ผ่าคลอดกี่วันออกจากโรงพยาบาล และต้องผ่านอะไรก่อนได้กลับบ้าน

คุณแม่ผ่าคลอดส่วนใหญ่ในไทยนอนโรงพยาบาลราว 3-4 วัน ตัวเลขนี้มาจากแพ็กเกจผ่าคลอดที่โรงพยาบาลเอกชนหลายแห่งใช้กัน ส่วน NHS ของสหราชอาณาจักรระบุว่าคุณแม่ส่วนใหญ่ที่นั่นกลับบ้านได้ภายใน 1-2 วัน ช่องว่างระหว่างสองตัวเลขนี้บอกว่าจำนวนวันไม่ได้ตายตัว แต่ขึ้นกับว่าแม่และลูกผ่านเกณฑ์ที่ทีมแพทย์ใช้ประเมินแล้วหรือยัง

ทีมเราจึงไล่ให้ดูทีละวันว่าจะเกิดอะไรขึ้นบ้าง และอะไรที่แพทย์ดูก่อนเซ็นให้กลับบ้าน คุณแม่จะได้เตรียมตัวและวางแผนเรื่องคนดูแลที่บ้านได้

ไล่ทีละวัน: จากห้องผ่าตัดถึงวันกลับ

NHS ระบุว่าการผ่าคลอดใช้เวลาราว 40-50 นาที หลังจากนั้นคุณแม่จะอยู่ห้องพักฟื้นให้พยาบาลดูความดัน ชีพจร เลือดออก และระดับยาชา ก่อนย้ายไปห้องพัก

ช่วงเวลา	สิ่งที่มักเกิดขึ้น
ชั่วโมงแรก	อยู่ห้องพักฟื้น ลูกอาจได้แนบอกถ้าพร้อมทั้งคู่ เริ่มจิบน้ำได้ตามที่แพทย์อนุญาต
6-12 ชั่วโมงแรก	ยาชาหมดฤทธิ์ ขยับขาได้ พยาบาลช่วยพลิกตัวและนั่ง เริ่มให้นมลูก
12-24 ชั่วโมง	ถอดสายสวนปัสสาวะ ลุกเดินครั้งแรกโดยมีพยาบาลประคอง กินอาหารอ่อนได้
วันที่ 2	เดินเองได้มากขึ้น อาบน้ำเองได้ เปลี่ยนเป็นยาแก้ปวดชนิดกิน ลูกได้ตรวจร่างกายและเจาะเลือดตามนัด
วันที่ 3-4	ประเมินแผลและความพร้อมกลับบ้าน รับยาและใบนัด ทำเรื่องแจ้งเกิดถ้าโรงพยาบาลมีบริการ

ตารางนี้เป็นภาพทั่วไป บางคนเร็วกว่าและบางคนช้ากว่า โดยเฉพาะถ้าเป็นการผ่าคลอดฉุกเฉินหลังเจ็บครรภ์มานาน หรือมีภาวะแทรกซ้อนอย่างความดันสูงหรือเสียเลือดมาก

สายสวนปัสสาวะและการลุกเดินครั้งแรก

NHS ระบุว่าสายสวนปัสสาวะมักถอดออกราว 12-18 ชั่วโมงหลังผ่าตัด หลังถอดสาย พยาบาลจะขอให้ปัสสาวะเองภายในเวลาที่กำหนด และอาจวัดปริมาณ เพราะยาชาและการผ่าตัดทำให้กระเพาะปัสสาวะทำงานช้าลงได้

การลุกเดินครั้งแรกมักเป็นช่วงที่คุณแม่กลัวที่สุด NHS แนะนำให้ลุกและขยับตัวให้เร็วที่สุดหลังผ่าตัด เพราะช่วยลดความเสี่ยงลิ่มเลือดอุดตัน วิธีที่พยาบาลมักสอน

