ระบบไฟฟ้าในบ้านทำงานอย่างไร ตั้งแต่มิเตอร์ ตู้เมน จนถึงปลั๊กในห้อง

ไฟฟ้าเข้าบ้านทุกหลังเดินทางตามลำดับเดียวกัน คือมิเตอร์ของการไฟฟ้า เมนเบรกเกอร์ ตู้โหลดเซ็นเตอร์ เบรกเกอร์ย่อยแต่ละวงจร สายไฟในผนังหรือฝ้า แล้วจึงถึงปลั๊กกับสวิตช์ ถ้ารู้ว่าตัวไหนทำหน้าที่อะไร จะอ่านใบเสนอราคาช่างไฟรู้เรื่อง และรู้ว่าอาการแบบไหนเป็นเรื่องที่ต้องเรียกช่าง ไม่ใช่เรื่องที่ลองแก้เอง

ไฟเข้าบ้านผ่านอะไรบ้าง และใครรับผิดชอบส่วนไหน

ผมชอบเริ่มอธิบายด้วยเส้นทางไฟ เพราะเจ้าของบ้านจำนวนมากไม่รู้ว่าส่วนไหนเป็นของการไฟฟ้า ส่วนไหนเป็นของตัวเอง ซึ่งมีผลตอนเกิดปัญหา เช่น ไฟดับทั้งซอยโทรหาการไฟฟ้าได้ แต่ไฟดับเฉพาะในบ้านต้องหาช่างไฟของเราเอง

ลำดับ	ชิ้นส่วน	หน้าที่	ใครดูแล
1	สายเมนเข้าบ้านและมิเตอร์	ส่งไฟและวัดหน่วยที่ใช้	การไฟฟ้า (กฟน. หรือ กฟภ.)
2	เมนเบรกเกอร์	ตัดไฟทั้งบ้านเมื่อกระแสรวมเกินพิกัด	เจ้าของบ้าน
3	ตู้โหลดเซ็นเตอร์	แบ่งไฟเป็นวงจรย่อยเข้าห้องและเครื่องใช้	เจ้าของบ้าน
4	เบรกเกอร์ย่อย	ป้องกันสายและเครื่องใช้ในแต่ละวงจร	เจ้าของบ้าน
5	เครื่องตัดไฟรั่ว (RCD)	ตัดไฟเมื่อมีกระแสรั่วลงดินหรือผ่านตัวคน	เจ้าของบ้าน
6	สายไฟและท่อร้อยสาย	นำไฟไปยังจุดใช้งาน	เจ้าของบ้าน
7	ปลั๊ก สวิตช์ ดวงโคม	จุดที่เราใช้ไฟจริง	เจ้าของบ้าน

เส้นแบ่งอยู่ที่มิเตอร์ ก่อนถึงมิเตอร์เป็นงานของการไฟฟ้า ห้ามแตะหรือขอให้ช่างทั่วไปทำ หลังมิเตอร์เป็นทรัพย์สินของเจ้าของบ้านทั้งหมด และเป็นส่วนที่ช่างไฟต้องออกแบบและติดตั้งตามมาตรฐานการติดตั้งทางไฟฟ้าของ วสท. ซึ่งการไฟฟ้าใช้ตรวจเมื่อขอใช้ไฟใหม่

บ้านไทยทั่วไปใช้ระบบ 1 เฟส 230 โวลต์ มีสายเส้นไฟ (L) สายนิวทรัล (N) และสายดิน บ้านหลังใหญ่หรือบ้านที่มีแอร์จำนวนมากบางหลังใช้ 3 เฟส ซึ่งแบ่งโหลดออกเป็นสามสายเพื่อให้สมดุลกว่า

