รกเกาะต่ำ อันตรายไหม และรกจะขยับขึ้นเองได้หรือเปล่า

รกเกาะต่ำหมายถึงรกที่ฝังตัวอยู่ต่ำในมดลูก ใกล้ปากมดลูกมากกว่าปกติ NHS นิยามว่า ถ้ารกอยู่ห่างจากปากมดลูกน้อยกว่า 2 ซม. เรียกว่ารกเกาะต่ำ (low-lying placenta) และถ้ารกคลุมปากมดลูกทั้งหมดเรียกว่ารกเกาะต่ำคลุมปากมดลูก (placenta praevia) ข่าวดีที่คุณแม่ควรรู้ก่อนคือ ส่วนใหญ่ที่พบตอนสแกนกลางการตั้งครรภ์ รกจะขยับขึ้นเองเมื่อมดลูกโตขึ้น

เพราะอย่างนั้น ผลสแกนที่เขียนว่า "รกต่ำ" เมื่ออายุครรภ์ราว 5 เดือนจึงยังไม่ใช่คำตัดสิน มันเป็นเหตุผลที่แพทย์จะนัดสแกนซ้ำ ส่วนเรื่องที่ต้องระวังจริงคือเลือดออกในช่วงท้ายของการตั้งครรภ์ ซึ่งมีรายละเอียดอยู่ด้านล่าง

ทำไมรกต่ำถึงเป็นเรื่องที่แพทย์ต้องตามดู

รกเป็นอวัยวะที่ส่งออกซิเจนและอาหารจากแม่ไปให้ลูก และถูกคลอดออกมาหลังทารก ตำแหน่งปกติคือส่วนบนหรือด้านข้างของมดลูก ซึ่งอยู่ห่างจากทางออกของทารก

ถ้ารกอยู่ใกล้หรือคลุมปากมดลูก มีสองเรื่องที่เกิดตามมา เรื่องแรก ตำแหน่งรกที่อยู่ใกล้ปากมดลูกสัมพันธ์กับเลือดออกในช่วงท้ายของการตั้งครรภ์ ซึ่ง NHS ระบุไว้เป็นอาการเด่น เรื่องที่สอง รกที่คลุมทางออกขวางทางที่ทารกจะผ่านลงมา ทำให้คลอดทางช่องคลอดไม่ได้ ตามข้อมูลของ NHS รกเกาะต่ำคลุมปากมดลูกที่ยังอยู่จนปลายการตั้งครรภ์พบราว 1 ใน 200 ของการคลอด

คุณแม่ส่วนใหญ่จึงไม่ต้องกังวลจนเกินเหตุ แต่ต้องรู้ว่าการนัดตรวจซ้ำมีไว้เพื่ออะไร

ไล่ตามสัปดาห์ นัดสแกนซ้ำเมื่อไร

ตำแหน่งรกจะถูกบันทึกจากอัลตราซาวด์ตรวจโครงสร้างทารกช่วงสัปดาห์ที่ 18 ถึง 20 ที่โรงพยาบาลในอังกฤษใช้อยู่ ตารางด้านล่างสรุปตามแผ่นข้อมูลของโรงพยาบาล Dorset County และ NHS ส่วนเวลานัดจริงของคุณแม่ขึ้นกับนโยบายของโรงพยาบาลที่ฝากครรภ์

สิ่งที่พบ	การนัดตรวจ
รกต่ำ อยู่ใกล้แต่ไม่คลุมปากมดลูก	สแกนซ้ำที่ 36 สัปดาห์
รกคลุมปากมดลูก	สแกนซ้ำราว 32 สัปดาห์ ถ้ายังคลุมอยู่สแกนอีกครั้งที่ 36 สัปดาห์ และอาจส่งพบสูติแพทย์
รกต่ำที่ผนังด้านหน้าของมดลูก และเคยผ่าคลอดมาก่อน	สแกนช่วง 26 ถึง 32 สัปดาห์ ถ้ายังต่ำสแกนซ้ำที่ 36 สัปดาห์

NHS ระบุตรงกันว่าถ้ารกต่ำมาก จะนัดสแกนเพิ่มราว 32 สัปดาห์ และในผู้ตั้งครรภ์ 9 ใน 10 คน รกขยับไปอยู่ส่วนบนของมดลูกแล้วเมื่อถึงตอนนั้น

บางครั้งการสแกนทางหน้าท้องเห็นภาพไม่ชัด แพทย์อาจขอสแกนทางช่องคลอดเพิ่ม แผ่นข้อมูลของโรงพยาบาล Dorset ระบุว่าหัวตรวจเข้าไปลึกเท่าระดับที่ใส่ผ้าอนามัยแบบสอด ไม่แตะปากมดลูกหรือมดลูก ไม่ควรเจ็บ มีผู้ช่วยอยู่ด้วย และปลอดภัยต่อการตั้งครรภ์

ถ้าเลือดออก ลักษณะแบบไหนที่ต้องไปทันที

อาการเด่นที่ NHS ระบุไว้คือ เลือดสีแดงสดออกทางช่องคลอดโดยไม่เจ็บ มักเกิดในช่วง 3 เดือนสุดท้าย นี่คือเรื่องเดียวที่ไม่ควรรอดูอาการข้ามคืน ให้โทรหาผดุงครรภ์หรือแพทย์ที่ฝากครรภ์ หรือไปห้องฉุกเฉินสูติกรรมทันที