1. ตะแคงตัวไปด้านที่จะลง งอเข่า
2. ใช้แขนดันตัวขึ้นนั่ง ขณะห้อยขาลงข้างเตียง
3. นั่งพักให้หายเวียนหัวก่อน
4. ยืนช้าๆ โดยมีคนประคอง เอามือหรือหมอนกดแผลไว้
5. เดินสั้นๆ ไปห้องน้ำแล้วกลับมาก่อน ค่อยเพิ่มระยะ

อาหาร ลมในท้อง และการขับถ่าย

NHS ระบุว่ากินและดื่มได้เมื่อรู้สึกหิวหรือกระหาย คุณแม่ส่วนใหญ่ในไทยจะเริ่มจากน้ำ แล้วเป็นอาหารเหลว อาหารอ่อน และอาหารปกติภายใน 1-2 วัน ขึ้นกับนโยบายของแต่ละโรงพยาบาล

อาการที่พบบ่อยในช่วงนี้คือท้องอืดและปวดลม บางคนปวดลมมากกว่าปวดแผล การลุกเดินเป็นวิธีที่ช่วยได้ดีที่สุด รองลงมาคือการดื่มน้ำอุ่นและเลี่ยงน้ำอัดลม พยาบาลมักถามเรื่องผายลมและการขับถ่าย ไม่ต้องอาย เพราะเป็นข้อมูลที่ใช้ประเมินว่าลำไส้กลับมาทำงานแล้ว

ถ้ายังไม่ถ่ายภายในไม่กี่วัน บอกพยาบาลได้ แพทย์อาจให้ยาระบายอ่อนๆ เพื่อไม่ให้ต้องเบ่งแรงจนดึงแผล

ผ่าคลอดตามนัดกับผ่าคลอดฉุกเฉิน ทำไมจำนวนวันต่างกัน

คุณแม่สองคนที่ผ่าคลอดในโรงพยาบาลเดียวกันอาจได้กลับบ้านไม่พร้อมกัน เหตุผลส่วนใหญ่อยู่ที่สภาพร่างกายก่อนเข้าห้องผ่าตัด

ปัจจัย	ผ่าคลอดตามนัด	ผ่าคลอดหลังเจ็บครรภ์หรือฉุกเฉิน
ร่างกายก่อนผ่าตัด	พักผ่อนมา งดอาหารตามเวลา	อาจเจ็บท้องมาหลายชั่วโมงและอ่อนเพลีย
วิธีระงับความรู้สึก	มักเป็นบล็อกหลัง	บางรายต้องดมยาสลบ
ความเสี่ยงติดเชื้อ	ต่ำกว่า	สูงขึ้นถ้าน้ำเดินนานหรือมีไข้ระหว่างคลอด
การฟื้นตัวช่วงแรก	ลุกเดินได้เร็ว	อาจช้ากว่าเล็กน้อย

ภาวะอื่นที่มักทำให้ต้องอยู่นานขึ้น ได้แก่ ความดันโลหิตสูงหรือครรภ์เป็นพิษ เบาหวานที่ต้องปรับยา เสียเลือดมากจนต้องให้เลือด มีไข้หลังผ่าตัด และลูกที่ต้องอยู่หอทารกป่วยหรือ NICU ถ้าคุณแม่มีภาวะใดในกลุ่มนี้ตั้งแต่ก่อนคลอด ให้ถามแพทย์ล่วงหน้าว่าควรเผื่อวันไว้เท่าไร

ให้นมระหว่างพักโรงพยาบาลโดยไม่กดแผล

ช่วงที่อยู่โรงพยาบาลเป็นช่วงที่ได้ฝึกให้นมโดยมีพยาบาลช่วย ใช้โอกาสนี้ให้คุ้ม เพราะเมื่อกลับบ้านแล้วจะไม่มีคนคอยดูท่าให้

