ผ่าคลอด ทำเมื่อไหร่ ขั้นตอนเป็นอย่างไร ฟื้นตัวนานแค่ไหน และความเสี่ยงที่ต้องรู้

ผ่าคลอดไม่ใช่ทางเลือกที่ด้อยกว่า และก็ไม่ใช่ทางลัดที่ปลอดภัยกว่าเสมอ มันคือการผ่าตัดใหญ่ที่ช่วยชีวิตแม่และลูกได้ในหลายสถานการณ์ แต่มีความเสี่ยงและต้องใช้เวลาฟื้นตัวมากกว่าการคลอดทางช่องคลอด ถ้าแพทย์แนะนำให้ผ่า หรือคุณกำลังชั่งใจ ข้อมูลด้านล่างช่วยให้คุยกับแพทย์ได้เจาะจงขึ้น

ผ่าคลอดคืออะไร

แพทย์ทำแผลผ่าตัดที่ท้องส่วนล่าง ยาวราว 10-20 เซนติเมตรตามข้อมูล NHS ผ่านชั้นผิวหนัง กล้ามเนื้อ และมดลูก เพื่อนำทารกและรกออกมา ส่วนใหญ่ใช้แผลแนวขวางตามแนวใต้ชุดชั้นใน ซึ่งฟื้นตัวและเป็นแผลเป็นสวยกว่าแผลแนวตั้ง

ใช้เวลาผ่าตัดโดยรวมราว 40-50 นาที แต่ตัวทารกมักคลอดออกมาภายใน 5-10 นาทีแรกหลังเริ่มลงมีด ส่วนที่เหลือคือการเอารกออกและเย็บปิดแผลทีละชั้น

เมื่อไหร่ที่แพทย์แนะนำผ่าคลอด

NHS แบ่งออกเป็นสองกลุ่มใหญ่

ประเภท	ตัวอย่างเหตุผล	กำหนดเวลา
ผ่าแบบนัด (planned)	ทารกอยู่ท่าก้นและหมุนกลับไม่ได้ รกต่ำคลุมปากมดลูก (placenta praevia) ครรภ์เป็นพิษ การติดเชื้อบางชนิด เช่น เริมที่อวัยวะเพศครั้งแรกช่วงปลายการตั้งครรภ์ หรือเอชไอวีที่ไม่ได้รับการรักษา	มักนัดตั้งแต่ราว 39 สัปดาห์
ผ่าแบบฉุกเฉิน (emergency)	ลูกได้รับออกซิเจนหรือสารอาหารไม่พอ เจ็บท้องแล้วไม่ก้าวหน้า เลือดออกมากทางช่องคลอด	ตัดสินใจกลางการคลอด ทำทันทีเมื่อจำเป็น

อีกเหตุผลที่พบในไทยคือ เคยผ่าคลอดหลายครั้ง แผลผ่าตัดเดิมบางหรือมีความเสี่ยง ลูกตัวใหญ่มาก ครรภ์แฝดบางกรณี และความกังวลของแม่ ซึ่งแพทย์ต้องอธิบายข้อดีและข้อเสียให้ครบ

องค์การอนามัยโลกระบุว่า นับแต่ปี 1985 วงการแพทย์ถือว่าอัตราผ่าคลอดในประชากรที่เหมาะสมอยู่ราว 10-15 เปอร์เซ็นต์ และเมื่ออัตราสูงขึ้นถึงราว 10 เปอร์เซ็นต์ การเสียชีวิตของแม่และทารกลดลง แต่เมื่อเกินระดับนั้นไม่พบว่าการเสียชีวิตลดลงต่อไปอีก ตัวเลขนี้เป็นภาพรวมของประชากร ไม่ใช่เป้าหมายรายบุคคล แม่แต่ละคนควรได้ผ่าคลอดเมื่อจำเป็น และไม่ควรถูกผ่าเมื่อไม่จำเป็น

