แผลผ่าคลอดดูแลยังไง ตั้งแต่วันแรกถึงสัปดาห์ที่ 6

แผลผ่าคลอดต้องทำความสะอาดเบาๆ วันละครั้ง ซับให้แห้ง ใส่เสื้อผ้าหลวมกับชุดชั้นในผ้าฝ้ายที่ไม่เสียดสีแผล และสังเกตว่าแผลเปลี่ยนไปหรือไม่ ผ่านไปราว 6 สัปดาห์แผลส่วนใหญ่ปิดสนิทและเริ่มยกของหรือออกกำลังกายเบาๆ ได้ตามที่หมอตรวจแล้วอนุญาต

สิ่งที่ทำให้คุณแม่กังวลที่สุดคือไม่รู้ว่าอาการไหนปกติ อาการไหนต้องรีบกลับโรงพยาบาล บทความนี้เรียงเป็นช่วงเวลาและมีรายการสัญญาณเตือนไว้ชัดๆ ส่วนเรื่องขั้นตอนผ่าตัดและความเสี่ยงโดยรวมอยู่ที่ ผ่าคลอด

ลำดับเหตุการณ์ของแผลตั้งแต่วันผ่าถึงสัปดาห์ที่ 6

ข้อมูลจาก NHS ที่เปิดอ่านบอกช่วงเวลาไว้ดังนี้ ใช้ร่วมกับคำสั่งของโรงพยาบาลที่คลอด

ช่วง	สิ่งที่เกิดกับแผลและร่างกาย	สิ่งที่คุณทำ
ชั่วโมงแรกถึง 24 ชั่วโมง	ผ้าปิดแผลคงอยู่อย่างน้อย 24 ชั่วโมง สายสวนปัสสาวะคาอย่างน้อย 12 ชั่วโมง	ลุกขยับตามที่พยาบาลช่วยเมื่อพร้อม ดื่มและกินเมื่อหิว
วันที่ 1-2	ส่วนใหญ่ได้กลับบ้านในช่วงนี้ถ้าไม่มีภาวะแทรกซ้อน	เรียนรู้วิธีลุกจากเตียงและวิธีทำความสะอาดแผลจากพยาบาล
วันที่ 5-7	ถ้าใช้ไหมหรือลวดเย็บที่ไม่ละลาย พยาบาลหรือหมอมักตัดออก	นัดตรวจแผล
สัปดาห์ที่ 2-4	ปวดแผลลดลงเรื่อยๆ แต่ยังรู้สึกตึงเมื่อขยับ	เดินเบาๆ ต่อเนื่อง ปรับยาแก้ปวดตามหมอ
สัปดาห์ที่ 6	นัดตรวจหลังคลอด แผลมักปิดสนิท	ถามหมอเรื่องขับรถ ออกกำลังกาย และเพศสัมพันธ์

NHS ระบุว่าความรู้สึกไม่สบายในสามสี่วันแรกเป็นเรื่องที่คาดไว้ได้ และอาการปวดอาจยืดเยื้อหลายสัปดาห์ ตัวเลขทุกช่วงเป็นค่าทั่วไป แต่ละโรงพยาบาลใช้ชนิดไหมและผ้าปิดแผลต่างกัน จึงต้องถามพยาบาลก่อนออกจากโรงพยาบาลว่าของคุณเป็นแบบไหน

ทำความสะอาดแผลทีละขั้น

NHS แนะนำเพียงสั้นๆ ว่าให้ทำความสะอาดและเช็ดแผลให้แห้งเบาๆ ทุกวัน ลำดับที่ใช้ได้จริงที่บ้านมีดังนี้