มิเตอร์ 15(45) กับ 30(100) ตัวเลขสองชุดนี้แปลว่าอะไร

เลขหน้าวงเล็บคือกระแสพิกัดที่มิเตอร์วัดได้แม่นยำ เลขในวงเล็บคือกระแสสูงสุดที่มิเตอร์ทนได้ ดังนั้น 15(45) หมายถึงพิกัด 15 แอมป์ ทนสูงสุด 45 แอมป์ และ 30(100) หมายถึงพิกัด 30 แอมป์ ทนสูงสุด 100 แอมป์ ขนาดที่การไฟฟ้าติดให้บ้านอยู่อาศัยมีตั้งแต่ 5(15) ไปจนถึง 30(100) ทั้งแบบ 1 เฟสและ 3 เฟส

มิเตอร์ไม่ใช่ตัวจำกัดการใช้ไฟของเราโดยตรง ตัวที่ตัดไฟเมื่อใช้เกินคือเมนเบรกเกอร์ในบ้าน แต่ขนาดมิเตอร์เป็นเพดานที่การไฟฟ้ากำหนดให้ตามการขอใช้ไฟ ถ้าโหลดรวมสูงกว่านั้นต้องยื่นขอเปลี่ยนขนาด ซึ่งมีค่าใช้จ่ายและอาจต้องปรับสายเมนเข้าบ้านด้วย รายละเอียดและค่าธรรมเนียมให้ถามสำนักงานการไฟฟ้าที่ดูแลพื้นที่ (โทร 1129) เพราะอัตราปรับเปลี่ยนตามประกาศ

คำนวณโหลดจริงด้วยตัวอย่างสมมติ

สูตรคือ กระแส (แอมป์) = กำลังไฟ (วัตต์) หารด้วย 230 ตัวเลขข้างล่างเป็นตัวอย่างสมมติของบ้านเดี่ยวสองชั้น ค่าวัตต์ใช้ประมาณการ ให้ดูจริงจากป้ายหลังเครื่องของบ้านตัวเอง

เครื่องใช้ไฟฟ้า	กำลังไฟโดยประมาณ	กระแสโดยประมาณ
แอร์ 12,000 BTU แบบอินเวอร์เตอร์ (2 เครื่อง)	2 x 900 W	2 x 4 A
แอร์ 18,000 BTU (1 เครื่อง)	1,500 W	6.5 A
เครื่องทำน้ำอุ่น (1 เครื่อง)	4,000 W	17.4 A
หม้อหุงข้าว กาต้มน้ำ ไมโครเวฟ (ใช้ 2 อย่างพร้อมกัน)	2,000 W	8.7 A
ตู้เย็น เครื่องซักผ้า ทีวี ไฟและพัดลมทั้งบ้าน	1,200 W	5.2 A

ถ้าบวกทุกอย่างที่เปิดพร้อมกันได้จริงจะได้ราว 10,500 วัตต์ หรือประมาณ 46 แอมป์ ซึ่งชนเพดาน 45 แอมป์ของมิเตอร์ 15(45) พอดี แต่เกิดขึ้นแค่ช่วงสั้นในบ้านจริง เพราะเครื่องทำน้ำอุ่นไม่ได้เปิดตลอด และแอร์วิ่งสลับเปิดปิดคอมเพรสเซอร์ ช่างไฟที่ดีจึงไม่รวมเลขดิบ แต่ถามว่าเปิดอะไรพร้อมกันบ่อย แล้วประเมินโหลดสูงสุดจริง ถ้าตัวเลขเข้าใกล้เพดานเกือบทุกเย็น ให้ปรึกษาการไฟฟ้าเรื่องขนาดมิเตอร์ก่อนซื้อแอร์เครื่องใหม่