ขั้นตอนตั้งแต่เข้าห้องผ่าตัดถึงกลับห้องพัก

1. เตรียมตัว งดอาหารและน้ำตามเวลาที่โรงพยาบาลกำหนด โกนขนบริเวณแผลถ้าจำเป็น ใส่สายสวนปัสสาวะ และให้น้ำเกลือ
2. ให้ยาชา โดยส่วนมากฉีดยาชาเข้าช่องไขสันหลัง (spinal) หรือใช้ epidural ทำให้ชาตั้งแต่ท้องลงไป แต่แม่ตื่นอยู่ NHS ระบุว่าการดมยาสลบพบได้เป็นครั้งคราว เช่น เมื่อต้องช่วยทารกเร็วมาก
3. ผ่าตัด แพทย์ผ่านชั้นผิวหนังจนถึงมดลูก นำลูกออกมา ตัดสายสะดือ และให้ยาช่วยบีบมดลูก
4. เห็นลูก ถ้าลูกแข็งแรง แพทย์อาจวางไว้บนอกแม่ชั่วคราว หรือให้สามีอุ้มให้แม่ดู ขึ้นกับนโยบายโรงพยาบาล
5. เย็บแผล แล้วย้ายไปห้องพักฟื้น เฝ้าระวังความดัน เลือดออก และอาการจากยาชา

ผู้ติดตามบางโรงพยาบาลเข้าห้องผ่าตัดได้ ให้ถามล่วงหน้า

ก่อนวันผ่าแบบนัด หลายโรงพยาบาลมีนัดเตรียมผ่าตัดราวหนึ่งสัปดาห์ก่อน NHS อธิบายว่านัดนี้มักมีการเจาะเลือดดูภาวะโลหิตจาง ให้ยาบางตัวไว้ล่วงหน้า เช่น ยาปฏิชีวนะ ยากันคลื่นไส้ และยาลดกรด รวมถึงเซ็นใบยินยอม ถ้าโรงพยาบาลของคุณไม่มีนัดแบบนี้ ให้ขอให้พยาบาลแผนกฝากครรภ์บอกเวลางดน้ำงดอาหารเป็นตัวเลขชั่วโมงให้ชัด และจดยาที่กินประจำทุกตัวไปให้วิสัญญีแพทย์ดู

ยาชาเข้าไขสันหลังกับดมยาสลบ เลือกได้แค่ไหน

คุณแม่หลายคนกลัวการ "ตื่นอยู่ตอนผ่า" มากกว่าตัวแผล ข้อดีของยาชาเฉพาะส่วนคือได้เห็นและได้ยินเสียงลูกทันที และผู้ติดตามมักเข้าห้องได้ ส่วนดมยาสลบใช้เมื่อยาชาเฉพาะส่วนทำไม่ได้หรือไม่ทันเวลา

หัวข้อ	ยาชาเข้าไขสันหลัง / epidural	ดมยาสลบ
ระดับความรู้สึกตัว	ตื่นอยู่ ชาตั้งแต่ช่วงอกลงไป รู้สึกถูกดึงหรือกดได้แต่ไม่เจ็บ	หลับทั้งหมด
เห็นลูกครั้งแรก	ในห้องผ่าตัด ทันทีหลังคลอด	หลังฟื้นจากยาสลบ
ผู้ติดตาม	มักเข้าได้ ขึ้นกับนโยบายโรงพยาบาล	มักไม่ได้เข้า
ใช้เมื่อไร	การผ่าแบบนัดและฉุกเฉินส่วนใหญ่	ฉุกเฉินรุนแรงที่ต้องผ่าภายในไม่กี่นาที หรือกรณีที่ฉีดยาชาเข้าหลังไม่ได้
หลังผ่าช่วงแรก	ขาชาอยู่หลายชั่วโมง	ง่วงซึม เจ็บคอจากท่อช่วยหายใจได้

ถ้าคุณเคยใส่ epidural ไว้แล้วระหว่างรอคลอด แล้วต้องเปลี่ยนเป็นผ่าคลอด วิสัญญีแพทย์มักเติมยาผ่านสายเดิมได้เลย จึงไม่ต้องดมยาสลบเพียงเพราะเปลี่ยนแผน รายละเอียดของการบล็อกหลังอยู่ที่ บล็อกหลังตอนคลอด

พักโรงพยาบาลและฟื้นตัว

NHS ระบุว่าส่วนใหญ่กลับบ้านได้ภายใน 1-2 วันหลังผ่าตัดถ้าไม่มีภาวะแทรกซ้อน ในไทยโรงพยาบาลหลายแห่งให้พักราว 3-4 วัน ซึ่งเป็นช่วงเวลาที่ต่างกันตามนโยบาย