1. ล้างมือด้วยสบู่ก่อนแตะแผลหรือผ้าปิด
2. อาบน้ำวันละครั้ง ให้น้ำสะอาดไหลผ่านแผล ใช้สบู่อ่อนๆ ฟอกที่ผิวรอบแผลแล้วล้างออก
3. ซับด้วยผ้าสะอาดหรือกระดาษทิชชูสะอาดเบาๆ ไม่ถู ไม่ขัด
4. ถ้าแผลอยู่ใต้ชั้นไขมันหน้าท้อง ให้ยกชั้นผิวขึ้นเบาๆ ซับให้แห้ง ที่ซ่อนอยู่ใต้ชั้นผิวนี้ชื้นง่ายที่สุด
5. ปล่อยให้แห้งสนิทก่อนใส่ชุดชั้นใน
6. ใช้ผ้าปิดแผลชุดใหม่เฉพาะเมื่อหมอหรือพยาบาลบอกให้ปิด

ข้อห้ามที่ควรจำ

• ไม่แกะสะเก็ดหรือดึงขอบเทปที่ยังติดอยู่
• ไม่แช่อ่างอาบน้ำหรือสระว่ายน้ำ จนกว่าแผลจะปิดสนิทและหมอบอกว่าทำได้
• ไม่ทาครีม แป้ง หรือยาที่ไม่ใช่ของที่หมอสั่ง โดยเฉพาะผลิตภัณฑ์สมุนไพรทั้งที่แผลยังเปิด
• ไม่ใช้เบตาดีนหรือยาฆ่าเชื้อทาซ้ำเองทุกวัน ถ้าโรงพยาบาลไม่ได้สั่ง เพราะบางชนิดทำให้ผิวแห้งและระคายเคือง

เสื้อผ้าและท่าทางที่ทำให้เจ็บน้อยลง

เสื้อผ้าหลวมและชุดชั้นในผ้าฝ้ายช่วยลดการเสียดสีและทำให้ผิวแห้งง่าย เลือกกางเกงในที่เอวสูงพ้นแผลไปทางสะดือ หรือเอวต่ำพ้นใต้แผลลงมา อย่าให้ขอบยางพาดทับแผลพอดี ผ้ายืดนุ่มใส่สบายกว่าแบบมีลูกไม้หรือยางแข็ง

ลุกจากเตียงโดยไม่ใช้กล้ามเนื้อหน้าท้อง

1. นอนตะแคงข้างใดข้างหนึ่ง งอเข่าเล็กน้อย
2. ใช้มือยันตัวขึ้นและเหวี่ยงขาลงข้างเตียง
3. ค่อยๆ ดันตัวขึ้นนั่ง แล้วนั่งพักสักครู่ก่อนยืน

ประคองแผลตอนไอ จาม หัวเราะ

กอดหมอนไว้แนบหน้าท้อง กดเบาๆ ขณะไอหรือจาม ทำให้แผลไม่ถูกดึงจนเจ็บ ท่านี้ใช้ได้ทั้งตอนเข้าห้องน้ำถ้าท้องผูกด้วย

ท้องผูกเป็นปัญหาที่ทำให้ต้องเบ่ง ซึ่งไปดึงแผล ลดความเสี่ยงด้วยการดื่มน้ำ กินผักผลไม้ และถามหมอเรื่องยาระบายอ่อนๆ ที่ใช้ได้ระหว่างให้นมลูก ถ้ากินยาแก้ปวดที่ทำให้ท้องผูก ต้องคุยเรื่องนี้ด้วย

ให้นมลูกโดยไม่กดแผล

ท่าฟุตบอล (อุ้มลูกไว้ข้างลำตัว หัวลูกอยู่ที่มือ ตัวลูกอยู่ใต้แขน) และท่านอนตะแคงเป็นสองท่าที่ไม่ให้น้ำหนักลูกวางบนแผล ใช้หมอนรองใต้แขนช่วยยกลูกให้ระดับเดียวกับเต้านม ดูเรื่องน้ำนมที่ เพิ่มน้ำนม

ยาแก้ปวดและสิ่งที่ถามหมอก่อนซื้อยาเอง

NHS ระบุว่าอาการเจ็บคาดว่าจะอยู่หลายสัปดาห์ ควรมียาแก้ปวดที่หมอแนะนำติดบ้านตลอดช่วงที่ยังต้องใช้ และโดยทั่วไปมักแนะนำพาราเซตามอลหรือไอบูโพรเฟน ส่วนแอสไพรินและโคเดอีน (รวมถึงยาผสมโคเดอีน) โดยทั่วไปไม่แนะนำให้ใช้ขณะให้นมลูก