ตู้โหลดเซ็นเตอร์ เมนเบรกเกอร์ และตัวเลข AT กับ AF

เปิดฝาตู้ในบ้านจะเห็นเบรกเกอร์ตัวใหญ่หนึ่งตัวอยู่ด้านบนหรือด้านซ้าย นั่นคือเมนเบรกเกอร์ ตัวเล็กที่เรียงอยู่ข้างล่างคือเบรกเกอร์ย่อย หนึ่งตัวต่อหนึ่งวงจร บนตัวเบรกเกอร์จะมีตัวเลขเช่น 16A หรือ 32A ซึ่งการไฟฟ้าส่วนภูมิภาคอธิบายว่าเป็นค่า AT คือกระแสพิกัดของเบรกเกอร์ตัวนั้น ถ้าใช้เครื่องใช้ไฟฟ้ารวมกันเกินค่านี้เบรกเกอร์จะตัดวงจร

ส่วนค่า AF คือขนาดโครงของเบรกเกอร์รุ่นนั้น เบรกเกอร์ลูกย่อย (MCB) ที่ผู้ผลิตทำโครง 63A มีรุ่นตั้งแต่ 10AT ถึง 63AT บนโครงเดียวกัน ข้อควรจำคือ AT ต้องน้อยกว่าหรือเท่ากับ AF เสมอ และการเลือก AT ต้องดูที่ปริมาณการใช้ไฟของวงจรนั้น ไม่ใช่เลือกตัวใหญ่ไว้ก่อนเพื่อไม่ให้ตัดบ่อย

เหตุผลที่ห้ามเปลี่ยนเบรกเกอร์เป็นตัวใหญ่ขึ้นเพื่อแก้อาการตัดบ่อย คือเบรกเกอร์มีหน้าที่ป้องกัน "สาย" ก่อนป้องกันเครื่องใช้ สายขนาด 2.5 ตารางมิลลิเมตรที่ร้อยในผนังรับกระแสได้จำกัด ถ้าเปลี่ยนเบรกเกอร์เป็น 32A ไฟที่เกินพิกัดสายจะไม่ถูกตัด สายจะร้อนจนฉนวนเสื่อมก่อน เรื่องอาการเบรกเกอร์ตัดบ่อยและวิธีแยกสาเหตุ อ่านต่อใน เบรกเกอร์ตกบ่อย

วงจรที่ควรแยกกันในบ้านหนึ่งหลัง

ตู้ที่ออกแบบดีจะแบ่งวงจรตามชนิดโหลด ไม่ใช่ต่อทุกอย่างรวมกันที่เบรกเกอร์ตัวเดียว

วงจร	แยกเพราะอะไร	ข้อสังเกตตอนออกแบบ
แสงสว่างแยกตามชั้น	ไฟดับชั้นหนึ่งไม่ลามอีกชั้น	โหลดน้อย สายเล็กกว่าวงจรอื่นได้
ปลั๊กทั่วไปแยกตามห้องหรือโซน	ใช้งานหลากหลาย เสียบพร้อมกันได้มาก	ไม่ควรให้ห้องนั่งเล่นกับห้องครัวอยู่วงจรเดียว
แอร์ แยกต่อเครื่อง	คอมเพรสเซอร์กินกระแสตอนสตาร์ตสูง	ขนาดสายและเบรกเกอร์ตามคู่มือเครื่อง
เครื่องทำน้ำอุ่น แยกวงจรเฉพาะ	โหลดสูงต่อเนื่องหลายนาที	ต้องมีเครื่องตัดไฟรั่วและสายดิน ดู เปลี่ยนเครื่องทำน้ำอุ่น
ครัว ปลั๊กเครื่องใช้กำลังสูง	หม้อทอด ไมโครเวฟ กาต้มน้ำใช้พร้อมกันได้	วางตำแหน่งปลั๊กตั้งแต่ตอนวางผัง ดู ผังครัวขนาดเล็ก
ปั๊มน้ำ เครื่องซักผ้า ปลั๊กนอกบ้าน	อยู่ใกล้ความชื้นและน้ำ	ต้องกันน้ำ และมีเครื่องตัดไฟรั่วคุ้มครอง

ข้อดีของการแยกวงจรคือเมื่อเบรกเกอร์ตัวหนึ่งตัด ช่างจะรู้ทันทีว่าต้นเหตุอยู่ในโซนไหน ถ้าบ้านต่อทุกอย่างบนวงจรเดียว การไล่หาจุดเสียใช้เวลาหลายเท่า

