มน้ำได้ ปัสสาวะปกติ และตื่นมาเล่นได้ในช่วงที่ไข้ลด โอกาสที่จะผ่านไปได้ด้วยการดูแลที่บ้านมีสูง แต่ถ้าคุณรู้สึกว่าลูกดูไม่เหมือนเดิม ให้เชื่อสัญชาตญาณแล้วพาไปพบกุมารแพทย์