ดูแลผิวช่วง PM2.5 ทำยังไง ล้าง ปกป้อง และฟื้นผิวในวันฝุ่นหนา

ฝุ่น PM2.5 ไม่ได้ทำร้ายแค่ปอด งานวิจัยหลายชิ้นเชื่อมโยงฝุ่นละอองกับเกราะผิวที่อ่อนแอลง การอักเสบ และจุดด่างดำที่เพิ่มขึ้น การดูแลผิวช่วงฝุ่นหนาจึงมีสามส่วน คือ ลดการสัมผัสฝุ่นตั้งแต่ต้น ล้างฝุ่นออกตอนเย็นแบบไม่ทำร้ายผิว และเสริมเกราะผิวด้วยมอยส์เจอไรเซอร์กับกันแดดทุกวัน ไม่ต้องซื้อผลิตภัณฑ์กันฝุ่นราคาแพงเพิ่ม

ค่าฝุ่นเท่าไหร่ถึงเรียกว่าสูง

คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติปรับค่ามาตรฐานฝุ่น PM2.5 ของไทย และประกาศในราชกิจจานุเบกษาเมื่อ 8 กรกฎาคม 2565 ตามข้อมูลของสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

ค่ามาตรฐาน	ตัวเลข (ไมโครกรัมต่อลูกบาศก์เมตร)	มีผลเมื่อไหร่
ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมง ช่วงเปลี่ยนผ่าน	ไม่เกิน 50	ถึง 31 พฤษภาคม 2566
ค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมง ปัจจุบัน	ไม่เกิน 37.5	ตั้งแต่ 1 มิถุนายน 2566
ค่าเฉลี่ยรายปี	ไม่เกิน 15	ตั้งแต่ 9 กรกฎาคม 2565

ในทางปฏิบัติ วันที่แอปพยากรณ์ฝุ่นแสดงค่า PM2.5 เกิน 37.5 คือวันที่เกินมาตรฐานของประเทศ ช่วงที่เจอบ่อยคือหน้าหนาวต่อเนื่องถึงต้นหน้าร้อน เมื่ออากาศนิ่งและลมอ่อน ฝุ่นไม่กระจายตัว ภาคเหนือมีช่วงหมอกควันหนักราวกุมภาพันธ์ถึงเมษายน

ข้อควรรู้คือค่าในแอปส่วนใหญ่เป็นค่ารายชั่วโมงหรือค่าเฉลี่ยย้อนหลัง ส่วนมาตรฐานด้านบนคือค่าเฉลี่ย 24 ชั่วโมง ตัวเลขที่เห็นตอนเช้าจึงสูงหรือต่ำกว่าค่าเฉลี่ยทั้งวันได้ ใช้เป็นสัญญาณในการวางแผนวันนั้น ไม่ต้องตกใจกับตัวเลขที่พุ่งขึ้นชั่วโมงเดียว

ฝุ่นทำอะไรกับผิว งานวิจัยบอกว่าอย่างไร

งานทบทวนอย่างเป็นระบบในวารสาร Particle and Fibre Toxicology รวบรวมงานตั้งแต่การศึกษาประชากรไปจนถึงการทดลองในเซลล์ผิว สรุปกลไกหลักที่ฝุ่นละอองกระทบผิวไว้สามทาง

1. เกราะผิวเสียหาย ฝุ่นทำให้ชั้นนอกสุดของผิวทำหน้าที่ได้แย่ลง ผิวเสียน้ำง่ายและรับสิ่งระคายเคืองเข้าไปมากขึ้น
2. ภาวะเครียดออกซิเดชัน อนุภาคฝุ่นและสารที่เกาะมากับฝุ่นกระตุ้นการสร้างอนุมูลอิสระในผิว
3. การอักเสบ ผิวหลั่งสารก่อการอักเสบออกมามากขึ้น

งานทบทวนเดียวกันพบว่าการสัมผัสฝุ่นสัมพันธ์กับริ้วรอยและจุดด่างดำจากปัจจัยภายนอก และกับผื่นภูมิแพ้ผิวหนังที่กำเริบ