เครื่องตัดไฟรั่วกับสายดิน ต้องมาคู่กัน

เบรกเกอร์ธรรมดาป้องกันกระแสเกินและลัดวงจร ไม่ได้ป้องกันไฟดูด การป้องกันไฟดูดเป็นหน้าที่ของเครื่องตัดไฟรั่ว (RCD) ซึ่ง MEA ระบุว่าสำหรับบ้านและอาคารทั่วไปที่แรงดันไม่เกิน 440 โวลต์ พิกัดกระแสรั่วต้องไม่เกิน 30 มิลลิแอมป์ เวลาตัดวงจรต้องไม่เกิน 0.04 วินาที และต้องติดตั้งพร้อมสายดิน

เหตุที่ต้องมีสายดินด้วย เพราะเครื่องตัดไฟรั่วทำงานเมื่อกระแสไหลออกไปไม่ครบเท่าที่ไหลเข้า ถ้าไม่มีสายดิน กระแสรั่วจะไม่มีทางออกอื่นนอกจากผ่านตัวคนที่แตะเครื่อง เมื่อมีสายดิน กระแสรั่วจะไหลลงดินทางสายดินและเครื่องตัดไฟรั่วตัดวงจรก่อนที่คนจะได้รับอันตราย

มีอุปกรณ์สามรูปแบบที่ร้านขายเรียกต่างกัน RCCB ตัดไฟรั่วอย่างเดียว ต้องมีเบรกเกอร์ธรรมดาอยู่ต้นทางเสมอ RCBO รวมทั้งตัดไฟรั่วและป้องกันกระแสเกินไว้ในตัวเดียว และปลั๊กตัดไฟรั่วสำหรับเสียบเฉพาะเครื่องใช้ MEA ระบุมาตรฐานที่เกี่ยวข้องไว้ว่า RCBO ตาม มอก.909 RCCB ตาม มอก.2425 และปลั๊กตัดไฟรั่วตาม มอก.2908 เวลาซื้อให้ดูเครื่องหมาย มอก. บนตัวสินค้า

หลังติดตั้งแล้ว เครื่องตัดไฟรั่วมีปุ่ม TEST กดตามที่คู่มือผู้ผลิตแนะนำ ปกติเดือนละครั้ง ถ้ากดแล้วไม่ตัด แปลว่าอุปกรณ์เสีย ให้เรียกช่างเปลี่ยนทันที

สายไฟในผนัง ขนาดและสิ่งที่เปิดดูไม่ได้

สายไฟเป็นส่วนที่เจ้าของบ้านตรวจเองไม่ได้ เพราะฝังในผนังหรือซ่อนเหนือฝ้า ตัวเลขที่ช่างใช้ในบ้านพักอาศัยทั่วไปคือสายขนาด 1.5 ตารางมิลลิเมตรสำหรับวงจรแสงสว่าง 2.5 ตารางมิลลิเมตรสำหรับวงจรปลั๊ก และ 4 ถึง 6 ตารางมิลลิเมตรสำหรับวงจรโหลดสูงอย่างเครื่องทำน้ำอุ่นหรือแอร์ขนาดใหญ่ ซึ่งขนาดที่ถูกต้องขึ้นกับกระแส ระยะสาย และวิธีเดินสาย ช่างต้องคำนวณตามมาตรฐานการติดตั้งทางไฟฟ้า ไม่ใช่ใช้ค่ากลางเหมือนกันทุกบ้าน

ข้อที่ตรวจได้ด้วยตา คือสายต้องมีเครื่องหมาย มอก. ติดที่ฉนวน และร้อยในท่อร้อยสายเมื่อฝังผนัง ไม่ใช้สายแบนวิ่งใต้ปูน สายที่มีสีให้ตรงกับหน้าที่ แต่สีของสายในบ้านเก่ากับบ้านใหม่ไม่เหมือนกัน ห้ามเดาจากสีว่าเส้นไหนเป็นเส้นไฟ ให้ช่างวัดด้วยเครื่องมือเสมอ

