สรุปสั้นๆ
- ครรภ์เดี่ยวที่ไม่มีภาวะแทรกซ้อนบินได้ถึงก่อน 37 สัปดาห์ ครรภ์แฝดที่ไม่มีภาวะแทรกซ้อนควรบินก่อน 32 สัปดาห์
- ช่วงที่บินสบายที่สุดสำหรับคนส่วนใหญ่คือไตรมาสสอง ประมาณเดือนที่ 4 ถึง 6
- หลัง 28 สัปดาห์ สายการบินมักขอจดหมายจากแพทย์ที่ระบุกำหนดคลอดและยืนยันว่าครรภ์ไม่มีภาวะแทรกซ้อน
- เที่ยวบินเกิน 4 ชั่วโมงเพิ่มความเสี่ยงลิ่มเลือดที่ขา ให้ลุกเดินทุกราว 30 นาที ดื่มน้ำ และใส่ถุงน่องแบบไล่ระดับแรงกด
- เครื่องสแกนที่สนามบินและรังสีจากการบินเป็นครั้งคราวไม่ถือว่าเป็นอันตรายต่อแม่และลูก
คุณแม่ที่ตั้งครรภ์ลูกคนเดียวและไม่มีภาวะแทรกซ้อน ขึ้นเครื่องบินได้จนถึงก่อนอายุครรภ์ 37 สัปดาห์ ถ้าเป็นครรภ์แฝดที่ไม่มีภาวะแทรกซ้อน ตัวเลขจะเลื่อนมาเป็นก่อน 32 สัปดาห์ นี่คือเกณฑ์ที่ราชวิทยาลัยสูตินรีแพทย์ของอังกฤษ (RCOG) ใช้ ส่วนสายการบินแต่ละเจ้าจะมีกฎของตัวเองซ้อนอยู่อีกชั้น เช่น ขอใบรับรองแพทย์ตั้งแต่ 28 สัปดาห์ขึ้นไป
ตัวเลขเหล่านี้ตั้งขึ้นเพราะโอกาสเจ็บท้องคลอดสูงขึ้นเมื่อใกล้ครบกำหนด ไม่ใช่เพราะการบินทำร้ายลูก NHS ระบุตรงๆ ว่าการบินไม่เป็นอันตรายต่อแม่และทารก สิ่งที่ต้องวางแผนจริงๆ คือเอกสาร จังหวะเวลา และการดูแลตัวเองบนเครื่อง
นับอายุครรภ์ ณ วันบินกลับ ไม่ใช่วันบินไป
ข้อผิดพลาดที่เจอบ่อยที่สุดคือคุณแม่นับอายุครรภ์ตอนจองตั๋วหรือตอนบินขาไป แล้วลืมว่าขากลับจะท้องมากขึ้นอีกหลายสัปดาห์ ทริปที่บินไปตอน 33 สัปดาห์แล้วกลับตอน 36 สัปดาห์ อาจติดกฎของสายการบินบางเจ้าในขากลับ ทั้งที่ขาไปผ่านสบาย
ลองนับแบบนี้ก่อนจอง
- ดูอายุครรภ์จากสมุดฝากครรภ์ หรือคำนวณจากกำหนดคลอด
- นับไปข้างหน้าจนถึงวันบินกลับ
- เทียบตัวเลขนั้นกับตารางด้านล่าง และกับเงื่อนไขของสายการบินที่จะใช้
- ถ้าขากลับเกิน 28 สัปดาห์ ให้นัดแพทย์ออกใบรับรองไว้ล่วงหน้า เพราะ NHS เตือนว่าบางที่ต้องรอหลายสัปดาห์และอาจมีค่าใช้จ่าย
ถ้ายังไม่แน่ใจเรื่องการนับ ใช้วิธีใน การนับอายุครรภ์ แล้วจดตัวเลขเป็นสัปดาห์บวกวันไว้ในโทรศัพท์ เวลาเช็กอินหรือกรอกแบบฟอร์มจะได้ตอบได้ทันที
ตารางตัดสินใจตามอายุครรภ์
| อายุครรภ์ ณ วันบิน | ครรภ์เดี่ยว ไม่มีภาวะแทรกซ้อน | ครรภ์แฝด ไม่มีภาวะแทรกซ้อน | สิ่งที่ต้องเตรียมเพิ่ม |
|---|---|---|---|
| ต่ำกว่า 12 สัปดาห์ | บินได้ | บินได้ | ยาแก้คลื่นไส้ที่แพทย์สั่ง ถุงอาเจียน ขนมแห้ง |
| 13-27 สัปดาห์ | ช่วงที่บินสบายที่สุด | บินได้ | สมุดฝากครรภ์ ประกันเดินทาง |