อย่าเริ่มกินยาแก้ปวดชนิดอื่นเองเพียงเพราะเพื่อนบอกว่าได้ผล ถามเภสัชกรหรือหมอก่อน โดยบอกว่าให้นมลูกอยู่ และบอกยาที่ได้รับกลับบ้านมาแล้ว ไม่ให้กินซ้ำซ้อน ถ้าปวดแผลรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ทั้งที่กินยาตามเวลา ไม่ควรเพิ่มขนาดยาเอง ให้โทรหาโรงพยาบาล

สัญญาณที่ต้องติดต่อแพทย์วันเดียวกัน

NHS ระบุอาการที่ต้องรีบติดต่อผดุงครรภ์หรือแพทย์ทันที คือ ปวดรุนแรง ปัสสาวะเล็ดหรือปวดตอนปัสสาวะ เลือดออกทางช่องคลอดมาก แผลแดง เจ็บ หรือบวมมากขึ้น มีหนองหรือสารคัดหลั่งที่กลิ่นเหม็นจากแผล ไอหรือหายใจสั้น และบวมหรือเจ็บที่น่องส่วนล่าง อาการเหล่านี้อาจเป็นการติดเชื้อหรือลิ่มเลือด ซึ่งต้องรักษาเร็ว

อาการ	น่าจะปกติถ้า	ต้องรีบถ้า
แดงรอบแผล	ชมพูอ่อนบางๆ ตามแนวแผลและค่อยจางลง	แดงขยายกว้างขึ้น ร้อน และเจ็บมากขึ้นทุกวัน
น้ำซึม	น้ำใสเล็กน้อยช่วงแรกและแห้งเอง	หนอง ข้นเหลืองเขียว หรือกลิ่นเหม็น
ปวด	ลดลงเรื่อยๆ ทุกสัปดาห์	ปวดมากขึ้น หรือเริ่มเฉพาะข้างใดข้างหนึ่งของแผล
เลือดออกทางช่องคลอด	ลดลงเหมือนประจำเดือนวันท้ายๆ	ออกมากจนผ้าอนามัยเปียกชุ่มในเวลาน้อยกว่าชั่วโมง หรือมีก้อนใหญ่
ขา	เมื่อยทั่วไป	บวม แดง อุ่น หรือเจ็บเฉพาะน่องข้างเดียว
ปัสสาวะ	ปัสสาวะได้ปกติหลังถอดสายสวน	แสบ ขัด หรือเล็ดโดยไม่รู้ตัว

แผลแยก มีก้อนใต้ผิว และอาการแปลกที่พบได้

แผลผ่าตัดบางรายมีก้อนนุ่มคล้ายถุงน้ำใต้ผิวใกล้แผล อาจเป็นน้ำหรือเลือดที่คั่ง พบแล้วให้แจ้งหมอ อย่าบีบหรือเจาะเองที่บ้าน ส่วนอาการชาที่ผิวเหนือแผล คัน และเสียวแปลบเป็นช่วงๆ เป็นเรื่องที่พบได้หลายสัปดาห์ถึงหลายเดือน เพราะเส้นประสาทเล็กๆ ที่ผิวถูกตัดขาดตอนผ่าตัด

ถ้าขอบแผลเริ่มแยกออก เห็นรอยเปิดกว้างขึ้น หรือเห็นเนื้อเยื่อใต้ผิว ให้ปิดด้วยผ้าก๊อซสะอาดและไปโรงพยาบาลทันที ไม่ต้องรอนัด

ดูแลแผลเป็นเมื่อแผลปิดสนิทแล้ว

NHS ระบุว่าแผลมักเป็นแนวขวางยาวประมาณ 10-20 เซนติเมตร อยู่เหนือขอบหัวหน่าวไปเล็กน้อย บางรายเป็นแนวตั้งใต้สะดือ ช่วงแรกจะแดง แล้วค่อยๆ จางลง และอาจถูกขนหัวหน่าวบังได้ ผิวคล้ำอาจจางเป็นรอยสีน้ำตาลหรือขาว