จุดที่คนมักพลาดตอนรีโนเวต คือฉาบผนังทับท่อโดยไม่ทำแบบแปลนตำแหน่งไว้ แล้ววันหนึ่งสว่านเจาะโดนสาย ก่อนปิดผนังหรือฝ้า ให้ขอให้ช่างถ่ายรูปตำแหน่งท่อและกล่องต่อสายทุกจุดเก็บไว้ ใช้เวลาไม่ถึงชั่วโมง แต่ช่วยได้หลายปี งานฝ้าที่ต้องเดินสายเพิ่มดูรายละเอียดช่องเซอร์วิสได้ใน ฝ้าเพดานยิปซัม

ตรวจบ้านเก่า สัญญาณที่ไม่ควรรอ

การไฟฟ้าส่วนภูมิภาคระบุสัญญาณเตือนของไฟรั่ว 4 ข้อที่เจ้าของบ้านสังเกตเองได้ คือค่าไฟสูงขึ้นผิดปกติทั้งที่ใช้เท่าเดิม เบรกเกอร์ตัดบ่อยโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน รู้สึกซ่าหรือถูกไฟดูดเมื่อแตะส่วนโลหะของเครื่องใช้ไฟฟ้า เช่นตู้เย็นหรือเครื่องซักผ้า และผนังหรือปลั๊กร้อนผิดปกติ ถ้าพบข้อใดข้อหนึ่ง กฟภ. แนะนำให้เรียกช่างไฟตรวจทันที

บ้านที่สร้างมานานกว่า 20 ปี ผมจะเช็กสิ่งเหล่านี้เพิ่มเมื่อเข้าไปดู

• ตู้ไฟเป็นแบบฟิวส์หรือคัตเอาท์รุ่นเก่า ไม่มีเครื่องตัดไฟรั่ว
• ปลั๊กเป็นแบบสองรูไม่มีสายดิน หรือมีรูที่สามแต่สายดินไม่ได้ต่อจริง
• ปลั๊กมีรอยดำหรือพลาสติกเปลี่ยนสี สวิตช์ร้อนเมื่อเปิดไฟนาน
• สายไฟฉนวนแข็ง แตกร้าวเมื่อโดนงอ มักเจอตรงกล่องต่อสายเหนือฝ้า
• ใช้ปลั๊กพ่วงต่อแอร์หรือเครื่องทำน้ำอุ่นแทนวงจรเฉพาะ
• ตู้ไฟไม่มีป้ายบอกว่าเบรกเกอร์ตัวไหนคุมห้องไหน

ข้อสุดท้ายฟังเหมือนเรื่องเล็ก แต่ตอนเกิดไฟรั่ว ช่างต้องไล่ปิดทีละตัว ป้ายชื่อวงจรทำให้หาต้นเหตุเร็วขึ้นมาก

ถ้าตรวจแล้วต้องปรับระบบ ช่วงราคาที่พบบ่อยในตลาด คือเปลี่ยนตู้โหลดเซ็นเตอร์ 1 เฟสขนาด 6 ถึง 12 ช่องพร้อมเครื่องตัดไฟรั่วและเบรกเกอร์ใหม่ประมาณ 4,000 ถึง 12,000 บาทรวมอุปกรณ์และค่าแรง และเดินวงจรแอร์หรือเครื่องทำน้ำอุ่นเพิ่ม 1 จุดประมาณ 3,000 ถึง 8,000 บาทตามระยะสายและวิธีเดิน ตัวเลขนี้เป็นช่วงกว้างเพื่อให้ตั้งงบเบื้องต้น ราคาจริงขึ้นกับยี่ห้ออุปกรณ์ พื้นที่ และความยากของการเดินสาย ให้ขอใบเสนอราคาแยกรายการวัสดุกับค่าแรงจากช่างไฟอย่างน้อย 2 ราย