| 28-31 สัปดาห์ | บินได้ | บินได้ แต่ใกล้เส้นตัด | ใบรับรองแพทย์ระบุกำหนดคลอดและยืนยันว่าครรภ์ปกติ |
| 32-36 สัปดาห์ | บินได้ ถ้าสายการบินยอมรับ | ไม่แนะนำ | ใบรับรองแพทย์ และเช็กเงื่อนไขสายการบินทีละข้อ |
| 37 สัปดาห์ขึ้นไป | สายการบินส่วนใหญ่ไม่รับ | ไม่แนะนำ | วางแผนคลอดใกล้บ้าน |
ตารางนี้ใช้กับครรภ์ที่แพทย์ประเมินแล้วว่าปกติเท่านั้น ถ้ามีภาวะใดในหัวข้อถัดไป ให้คุยกับแพทย์ก่อนจองตั๋วแม้จะอยู่ในช่วงสัปดาห์ที่ตารางบอกว่าบินได้
ภาวะที่แพทย์มักไม่แนะนำให้บิน
RCOG ระบุกลุ่มที่ควรคุยกับแพทย์ก่อนและอาจถูกแนะนำไม่ให้บิน ได้แก่
- มีความเสี่ยงคลอดก่อนกำหนดสูง เช่น เคยคลอดก่อนกำหนด ปากมดลูกสั้น หรือมีอาการเจ็บครรภ์เตือนบ่อยผิดปกติ
- ซีดรุนแรง
- โรคโลหิตจางชนิดเม็ดเลือดแดงรูปเคียวที่เพิ่งมีอาการกำเริบ
- เลือดออกทางช่องคลอดมากเมื่อไม่นานมานี้
- โรคปอดหรือโรคหัวใจรุนแรงที่ทำให้หายใจลำบาก
ในบริบทไทย ภาวะที่มักต้องถามแพทย์เพิ่ม ได้แก่ รกเกาะต่ำ ความดันโลหิตสูงระหว่างตั้งครรภ์ และเบาหวานขณะตั้งครรภ์ที่ยังคุมน้ำตาลไม่ได้ ภาวะเหล่านี้ไม่ได้ห้ามบินเสมอไป แต่ถ้าเกิดอาการบนเครื่องจะเข้าถึงห้องคลอดไม่ได้หลายชั่วโมง แพทย์จึงต้องชั่งเป็นรายคน ถ้าเพิ่งตรวจเจอ ครรภ์เป็นพิษ หรือมีอาการเตือนของมัน ให้เลื่อนการเดินทางไว้ก่อน
ใบรับรองแพทย์: ขอเมื่อไร และต้องมีอะไรในนั้น
RCOG และ NHS ระบุตรงกันว่าเมื่ออายุครรภ์เกิน 28 สัปดาห์ สายการบินอาจขอจดหมายจากแพทย์หรือผดุงครรภ์ที่ยืนยันกำหนดคลอด และยืนยันว่าครรภ์ไม่มีภาวะแทรกซ้อน บางสายการบินมีแบบฟอร์มเฉพาะของตัวเอง
ข้อมูลที่ควรมีในใบรับรอง
- ชื่อคุณแม่ตรงกับหนังสือเดินทางหรือบัตรประชาชน
- อายุครรภ์ ณ วันที่ออกใบรับรอง และกำหนดคลอด
- จำนวนทารก (เดี่ยวหรือแฝด)
- ข้อความว่าครรภ์ไม่มีภาวะแทรกซ้อนและเดินทางโดยเครื่องบินได้
- วันที่ออก ชื่อแพทย์ เลขใบอนุญาต และตราโรงพยาบาลหรือคลินิก
เรื่องที่ต้องถามสายการบินเองคือ ใบรับรองต้องออกก่อนวันบินไม่เกินกี่วัน แต่ละเจ้ากำหนดไม่เท่ากัน ถ้าไปกลับห่างกันหลายสัปดาห์ บางครั้งต้องขอใบใหม่ที่ปลายทาง วิธีที่ง่ายกว่าคือขอให้แพทย์เขียนครอบคลุมวันบินกลับ หรือเลือกวันกลับที่ไม่เกินเงื่อนไข
พกสมุดฝากครรภ์ (สมุดสีชมพู) ติดตัวด้วยทุกครั้ง ถ้าต้องไปโรงพยาบาลที่ปลายทาง แพทย์จะเห็นผลเลือด หมู่เลือด ผลอัลตราซาวด์ และประวัติความดันได้ในหน้าเดียว ถ้าบินต่างประเทศ ถ่ายรูปหน้าสำคัญเก็บไว้ในโทรศัพท์อีกชุด