ท่าที่คุณแม่ผ่าคลอดมักสบายกว่า ได้แก่ ท่านอนตะแคงให้นม ซึ่งลูกนอนหันหน้าเข้าหาอกโดยไม่ทับหน้าท้อง และท่าอุ้มลูกไว้ข้างลำตัวแบบอุ้มลูกฟุตบอล ซึ่งตัวลูกอยู่ใต้แขนข้างที่ให้นม ไม่พาดผ่านแผล วางหมอนรองแขนและรองตัวลูกเพิ่ม จะช่วยลดการเกร็งหน้าท้อง

น้ำนมของคุณแม่ผ่าคลอดอาจมาช้ากว่าคลอดธรรมชาติเล็กน้อย การให้ลูกดูดบ่อยและการแนบอกช่วยกระตุ้นได้ ถ้าลูกต้องแยกไปอยู่หอทารก ให้ขอเรียนวิธีบีบหรือปั๊มน้ำนมตั้งแต่วันแรก ดูวิธีเริ่มได้ที่ ปั๊มนม

ลูกก็ต้องผ่านเกณฑ์เหมือนกัน

วันกลับบ้านไม่ได้ขึ้นกับคุณแม่อย่างเดียว ลูกที่คลอดด้วยการผ่าตัดก็ต้องผ่านการตรวจหลายอย่างก่อน ได้แก่

• ตรวจร่างกายโดยกุมารแพทย์
• ดูดนมได้ดี ปัสสาวะและอุจจาระตามจำนวนที่ควรเป็น
• น้ำหนักไม่ลดลงมากเกินเกณฑ์
• ระดับตัวเหลืองไม่สูงจนต้องส่องไฟ ถ้าต้องส่องไฟ ลูกอาจต้องอยู่ต่ออีก 1-2 วัน ดูเพิ่มที่ ภาวะตัวเหลืองในทารก
• ได้วัคซีนแรกเกิดและการตรวจคัดกรองตามที่โรงพยาบาลกำหนด

ในไทย ลูกจะได้วัคซีนตับอักเสบบีและบีซีจีก่อนกลับบ้านตามปกติ ตารางวัคซีนต่อจากนี้อยู่ใน ตารางวัคซีนเด็ก

คนเฝ้าช่วยให้ฟื้นเร็วขึ้นได้อย่างไร

ช่วง 2 วันแรก คุณแม่ผ่าคลอดยังลุกหยิบลูกจากเปลเองได้ลำบาก คนเฝ้าจึงมีงานมากกว่าที่คิด งานที่ช่วยได้จริงคือส่งลูกให้แม่ทุกครั้งที่ลูกหิว เปลี่ยนผ้าอ้อม จดเวลาให้นมและเวลากินยา พาแม่เดินตามรอบที่พยาบาลแนะนำ และจัดของบนโต๊ะข้างเตียงให้แม่เอื้อมถึงโดยไม่ต้องบิดตัว

คนเฝ้ายังควรฟังคำแนะนำของพยาบาลก่อนกลับบ้านด้วยกัน เช่น วิธีอาบน้ำลูก ดูแลสะดือ และสังเกตตัวเหลือง เพราะคุณแม่ที่เพิ่งผ่าตัดมักจำรายละเอียดไม่หมด การมีคนจำไว้สองคนช่วยได้มากในคืนแรกที่บ้าน

เกณฑ์ที่แพทย์ใช้ก่อนให้กลับบ้าน

ตัวเลขในแพ็กเกจเป็นเพียงการวางแผน วันจริงขึ้นกับเกณฑ์เหล่านี้

ของแม่	ของลูก
ไม่มีไข้ ความดันและชีพจรปกติ	อุณหภูมิกายคงที่
ปวดแผลระดับที่คุมได้ด้วยยากิน	ดูดนมได้ต่อเนื่อง
ลุกเดินและเข้าห้องน้ำได้เอง	ขับถ่ายปกติ
ปัสสาวะเองได้หลังถอดสาย	น้ำหนักลดไม่เกินเกณฑ์
กินอาหารได้ ไม่อาเจียน	ตัวเหลืองอยู่ในระดับที่ปลอดภัย
แผลแห้ง ไม่มีหนองหรือเลือดซึมมาก	ได้วัคซีนและตรวจคัดกรองครบ
น้ำคาวปลาไม่มากผิดปกติ