สิ่งที่ทำได้ เมื่อหมอบอกว่าแผลปิดสนิท

• ใช้ครีมกันแดดกับแผลเมื่อต้องโดนแดด เพื่อลดการคล้ำของแผลเป็น
• ถามหมอว่านวดแผลเมื่อไรได้ และถามเรื่องแผ่นหรือเจลซิลิโคนถ้ากังวลเรื่องรอยนูน
• ถ้าแผลนูนหนาและแข็งมากขึ้นเรื่อยๆ ให้พบแพทย์ผิวหนัง เพราะอาจเป็นคีลอยด์ ซึ่งมียารักษาเฉพาะ

กิจกรรมที่ควรรอจนถึงสัปดาห์ที่ 6

NHS ระบุว่าการออกกำลังกาย ยกของที่หนักกว่าลูก และเพศสัมพันธ์ อาจต้องรอราว 6 สัปดาห์ และจะขับรถไม่ได้ไปหลายสัปดาห์ จึงควรนัดคนมารับกลับบ้าน แนะนำให้ถามผดุงครรภ์หรือหมอตอนตรวจหลังคลอด

เวลาอุ้มลูกให้ก้มน้อยที่สุด ให้คนอื่นยกอ่างอาบน้ำ ตะกร้าผ้า และถุงผ้าอ้อมหนักๆ แทน ถ้ามีลูกคนโตอยู่ด้วย ให้เขาปีนขึ้นนั่งตักเอง แทนที่คุณจะอุ้มขึ้นมา โปรแกรมเดินและบริหารเบาๆ เมื่อหมอไฟเขียวอยู่ที่ ออกกำลังกายหลังคลอด ส่วนเรื่องค่าใช้จ่ายของการผ่าคลอดดู ผ่าคลอดราคาเท่าไหร่

ความเชื่อเรื่องอาหารกับแผลผ่าคลอด

หลายบ้านห้ามกินไข่ เนื้อ หรือของคาวเพราะกลัวแผลไม่หาย แหล่งอ้างอิงที่ใช้เขียนบทความนี้ไม่ได้มีข้อห้ามอาหารสำหรับแผลผ่าคลอด และไม่มีหลักฐานที่ผู้เขียนเปิดอ่านซึ่งบอกว่าอาหารเหล่านี้ทำให้แผลหายช้า ร่างกายหลังผ่าตัดต้องการโปรตีน ธาตุเหล็ก และน้ำเพียงพอ เพื่อซ่อมแซมแผลและชดเชยเลือดที่เสียไป ถ้าแพ้อาหารบางอย่างอยู่แล้ว ให้เลี่ยงตามที่เคยแพ้ ส่วนข้อห้ามอื่นให้ถามแพทย์หรือนักโภชนาการของโรงพยาบาล

ใช้ชีวิตประจำวันระหว่างแผลกำลังหาย

เตรียมสามอย่างไว้ใกล้เตียงให้หยิบได้โดยไม่ต้องลุก หมอนสำหรับกอดตอนไอ ยาแก้ปวดที่หมอสั่งพร้อมวิธีกิน และเบอร์โทรห้องคลอดหรือแผนกสูติฯ ที่โทรได้ทุกเวลา แล้วดูแผลทุกวันตอนอาบน้ำ โดยใช้กระจกบานเล็กส่องถ้ามองไม่เห็นเอง ถ้าเห็นแดงลามออก มีหนอง ไข้ หรือน่องบวม โทรหาโรงพยาบาลวันนั้นเลย ไม่ต้องรอนัดตรวจ ส่วนความรู้สึกเศร้าหรือเหนื่อยเกินกว่าปกติหลังผ่าตัด ก็บอกหมอได้เช่นกัน ดูอาการที่ ซึมเศร้าหลังคลอด