อยู่ไฟหลังคลอด แบบไหนยังทำได้ในบ้านยุคนี้ และใครควรเลี่ยง

อยู่ไฟหลังคลอดในบ้านยุคนี้ต่างจากที่คุณยายเล่ามาก การนอนบนแคร่เหนือกองไฟหลายสัปดาห์แทบไม่มีใครทำแล้ว สิ่งที่คุณแม่ส่วนใหญ่เลือกทำคือทับหม้อเกลือ ประคบสมุนไพร เข้ากระโจม และนวด ซึ่งทำได้ที่บ้านหรือในคลินิกแพทย์แผนไทย หลายวิธียังมีประโยชน์ด้านความผ่อนคลายและการฟื้นตัว แต่ไม่ใช่ทุกคนที่ควรเริ่มทันทีหลังคลอด โดยเฉพาะคุณแม่ผ่าคลอด

ทีมเราสรุปจากบทความวิชาการของพยาบาลไทยเรื่องการอยู่ไฟ และงานวิจัยเรื่องการทับหม้อเกลือ แล้วจัดเป็นคำตอบสำหรับคำถามที่คุณแม่ถามกันบ่อย

อยู่ไฟคืออะไร ตามหลักแพทย์แผนไทย

บทความ "การอยู่ไฟ: ทางเลือกของมารดาหลังคลอด" ในวารสารวิทยาศาสตร์สุขภาพของวิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ อธิบายว่าการอยู่ไฟเป็นภูมิปัญญาการดูแลหญิงหลังคลอดที่อิงทฤษฎีธาตุของแพทย์แผนไทย แนวคิดคือร่างกายหลังคลอดเสียความสมดุล โดยเฉพาะธาตุไฟที่ลดลง ความร้อนจากการอยู่ไฟจึงใช้เพื่อช่วยคืนความสมดุล

ในทางปฏิบัติ การอยู่ไฟประกอบด้วยหลายวิธีที่ใช้ร่วมกันได้ บทความเดียวกันระบุว่าปัจจุบันทำได้ทั้งในสถานบริการของรัฐที่มีแพทย์แผนไทย และทำเองที่บ้านโดยมีผู้รู้ดูแล

แต่ละวิธีทำอะไร และยังนิยมแค่ไหน

วิธี	ทำอย่างไรโดยย่อ	ยังนิยมอยู่ไหม
ผิงไฟหรือนอนเหนือไฟ	นอนบนแคร่ที่มีไฟอ่อนอยู่ใต้หรือข้างตัว	ทำน้อยมาก ส่วนใหญ่ใช้วิธีอื่นแทน
ทับหม้อเกลือ	ใช้หม้อดินใส่เกลือคั่วร้อน ห่อผ้าและใบพลับพลึง วางกดนวดตามหน้าท้องและตัว	นิยม มีในคลินิกแผนไทย
ประคบสมุนไพร	ลูกประคบนึ่งร้อน ประคบตามตัว หลัง และเต้านม	นิยมมาก
เข้ากระโจม	นั่งในกระโจมที่มีไอน้ำต้มสมุนไพร	นิยม ทำได้ทั้งคลินิกและที่บ้าน
อาบน้ำสมุนไพร	อาบหรือเช็ดตัวด้วยน้ำต้มสมุนไพรอุ่น	ทำได้ง่ายที่บ้าน
นั่งถ่าน	นั่งเหนือภาชนะที่มีถ่านและสมุนไพรร้อน	พบน้อยลง ต้องระวังมาก
นวด	นวดคลายกล้ามเนื้อตามหลักแผนไทย	นิยม
อาหาร	อาหารร้อน เช่น ขิง พริกไทย แกงเลียง	ทำต่อเนื่องในหลายครอบครัว