ตัวเลขที่ชัดที่สุดมาจากงานศึกษาใน Journal of Investigative Dermatology ซึ่งศึกษาผู้หญิงอายุ 70 ถึง 80 ปีจำนวน 400 คนในเยอรมนี พบว่าการสัมผัสเขม่าและฝุ่นจากการจราจรที่สูงขึ้นสัมพันธ์กับจุดด่างดำบนหน้าผากและแก้มที่มากขึ้นราว 20 เปอร์เซ็นต์

ลดฝุ่นที่ถึงผิวตั้งแต่ต้น

การดูแลที่ได้ผลมากที่สุดเกิดก่อนฝุ่นแตะผิว

• ดูค่าฝุ่นตอนเช้าก่อนออกจากบ้าน วันที่ค่าเกินมาตรฐาน ลดเวลาอยู่กลางแจ้งและเลี่ยงถนนที่รถติด
• ใส่หน้ากากที่กรองฝุ่นละเอียดได้ หน้ากากปิดผิวส่วนล่างของหน้าไปด้วย
• ปิดหน้าต่างบ้านและรถในวันที่ฝุ่นหนา เปิดเครื่องฟอกอากาศในห้องนอน
• คนที่ขี่มอเตอร์ไซค์ ใช้หมวกกันน็อกแบบมีกระจกหน้า

หน้ากากกับผิว ใช้ยังไงไม่ให้เกิดปัญหาใหม่

หน้ากากเป็นด่านแรกที่ดีที่สุดสำหรับผิวส่วนล่างของหน้า แต่ถ้าใส่ทั้งวันในอากาศร้อนชื้น ความอับใต้หน้ากากกับการเสียดสีตรงสันจมูกและแนวกรามทำให้เกิดสิวและรอยแดงได้ หลักที่เราใช้มีไม่กี่ข้อ

• เลือกขนาดที่แนบหน้าโดยไม่กดแน่นจนเป็นรอยลึก หน้ากากที่หลวมเกินไปกรองฝุ่นได้น้อยลงเพราะอากาศรั่วเข้าทางขอบ
• เปลี่ยนชิ้นใหม่เมื่อชื้นจากเหงื่อหรือลมหายใจ หรือเมื่อเปื้อน หน้ากากที่ชื้นทั้งกรองได้แย่ลงและอับผิว
• ทามอยส์เจอไรเซอร์เนื้อบางก่อนใส่ ช่วยลดการเสียดสีที่สันจมูกและข้างแก้ม
• ลดรองพื้นและคอนซีลเลอร์ในส่วนที่หน้ากากปิด เครื่องสำอางที่ถูกกดทับทั้งวันอุดตันง่ายกว่าปกติ
• ถอดหน้ากากพักผิวในที่ปลอดภัย เช่นในอาคารที่มีเครื่องฟอกอากาศ

ล้างหน้าตอนเย็น ขั้นที่สำคัญที่สุด

ฝุ่นที่เกาะผิวตลอดวันผสมกับกันแดด เหงื่อ และความมัน การล้างหน้าตอนเย็นจึงต้องสะอาดพอจะเอาทั้งหมดออก แต่ไม่แรงจนเกราะผิวพัง

AAD ให้แนวทางการล้างหน้าที่ใช้ได้ตรง คือใช้น้ำอุ่น ใช้ปลายนิ้วทาคลีนเซอร์อ่อนโยนแบบไม่มีแอลกอฮอล์ ไม่ใช้ผ้าขนหนูถูหรือฟองน้ำขัด และซับหน้าให้แห้งด้วยผ้าสะอาด AAD ยังเตือนว่าการขัดผิวแรงทำให้ผิวระคายเคือง ข้อนี้ขัดกับความรู้สึกของหลายคนที่อยากขัดหน้าแรงๆ ให้ฝุ่นออก