ช่วงเวลา	สิ่งที่พบ	สิ่งที่ควรทำ
24 ชั่วโมงแรก	ชาลงขา เจ็บแผล ปัสสาวะผ่านสาย	ขยับขา เริ่มลุกนั่งตามที่พยาบาลแนะนำ
วันที่ 2-3	เจ็บแผล ปวดมดลูกเวลาให้นม ท้องอืด	กินยาแก้ปวดตามเวลา เดินช้าๆ ในห้อง
สัปดาห์แรกที่บ้าน	แผลตึง ลุกนั่งลำบาก น้ำคาวปลาออก	พักบ่อย ดูแลแผลตามที่สอน
2-6 สัปดาห์	เจ็บแผลน้อยลง เหนื่อยง่าย	ค่อยๆ เพิ่มกิจกรรม ไม่ยกของหนัก
6 สัปดาห์	ตรวจหลังคลอด	ปรึกษาแพทย์เรื่องการขับรถและกลับไปออกกำลังกาย

NHS ระบุว่าแม่อาจต้องเลี่ยงการขับรถและกิจกรรมบางอย่างจนถึงนัดตรวจหลังคลอด 6 สัปดาห์ ถ้าแพทย์ไม่ได้ให้วันที่เฉพาะ สอบถามให้ชัด การดูแลแผลโดยละเอียดอยู่ที่ แผลผ่าคลอดดูแลยังไง

ตัวเลขที่ช่วยวางแผนช่วงพักฟื้น

ข้อมูลการพักฟื้นของ NHS ให้ตัวเลขที่ใช้วางแผนกับคนที่บ้านได้จริง สายสวนปัสสาวะมักอยู่อย่างน้อย 12 ชั่วโมง และถอดออกราว 12-18 ชั่วโมงหลังผ่าเมื่อลุกเดินได้ ผ้าปิดแผลชุดแรกอยู่อย่างน้อย 24 ชั่วโมง ถ้าแผลเย็บด้วยไหมชนิดไม่ละลายหรือลวดเย็บ มักตัดออกในวันที่ 5-7 ส่วนการยกของหนักกว่าลูก การขับรถ การออกกำลังกาย และการมีเพศสัมพันธ์ มักรอราว 6 สัปดาห์ หรือจนกว่าทำแล้วไม่เจ็บ

ระหว่างนี้ให้อุ้มลูกได้ แต่ของที่หนักกว่าลูก เช่น ถังน้ำ ตะกร้าผ้าเปียก หรือคาร์ซีทที่มีลูกนั่งอยู่ ให้คนอื่นยกแทน เดินเบาๆ ทุกวันช่วยลดความเสี่ยงลิ่มเลือด แต่ไม่ควรฝืนจนเหนื่อยหอบ

ยาแก้ปวดกับการให้นม

ความเจ็บแผลของบางคนอยู่หลายสัปดาห์ NHS แนะนำว่าระหว่างให้นม ยาที่มักใช้คือพาราเซตามอลหรือไอบูโพรเฟน ควรเลี่ยงแอสไพริน และยาที่มีโคเดอีนมักไม่แนะนำในแม่ให้นม ถ้ายาที่ได้กลับบ้านมีหลายตัว ให้ถามเภสัชกรก่อนออกจากโรงพยาบาลว่าตัวไหนกินคู่กันได้และห่างกันกี่ชั่วโมง กินตามเวลาในช่วงสองสามวันแรกดีกว่ารอให้ปวดมากก่อน เพราะเจ็บน้อยลงจะลุกเดินและให้นมได้ง่ายขึ้น

ท่าให้นมที่ไม่กดแผล เช่น ท่าฟุตบอล (สอดตัวลูกไว้ใต้แขนข้างเดียวกับเต้า) หรือท่านอนตะแคง ใช้ได้ดีในสัปดาห์แรก วางหมอนเล็กคั่นระหว่างท้องกับตัวลูกอีกชั้น ดูภาพประกอบแต่ละท่าได้ที่ ท่าให้นมลูก

ความเสี่ยงที่ควรรู้

NHS ระบุว่าผ่าคลอดโดยทั่วไปปลอดภัยมากและทำเมื่อเป็นทางเลือกที่ปลอดภัยที่สุดสำหรับแม่และลูก แต่ก็มีความเสี่ยงของการผ่าตัดใหญ่

• แผลหรือเยื่อบุมดลูกติดเชื้อ
• ลิ่มเลือดอุดตัน โดยเฉพาะที่ขา
• เสียเลือดมาก
• บาดเจ็บต่ออวัยวะใกล้เคียง เช่น กระเพาะปัสสาวะหรือท่อไต
• ทารกหายใจลำบากชั่วคราวหลังเกิด
• มีดบาดทารกโดยไม่ตั้งใจระหว่างเปิดมดลูก ซึ่งพบน้อย