บทความยังรวมการรับประทานอาหารเป็นส่วนหนึ่งของการอยู่ไฟ อาหารที่ให้ความอบอุ่นอย่างขิง กะเพรา และพริกไทยเป็นเมนูที่ผู้ใหญ่มักแนะนำ เรื่องเมนูที่เหมาะกับคุณแม่ให้นมอยู่ใน อาหารหลังคลอด

งานวิจัยไทยพบอะไรเรื่องทับหม้อเกลือ

งานวิจัยชื่อ "ประสิทธิผลของการทับหม้อเกลือด้วยศาสตร์แพทย์แผนไทยในหญิงหลังคลอด" ตีพิมพ์ใน ThaiJO เมื่อปี 2561 แบ่งหญิงหลังคลอดเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มละ 10 คน กลุ่มหนึ่งได้ทับหม้อเกลือแบบมีสมุนไพร อีก 2 กลุ่มได้การดูแลรูปแบบอื่นเพื่อเปรียบเทียบ ผลที่รายงาน

ผลที่วัด	กลุ่มทับหม้อเกลือแบบมีสมุนไพร	กลุ่มที่ 2	กลุ่มที่ 3
จำนวนวันที่น้ำคาวปลาหมด (ค่ามัธยฐาน)	18 วัน	26 วัน	25 วัน
ระดับความปวด (คะแนน)	4.1	5.0	6.0
รอบเอว (ซม.)	77.8	84.6	80.7

ผู้วิจัยยังรายงานว่ากลุ่มทับหม้อเกลือแบบมีสมุนไพรมีระดับยอดมดลูกลดลงมากกว่ากลุ่มอื่น ผลนี้น่าสนใจ แต่ต้องอ่านด้วยความระมัดระวัง เพราะเป็นการศึกษาขนาดเล็กมาก มีคนเพียง 30 คน และรอบเอวของแต่ละกลุ่มอาจต่างกันตั้งแต่ก่อนเริ่มได้ ข้อสรุปที่พอพูดได้คือการทับหม้อเกลือโดยผู้ที่ได้รับการฝึกมามีแนวโน้มช่วยเรื่องความสบายตัว ยังไม่ควรมองว่าเป็นวิธีลดหน้าท้องหรือทำให้มดลูกเข้าอู่ที่พิสูจน์แล้ว

ถ้าอยากรู้ว่าน้ำคาวปลาตามปกติควรหมดเมื่อไร และสีแบบไหนที่ต้องระวัง อ่านต่อที่ น้ำคาวปลาหมดกี่วัน

เริ่มได้เมื่อไร: คลอดธรรมชาติกับผ่าคลอดไม่เหมือนกัน

ไม่มีตัวเลขวันที่ใช้ได้กับทุกคน หลักที่ปลอดภัยคือรอให้แพทย์แผนปัจจุบันที่ดูแลการคลอดประเมินก่อน แล้วค่อยปรึกษาแพทย์แผนไทยต่อ

สถานการณ์	สิ่งที่ควรทำก่อนเริ่มอยู่ไฟ
คลอดธรรมชาติ ไม่มีภาวะแทรกซ้อน	ถามแพทย์ตอนออกจากโรงพยาบาลว่าเริ่มได้เมื่อไร และเลี่ยงความร้อนตรงแผลฝีเย็บที่ยังเจ็บ
คลอดธรรมชาติ มีแผลฝีเย็บขาดมาก	รอให้แผลหายดีก่อนนั่งถ่านหรือเข้ากระโจม
ผ่าคลอด	รอให้แพทย์ตรวจแผลก่อน ไม่ใช้ความร้อนหรือแรงกดบนแผลและรอบแผล
ความดันสูง ครรภ์เป็นพิษ หรือเสียเลือดมาก	ปรึกษาแพทย์ผู้ดูแลก่อนทุกกรณี