ระบบไฟกับงานสร้างและรีโนเวต วางแผนก่อนปิดผนัง

ถ้าสร้างบ้านใหม่ ระบบไฟต้องถูกกำหนดตั้งแต่ขั้นแบบ ไม่ใช่ปล่อยให้ช่างหน้างานตัดสินใจ ลำดับในงานก่อสร้างทั่วไปอยู่ในบทความ ขั้นตอนสร้างบ้าน งานไฟส่วนที่ต้องฝังก่อนฉาบคือท่อร้อยสาย กล่องปลั๊กและสวิตช์ และหลักดิน สิ่งที่ควรสรุปกับผู้ออกแบบหรือช่างไฟก่อนเทพื้นและก่อผนัง

• จำนวนและตำแหน่งปลั๊กต่อห้อง ผมแนะนำให้นับตามที่ใช้จริงแล้วเพิ่มอีกราว 30 เปอร์เซ็นต์ เพราะปลั๊กขาดมักเป็นเหตุให้ใช้ปลั๊กพ่วง
• จุดแอร์ พร้อมท่อน้ำทิ้งและสายไฟ วางเผื่อห้องที่ยังไม่ติดตอนนี้
• วงจรเฉพาะสำหรับเครื่องทำน้ำอุ่น เครื่องซักผ้า และเตาไฟฟ้า
• ท่อสำรองเปล่าจากตู้ไฟไปยังจุดที่อาจเพิ่มในอนาคต เช่น เครื่องชาร์จรถยนต์ไฟฟ้า หรือระบบโซลาร์ ดู ติดตั้งโซลาร์เซลล์บ้าน
• ตำแหน่งดวงโคมและขนาดโคม เพื่อไม่ให้ดาวน์ไลท์ชนโครงฝ้า ดู ไฟดาวน์ไลท์ และการเลือกหลอดใน เลือกหลอดไฟ LED

ค่าท่อสำรองกับช่องในตู้ที่เหลือไว้ถูกกว่าการสกัดผนังทีหลังหลายเท่า

ก่อนจ้างช่างไฟ ถามและตรวจสิ่งนี้

ช่างไฟที่รู้จริงจะตอบคำถามเหล่านี้ได้ทันที ถ้าอ้ำอึ้งหรือตอบว่า "ใช้กันมาแบบนี้" ให้หาคนอื่น เรื่องการเลือกผู้รับเหมาทั่วไปอ่านต่อใน วิธีเลือกผู้รับเหมา

1. ขอดูหลักฐานความชำนาญ ช่างไฟรับจ้างเองมักไม่มีใบอนุญาตเฉพาะ แต่งานใหญ่หรือบ้านหลายชั้นควรมีวิศวกรไฟฟ้าลงนามแบบ
2. ถามว่าจะคำนวณโหลดและขนาดสายอย่างไร ขอให้เขียนลงใบเสนอราคา
3. ถามยี่ห้อและรุ่นเบรกเกอร์ เครื่องตัดไฟรั่ว สายไฟ และให้เป็นสินค้ามีเครื่องหมาย มอก.
4. ถามว่าจะต่อสายดินกับอะไร และจะวัดความต้านทานให้ดูหรือไม่
5. ถามว่าจะจัดทำป้ายชื่อวงจรในตู้และแปลนตำแหน่งท่อหรือไม่
6. ถามเรื่องการรับประกันงาน ปกติรับประกันค่าแรงอย่างน้อย 1 ปี และดูว่าระบุในเอกสาร
7. เรื่องการต่อเข้ามิเตอร์ เปลี่ยนขนาดมิเตอร์ หรือย้ายมิเตอร์ ให้ถามการไฟฟ้าในพื้นที่ที่ 1129 ก่อนเริ่มงาน ไม่ใช่ปล่อยให้ช่างจัดการเอง