ผลต่อท้องถัดไปก็ควรรู้ แผลที่มดลูกเพิ่มความเสี่ยงบางอย่างในครรภ์ต่อไป เช่น รกเกาะผิดตำแหน่ง ยิ่งผ่าหลายครั้งความเสี่ยงยิ่งสูง ข้อนี้เป็นเหตุผลที่แพทย์บางคนแนะนำให้ลองคลอดธรรมชาติในท้องถัดไปถ้าเหมาะสม

ท้องต่อไปคลอดธรรมชาติได้ไหม

ได้สำหรับหลายคน NHS ระบุว่าหญิงส่วนใหญ่ที่เคยผ่าคลอดสามารถลองคลอดทางช่องคลอดครั้งถัดไป (VBAC) ได้อย่างปลอดภัย โดยอาจต้องเฝ้าระวังเพิ่มระหว่างเจ็บท้อง แต่บางคนแพทย์แนะนำให้ผ่าอีกตามความปลอดภัยของแม่และลูก ปัจจัยที่แพทย์ใช้พิจารณา เช่น เหตุผลของการผ่าครั้งก่อน ชนิดแผลที่มดลูก และสภาพครรภ์ปัจจุบัน

ค่าใช้จ่ายและสิทธิ์

ราคาผ่าคลอดต่างกันมากระหว่างโรงพยาบาลรัฐและเอกชน และขึ้นกับห้องพัก ยาที่ใช้ และแพทย์ ดูช่วงราคาประมาณที่ ผ่าคลอดราคาเท่าไหร่ ส่วนผู้ประกันตนประกันสังคมเบิกค่าคลอดเหมาจ่ายได้ตามเงื่อนไข

คำถามที่ควรถามแพทย์ก่อนวันผ่า

• เหตุผลทางการแพทย์ที่แนะนำผ่าคืออะไร และมีทางเลือกอื่นไหม
• ผ่าวันไหน อายุครรภ์เท่าไหร่ และถ้าเจ็บท้องก่อนวันนัดควรทำอย่างไร
• ใช้ยาชาแบบไหน และผู้ติดตามเข้าห้องได้หรือไม่
• ผิวสัมผัสผิวกับลูกในห้องผ่าตัดทำได้ไหม
• พักโรงพยาบาลกี่วัน และค่าใช้จ่ายรวมทั้งหมดประมาณเท่าไหร่
• ถ้าอยากมีลูกอีก ท้องต่อไปควรคลอดแบบไหน

ถ้าคุณกำลังชั่งใจระหว่างสองวิธี อ่านเปรียบเทียบเต็มที่ คลอดธรรมชาติกับผ่าคลอดต่างกันยังไง

เตรียมตัวและเตรียมของ

• จัดกระเป๋าโรงพยาบาลล่วงหน้า ให้มีกางเกงในผ้าคอตตอนเอวสูงที่ไม่เสียดแผล และเสื้อผ้าหลวม
• ขอคนช่วยที่บ้านอย่างน้อยสองสัปดาห์แรก เพราะลุกนั่งและอุ้มลูกจะลำบาก
• เตรียมหมอนเล็กไว้ประคองแผลตอนไอ จาม หรือให้นม
• ซื้อยาระบายหรืออาหารที่มีใยสูงตามที่แพทย์แนะนำ เพราะท้องผูกหลังผ่าพบบ่อยและทำให้เจ็บแผล

สัญญาณที่ต้องรีบพบแพทย์หลังผ่า

• มีไข้ หนาวสั่น
• แผลบวมแดง ร้อน มีหนองหรือกลิ่นเหม็น หรือขอบแผลแยก
• เลือดออกทางช่องคลอดมากกว่าปกติ ต้องเปลี่ยนผ้าอนามัยเต็มทุกชั่วโมง
• ปวดน่องข้างเดียว บวมแดง อุ่น หรือหายใจลำบากกะทันหัน เสี่ยงลิ่มเลือด
• ปัสสาวะแสบหรือมีเลือดปน
• เศร้าหรือกังวลมากต่อเนื่อง ซึ่งเป็นสัญญาณเตือนของภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

การผ่าคลอดไม่ได้ทำให้คุณเป็นแม่ที่ด้อยกว่าใคร ความปลอดภัยของคุณและลูกคือเป้าหมายเดียวกัน ไม่ว่าลูกจะมาด้วยวิธีไหน