คุณแม่ผ่าคลอดต้องระวังเป็นพิเศษ NHS แนะนำว่าในช่วงฟื้นตัวให้ดูแลแผลให้สะอาดและแห้ง ใส่เสื้อผ้าหลวม และเฝ้าดูอาการแผลอักเสบ ความร้อนชื้นในกระโจมหรือการกดหม้อเกลือร้อนบนหน้าท้องไม่เข้ากับคำแนะนำนี้ ถ้าจะทำ ให้เลือกส่วนที่ไม่เกี่ยวกับแผลก่อน เช่น ประคบหลัง ไหล่ และขา วิธีดูแลแผลอยู่ใน ดูแลแผลผ่าคลอด ส่วนแผลฝีเย็บดูที่ ดูแลแผลฝีเย็บ

ใครควรเลี่ยง หรือต้องปรึกษาแพทย์ก่อน

ความร้อนทำให้หลอดเลือดขยายและเสียเหงื่อมาก คนที่มีภาวะต่อไปนี้ไม่ควรเริ่มเอง

• มีไข้ หรือสงสัยว่ามีการติดเชื้อ เช่น แผลอักเสบ เต้านมอักเสบ หรือปัสสาวะแสบ
• ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ หรือเพิ่งมีภาวะครรภ์เป็นพิษ
• เสียเลือดมากระหว่างคลอด หรือยังซีด เวียนหัวง่าย
• เลือดออกทางช่องคลอดมากหรือมากขึ้น
• เบาหวานที่มีอาการชาตามปลายมือปลายเท้า เพราะอาจไม่รู้ตัวว่าความร้อนมากจนผิวไหม้
• ผิวหนังมีแผล ผื่น หรือแพ้สมุนไพรบางชนิด

ส่วนการให้นมไม่ได้เป็นข้อห้าม แต่คุณแม่ให้นมต้องดื่มน้ำเพิ่ม และพักให้หายเหนื่อยหลังเข้ากระโจมก่อนให้นมมื้อถัดไป

ทำที่บ้านอย่างไรให้ปลอดภัย

ถ้าครอบครัวอยากทำที่บ้าน วิธีที่ความเสี่ยงต่ำคือประคบสมุนไพรและอาบน้ำสมุนไพรอุ่น ส่วนการเข้ากระโจม นั่งถ่าน และทับหม้อเกลือควรมีผู้ที่ทำเป็นอยู่ด้วย

1. ทดสอบความร้อนที่ท้องแขนของผู้ดูแลก่อนวางบนตัวคุณแม่ทุกครั้ง
2. ห่อลูกประคบหรือหม้อด้วยผ้าหลายชั้น และยกออกทันทีถ้าคุณแม่บอกว่าร้อน
3. ไม่ทำตอนหิวจัดหรือหลังกินอิ่มใหม่ๆ
4. เข้ากระโจมครั้งละไม่นาน ให้มีคนอยู่ข้างนอกและเปิดออกได้ทันที
5. ดื่มน้ำก่อนและหลังทุกครั้ง
6. ไม่ใช้ไฟหรือถ่านในห้องปิดทึบ เพราะเสี่ยงควันและก๊าซพิษ

ความเชื่อที่มากับการอยู่ไฟ อันไหนควรปรับ

การอยู่ไฟในหลายครอบครัวมาพร้อมข้อห้ามที่ผู้ใหญ่ส่งต่อกันมา บางข้อเข้ากันได้ดีกับความรู้การดูแลหลังคลอดแบบปัจจุบัน บางข้อควรปรับเพื่อความปลอดภัยของแม่และลูก