สิ่งที่ทาบนหน้าวันนั้น	วิธีล้างที่แนะนำ
กันแดดบางเบาอย่างเดียว	คลีนเซอร์อ่อนโยนหนึ่งรอบ
กันแดดกันน้ำ หรือเมคอัพบาง	ไมเซลลาร์วอเตอร์หรือคลีนซิ่ง แล้วตามด้วยคลีนเซอร์
เมคอัพเต็มหน้า กันแดดหลายชั้น	คลีนซิ่งออยล์หรือบาล์ม แล้วตามด้วยคลีนเซอร์
ผิวแพ้ง่าย แดงง่าย	คลีนซิ่งเนื้อน้ำนมหรือไมเซลลาร์แบบไม่มีน้ำหอม แล้วล้างน้ำ

การล้างสองขั้นไม่จำเป็นทุกคืน ใช้เฉพาะวันที่มีกันแดดกันน้ำหรือเมคอัพ วิธีใช้ไมเซลลาร์ให้สะอาดโดยไม่ต้องเช็ดแรงอยู่ใน ไมเซลลาร์วอเตอร์ ใช้ยังไง และถ้ากำลังเลือกระหว่างคลีนซิ่งสองแบบ เปรียบเทียบไว้ใน คลีนซิ่งบาล์ม กับ คลีนซิ่งออยล์

เสริมเกราะผิวทุกวัน

เมื่อกลไกหลักของฝุ่นคือทำให้เกราะผิวอ่อนแอ การดูแลที่ตรงที่สุดคือทำให้เกราะผิวแข็งแรงก่อนเจอฝุ่น

มอยส์เจอไรเซอร์ทุกเช้าและเย็น เลือกตัวที่มีเซราไมด์ กลีเซอรีน หรือไนอาซินาไมด์ ทาหลังล้างหน้าขณะผิวยังหมาด ชั้นมอยส์เจอไรเซอร์ช่วยให้ผิวเสียน้ำน้อยลง และทำให้ล้างสิ่งสกปรกออกง่ายกว่าตอนเย็น ทำความเข้าใจเรื่องเกราะผิวเพิ่มเติมได้ใน เกราะผิวคืออะไร

กันแดดทุกวัน ฝุ่นกับแสงแดดส่งผลต่อจุดด่างดำในทางเดียวกัน วันที่ฝุ่นหนาฟ้ามักขมุกขมัว คนจึงชอบข้ามกันแดด ทั้งที่รังสียูวียังผ่านลงมาได้ กันแดดเป็นชั้นที่วางทับบนสุดตอนเช้า

สารต้านอนุมูลอิสระตอนเช้า เซรั่มวิตามินซีใต้กันแดดเป็นตัวเลือกที่มีเหตุผลรองรับ เพราะงานทบทวนชี้ว่าฝุ่นสร้างอนุมูลอิสระในผิว ส่วนจะช่วยกันผลของฝุ่นได้มากแค่ไหนยังไม่มีงานทดลองในคนที่ตอบได้ชัด ถ้าอยากเริ่มใช้ ดูวิธีเลือกได้ใน เซรั่มวิตามินซี เลือกยังไง

สิ่งที่ไม่ควรทำในช่วงฝุ่นหนา

สิ่งที่คนนิยมทำ	ปัญหา	ทำแทน
ล้างหน้าวันละ 3 ถึง 4 ครั้ง	ผิวแห้ง เกราะผิวอ่อนลง	ล้างเช้าและเย็น ซับด้วยผ้าชุบน้ำระหว่างวัน
สครับหรือขัดผิวทุกวัน	ผิวระคายเคือง ฝุ่นผ่านเข้าง่ายขึ้น	ผลัดเซลล์ไม่เกินสัปดาห์ละ 1 ถึง 2 ครั้ง
เช็ดหน้าด้วยทิชชู่เปียกแรงๆ	เสียดสี ทิ้งสารตกค้าง	ใช้ไมเซลลาร์กับสำลีแบบกดค้าง
ใช้โทนเนอร์แอลกอฮอล์สูง	แสบ แห้ง	โทนเนอร์สูตรให้ความชุ่มชื้น
ซื้อสเปรย์กันฝุ่นแทนกันแดด	ข้อมูลรองรับน้อย ไม่กันรังสี	ใช้กันแดดและมอยส์เจอไรเซอร์