ถ้าข้อใดยังไม่ผ่าน แพทย์จะให้อยู่ต่อแม้แพ็กเกจจะครบแล้ว ส่วนเกินแพ็กเกจคิดค่าใช้จ่ายอย่างไรต่างกันในแต่ละที่ รายละเอียดเรื่องค่าใช้จ่ายอยู่ใน ค่าผ่าคลอด

สิ่งที่ควรได้กลับบ้านพร้อมกัน

ก่อนออกจากโรงพยาบาล ให้เช็กว่าได้สิ่งเหล่านี้ครบ

• ยาแก้ปวด ยาบำรุงเลือด และยาอื่นที่แพทย์สั่ง พร้อมวิธีกิน
• ใบนัดตรวจแผล ตัดไหม หรือตรวจหลังคลอดของแม่
• ใบนัดตรวจลูกและสมุดวัคซีน
• หนังสือรับรองการเกิด สำหรับแจ้งเกิดภายใน 15 วัน
• เบอร์โทรห้องคลอดหรือหอผู้ป่วย เผื่อมีคำถามหลังกลับบ้าน
• คำแนะนำการดูแลแผล เช่น อาบน้ำได้เมื่อไร ต้องปิดแผลไหม

NHS ระบุว่าถ้าใช้ไหมหรือลวดเย็บที่ต้องตัด มักตัดราววันที่ 5-7 หลังผ่าตัด ถ้ากลับบ้านก่อนวันนั้น ให้ถามว่าจะตัดที่ไหน

สัปดาห์แรกที่บ้าน

NHS แนะนำว่าในช่วงฟื้นตัว ไม่ควรยกของที่หนักกว่าลูก งดออกกำลังกายหนักราว 6 สัปดาห์ และงดขับรถจนกว่าจะเหยียบเบรกกะทันหันได้โดยไม่เจ็บ ซึ่งมักใช้เวลาหลายสัปดาห์ ถ้าจะกลับมาขับรถ ควรเช็กเงื่อนไขประกันรถด้วย

เรื่องที่ทำได้ทันทีคือเดินในบ้านบ่อยๆ ใส่เสื้อผ้าหลวมกับกางเกงในผ้าฝ้ายเอวสูง และให้คนในบ้านรับงานยกของ ซักผ้า และทำอาหารไปก่อน วิธีดูแลแผลแบบละเอียดอยู่ใน ดูแลแผลผ่าคลอด

วางแผนวันกลับบ้านตั้งแต่ก่อนคลอด

คุณแม่ที่นัดผ่าคลอดได้เปรียบตรงที่รู้วันแน่นอน ใช้ข้อนี้วางแผนให้ครบก่อนวันผ่าตัด

1. ถามโรงพยาบาลว่าแพ็กเกจรวมกี่คืน ถ้าต้องอยู่ต่อคิดค่าใช้จ่ายอย่างไร
2. เช็กกับประกันว่าคุ้มครองค่าห้องและค่าแพทย์กี่วัน
3. จัดคนดูแลที่บ้านอย่างน้อย 2 สัปดาห์แรก
4. ติดตั้งคาร์ซีทไว้ในรถก่อนวันผ่าตัด
5. เตรียมพื้นที่นอนชั้นล่างถ้าบ้านมีบันได

ถ้าเจ็บท้องคลอดเองก่อนวันนัดและต้องผ่าคลอดฉุกเฉิน แผนเหล่านี้ยังใช้ได้เกือบทั้งหมด เพียงแต่ร่างกายอาจต้องการเวลาฟื้นมากขึ้นเล็กน้อย

ภาพรวมการดูแลตัวเองช่วง 6 สัปดาห์แรกหลังคลอด ทั้งเรื่องการพัก อาหาร และอารมณ์ อยู่ใน ดูแลตัวเองหลังคลอด