ความเชื่อ	ข้อควรพิจารณา
ห้ามอาบน้ำหรือสระผมหลายวัน	การรักษาความสะอาดช่วยลดการติดเชื้อ โดยเฉพาะแผลฝีเย็บและแผลผ่าคลอด อาบน้ำอุ่นได้ตามที่แพทย์แนะนำ
ห้ามดื่มน้ำเย็น	ดื่มน้ำอุ่นได้ถ้าสบายกว่า สิ่งสำคัญคือดื่มให้พอ โดยเฉพาะคุณแม่ให้นมที่เสียเหงื่อจากความร้อน
ห้ามลุกจากเตียงหลายวัน	การลุกเดินช่วยลดความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตัน โดยเฉพาะหลังผ่าคลอด ควรเดินเบาๆ บ่อยๆ
ต้องกินแต่ข้าวกับเกลือหรือปลาเค็ม	คุณแม่ให้นมต้องการอาหารหลากหลาย ทั้งโปรตีน ผัก และผลไม้
ยิ่งร้อนยิ่งดี	ความร้อนที่มากเกินไปเสี่ยงผิวไหม้และขาดน้ำ ให้ยึดความสบายของคุณแม่เป็นหลัก

การคุยเรื่องเหล่านี้กับผู้ใหญ่ในบ้านอาจไม่ง่าย วิธีที่หลายครอบครัวใช้ได้ผลคือเก็บส่วนที่ดีของการอยู่ไฟไว้ เช่น การประคบ การนวด และการให้คุณแม่ได้พัก แล้วปรับส่วนที่เสี่ยงโดยอ้างคำแนะนำของแพทย์ที่ดูแลการคลอด ผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ยอมรับเหตุผลเรื่องแผลและการให้นมได้

คนในบ้านช่วยอะไรได้บ้างระหว่างอยู่ไฟ

คุณแม่ที่อยู่ไฟจะพักได้จริงก็ต่อเมื่อมีคนรับงานอื่นไป งานที่ช่วยได้มากคือดูแลลูกช่วงที่แม่เข้ากระโจมหรือประคบ เตรียมน้ำดื่มและอาหารอุ่นไว้ใกล้ตัว และคอยดูอาการระหว่างทำ ถ้าคุณแม่หน้าซีด เหงื่อออกมากผิดปกติ หรือพูดน้อยลง ให้หยุดทันทีแล้วให้นอนพักในที่เย็นกว่า

ไปคลินิกแพทย์แผนไทย เลือกอย่างไร

ข้อดีของการไปสถานพยาบาลคือมีผู้ดูแลที่ได้รับการฝึก และมีการซักประวัติก่อนทำ บทความในวารสารพยาบาลข้างต้นระบุว่าบริการอยู่ไฟมีในสถานบริการของรัฐที่มีแพทย์แผนไทยด้วย คุณแม่จึงไม่จำเป็นต้องไปสปาเอกชนเสมอไป

สิ่งที่ควรถามก่อนจองคอร์ส

• ผู้ทำเป็นแพทย์แผนไทยหรือผู้ช่วยที่มีใบอนุญาตไหม
• ซักประวัติเรื่องการคลอด แผล ความดัน และโรคประจำตัวก่อนเริ่มหรือเปล่า
• แต่ละครั้งมีขั้นตอนอะไรบ้าง ใช้เวลานานเท่าไร
• ถ้าผ่าคลอด จะปรับขั้นตอนอย่างไร
• สมุนไพรที่ใช้มีอะไร เผื่อเคยแพ้

อยู่ไฟเป็นส่วนหนึ่งของการพักฟื้น ไม่ได้มาแทนการตรวจหลังคลอด

ข้อดีที่หลายครอบครัวรู้สึกจากการอยู่ไฟคือได้พัก ได้มีคนดูแล และได้เวลาให้กับร่างกายตัวเองหลังคลอด ส่วนนี้มีค่ามากในช่วงที่คุณแม่ต้องตื่นให้นมทุกไม่กี่ชั่วโมง

ส่วนที่อยู่ไฟทำแทนไม่ได้คือการไปตรวจหลังคลอดตามนัด การดูแลแผล และการสังเกตอาการผิดปกติ เรื่องการรัดหน้าท้องที่หลายคนทำควบคู่กันอยู่ใน รัดหน้าท้องหลังคลอด และภาพรวมการดูแลตัวเองช่วง 6 สัปดาห์แรกอยู่ใน ดูแลตัวเองหลังคลอด