แผ่นข้อมูลของ Dorset ให้แนวทางไว้ด้วยว่า ถ้ามีเลือดออก ให้ติดต่อหน่วยสูติกรรม คุณจะถูกเรียกเข้ามาให้ผดุงครรภ์และสูติแพทย์ตรวจ และถ้ามีอาการปวดท้องหรือสงสัยว่าเจ็บครรภ์คลอดก่อนกำหนดก็ต้องติดต่อทันทีเช่นกัน ซึ่งแผ่นข้อมูลบอกว่าเกิดขึ้นได้ไม่บ่อย

ตัวอย่างที่ควรเตรียมไว้ล่วงหน้า (เป็นตัวอย่างสมมติเพื่อให้เห็นภาพ): คุณแม่อายุครรภ์ 30 สัปดาห์ตื่นกลางดึกแล้วพบเลือดสีแดงสดเปื้อนชุดนอนโดยไม่ปวด ควรให้คนในบ้านพาไปโรงพยาบาลทันที ไม่ขับรถเอง และนำสมุดฝากครรภ์ติดตัวไปด้วย เพื่อให้ทีมเห็นผลสแกนตำแหน่งรกได้เร็ว

เลือดออกที่เป็นมูกปนเลือดเล็กน้อยกับเลือดสดจำนวนมากแยกกันด้วยตาเปล่าไม่ได้ทุกครั้ง ถ้าไม่แน่ใจให้ถือว่าต้องโทรถาม ไม่ต้องกลัวว่าจะรบกวน

คลอดอย่างไรเมื่อรกยังต่ำ

NHS ระบุว่าถ้ารกอยู่ใกล้หรือคลุมปากมดลูก คลอดทางช่องคลอดไม่ได้ และแพทย์จะแนะนำผ่าคลอด แผ่นข้อมูลของ Dorset สรุปตรงกันว่าถ้ารกเลื่อนห่างจากปากมดลูกแล้ว ก็อาจคลอดทางช่องคลอดได้ แต่ถ้ายังต่ำหรือคลุมอยู่ก็ทำไม่ได้

อีกเรื่องที่ NHS เอ่ยถึงคือ ถ้ารกยังต่ำใกล้กำหนดคลอด แพทย์อาจแนะนำให้มานอนโรงพยาบาลล่วงหน้า เพื่อให้ถ้ามีเลือดออกจะได้รับการรักษาฉุกเฉิน เช่น การให้เลือด ได้ทันที กำหนดการผ่าคลอดและการนอนรอเป็นเรื่องที่สูติแพทย์ตัดสินจากผลสแกนและอาการของแต่ละราย ตัวเลขสัปดาห์ที่แน่นอนจึงให้ถามทีมของตัวเอง

ถ้าอยากเข้าใจขั้นตอนการผ่าคลอดตั้งแต่เตรียมตัวถึงพักฟื้น อ่านต่อได้ที่ การผ่าคลอด และ ผ่าคลอดนอนโรงพยาบาลกี่วัน

อยู่บ้านระหว่างรอสแกนซ้ำ ทำอะไรได้บ้าง

แหล่งข้อมูลที่เปิดอ่านระบุว่าคุณแม่ไม่มีวิธีทำให้รกขยับขึ้นได้ ไม่ว่าจะท่านอนหรือการออกกำลังกาย จึงไม่ต้องโทษตัวเองถ้ารกยังต่ำ สิ่งที่ทำได้จริงมีไม่กี่ข้อ

• บอกทุกคนที่ดูแลคุณ ทั้งแพทย์ทุกแผนก ผดุงครรภ์ และผู้ให้บริการเสริม เช่น นักกายภาพหรือหมอนวดแผนไทย ว่ารกของคุณต่ำ เพราะแผ่นข้อมูลของ Dorset แนะนำให้บอกเพราะการดูแลอาจเปลี่ยน
• ถ้ารกคลุมปากมดลูก ให้ถามแพทย์เรื่องเพศสัมพันธ์ แผ่นข้อมูลระบุว่าสูติแพทย์หรือผดุงครรภ์อาจแนะนำให้งด
• เตรียมแผนเดินทางไปโรงพยาบาล ใครขับ ใช้เส้นทางไหน ใช้เวลาเท่าไร โดยเฉพาะช่วงไตรมาสสุดท้าย ถ้าจะเดินทางไกล คุยกับแพทย์ก่อน อ่านเพิ่มที่ นั่งเครื่องบินตอนท้อง
• ถ้าปวดท้องแล้วไม่แน่ใจว่าเป็นอะไร ดูข้อแยกอาการได้ที่ ปวดท้องน้อยตอนท้อง และ อาการเจ็บท้องคลอด

คำถามที่ควรเตรียมไปถามที่นัดสแกนครั้งต่อไป

ถามแพทย์สี่ข้อนี้ ได้แก่ รกอยู่ห่างปากมดลูกกี่เซนติเมตร จะนัดสแกนซ้ำเมื่อไร ถ้าเลือดออกควรไปโรงพยาบาลไหน และมีข้อห้ามอะไรในชีวิตประจำวันหรือไม่

ข้อมูลนี้เป็นความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย ผลสแกนและแผนคลอดของคุณแม่ต้องให้สูติแพทย์ที่ดูแลเป็นผู้ตัดสิน ดูเรื่องการฝากครรภ์และการตรวจตามไตรมาสเพิ่มได้ที่ คู่มือฝากครรภ์ และ อัลตราซาวด์ตอนท้อง