ถ้าผิวคุณเป็นแบบนี้ ปรับตรงไหน

• ผิวมัน สิวเพิ่มช่วงฝุ่น ล้างหน้าทันทีที่ถึงบ้าน ไม่ทิ้งไว้จนก่อนนอน เปลี่ยนปลอกหมอนบ่อยขึ้น และเลือกมอยส์เจอไรเซอร์เนื้อเจล
• ผิวแห้ง แสบง่าย หน้าหนาวกับฝุ่นมาพร้อมกันพอดี ผิวแห้งจึงเจอทั้งสองแรง ใช้ครีมหนาขึ้นและเลี่ยงน้ำร้อน แนวทางปรับเนื้อครีมตามฤดูอยู่ใน ดูแลผิวหน้าหน้าหนาว
• ผิวมีฝ้าหรือจุดด่างดำอยู่แล้ว เน้นกันแดดเป็นพิเศษ ทาซ้ำเมื่ออยู่กลางแจ้ง และใส่หมวกหรือหน้ากาก เพราะทั้งแดดและฝุ่นสัมพันธ์กับจุดด่างดำ
• ใส่หน้ากากทั้งวัน ใช้มอยส์เจอไรเซอร์บางเบาใต้หน้ากาก ลดเมคอัพตรงที่หน้ากากปิด

รูทีนวันที่ค่าฝุ่นเกินมาตรฐาน

ช่วงเวลา	ขั้นตอน
เช้า	ล้างหน้าด้วยคลีนเซอร์อ่อนหรือน้ำเปล่า, เซรั่มวิตามินซีถ้าใช้อยู่, มอยส์เจอไรเซอร์, กันแดด
ออกจากบ้าน	หน้ากาก, หมวกหรือร่ม, ลดเวลาริมถนน
ระหว่างวัน	ซับเหงื่อด้วยผ้าสะอาด, ทากันแดดซ้ำถ้าอยู่กลางแจ้ง
ถึงบ้าน	ล้างหน้าทันที, สระผมถ้าอยู่ข้างนอกนาน, เปลี่ยนเสื้อผ้า
ก่อนนอน	สารออกฤทธิ์ตามปกติถ้าผิวไม่แดง, มอยส์เจอไรเซอร์, เปิดเครื่องฟอกอากาศในห้อง

ผมเป็นจุดที่เก็บฝุ่นได้มากและลืมกันบ่อย ผมที่โดนฝุ่นทั้งวันแล้วนอนลงบนหมอนจะส่งฝุ่นมาโดนหน้าทั้งคืน ในช่วงฝุ่นหนา การสระผมก่อนนอนหรืออย่างน้อยรวบผมให้พ้นหน้าเป็นนิสัยเล็กๆ ที่ช่วยได้จริง

เมื่อฝุ่นจางลง กลับสู่รูทีนปกติ

ช่วงที่ค่าฝุ่นลดลงต่ำกว่ามาตรฐานติดต่อกันหลายวัน ผิวที่ผ่านช่วงฝุ่นหนามาหลายสัปดาห์มักยังแห้งและไวกว่าปกติ ให้ใช้รูทีนเรียบง่ายต่ออีกหนึ่งถึงสองสัปดาห์ก่อนค่อยกลับมาเพิ่มกรดผลัดเซลล์หรือเรตินอลความเข้มข้นสูง ระหว่างนี้สังเกตว่าอาการแสบหรือแดงลดลงหรือยัง ถ้าลดลงแล้วจึงค่อยเพิ่มทีละตัว

สิ่งที่ไม่ควรหยุดแม้ฝุ่นจะจางคือกันแดดกับมอยส์เจอไรเซอร์ สองขั้นนี้ดูแลผิวจากทั้งแดดและมลภาวะในชีวิตประจำวัน ซึ่งในเมืองใหญ่ไม่เคยหายไปทั้งหมดแม้ในวันที่ฟ้าใส