เลือกที่นั่งและจองตั๋วอย่างไรให้บินสบาย
ที่นั่งริมทางเดินคือตัวเลือกแรก RCOG แนะนำเพราะลุกเดินได้บ่อยโดยไม่ต้องขอทางคนข้างๆ และคุณแม่ท้องเข้าห้องน้ำถี่กว่าปกติ ถ้าเลือกได้ ให้นั่งใกล้ห้องน้ำแต่ไม่ติดประตูห้องน้ำ เพราะคนเดินผ่านทั้งเที่ยว
แถวทางออกฉุกเฉินมีที่วางขากว้างก็จริง แต่หลายสายการบินไม่ให้ผู้โดยสารตั้งครรภ์นั่ง เพราะต้องช่วยเปิดประตูได้ในเหตุฉุกเฉิน อย่าจองที่นั่งนี้แล้วไปถูกย้ายตอนเช็กอิน
เรื่องเวลาบิน เที่ยวบินตรงดีกว่าเที่ยวบินต่อเครื่องที่ต้องเดินไกลในสนามบินภายในเวลาจำกัด ถ้าต้องต่อเครื่อง ให้เผื่อเวลาอย่างน้อยเท่าที่สายการบินแนะนำบวกเพิ่มอีกพอสมควร และขอรถเข็นบริการผู้โดยสารได้ตอนจองหรือตอนเช็กอิน สนามบินใหญ่ในไทยและต่างประเทศส่วนใหญ่มีบริการนี้ ไม่ต้องอายที่จะขอเมื่อท้องเกิน 30 สัปดาห์
ลิ่มเลือดที่ขา: ความเสี่ยงที่ควรจัดการจริงจัง
การตั้งครรภ์ทำให้เลือดแข็งตัวง่ายกว่าปกติอยู่แล้ว เมื่อนั่งนิ่งนานบนเครื่องบิน ความเสี่ยงเกิดลิ่มเลือดในหลอดเลือดดำส่วนลึก (DVT) จะเพิ่มขึ้น NHS และ RCOG ระบุว่าเที่ยวบินที่นานกว่า 4 ชั่วโมงคือจุดที่ต้องระวังเป็นพิเศษ
สิ่งที่ทำได้บนเครื่อง ตามคำแนะนำของ RCOG
- ใส่เสื้อผ้าหลวมและรองเท้าที่ใส่สบาย เพราะเท้าจะบวมขึ้นระหว่างบิน รองเท้าที่พอดีตอนขึ้นเครื่องอาจคับตอนลง
- ลุกเดินตามทางเดินเป็นระยะ NHS แนะนำประมาณทุก 30 นาทีเมื่อสัญญาณคาดเข็มขัดดับ
- ขณะนั่ง ขยับข้อเท้าขึ้นลงและหมุนข้อเท้าทั้งสองข้างช้าๆ ครั้งละ 10-15 รอบ
- ดื่มน้ำเปล่าสม่ำเสมอ และลดชา กาแฟ หรือเครื่องดื่มที่มีคาเฟอีนระหว่างบิน
- ใส่ถุงน่องแบบไล่ระดับแรงกด (graduated compression stockings) ที่วัดขนาดให้พอดี RCOG แนะนำให้ให้แพทย์หรือผดุงครรภ์ช่วยเลือกขนาด
คุณแม่บางคนมีปัจจัยเสี่ยงอื่นซ้อนอยู่ เช่น เคยมีลิ่มเลือดมาก่อน น้ำหนักเกินมาก หรือมีโรคเลือดบางชนิด กลุ่มนี้แพทย์อาจสั่งยาฉีดป้องกันลิ่มเลือด (heparin) ให้ใช้ช่วงเดินทาง RCOG ระบุว่าถ้าต้องพกยาฉีดขึ้นเครื่อง ต้องมีจดหมายจากแพทย์ประกอบ
หลังลงเครื่องแล้ว ให้สังเกตขาอีกหลายวัน ถ้าน่องข้างเดียวบวม แดง อุ่น และปวดมากขึ้น หรือหายใจไม่อิ่มเจ็บหน้าอก ให้ไปโรงพยาบาลทันที อาการขาบวมเท่ากันสองข้างที่ยุบลงหลังพักยกขาสูงเป็นเรื่องที่พบบ่อยกว่า อ่านวิธีดูแลได้ใน เท้าบวมตอนท้อง
ระหว่างบิน: เข็มขัด ห้องน้ำ และความดันในห้องโดยสาร
เข็มขัดนิรภัยแบบคาดเอวบนเครื่องบินต้องคาดต่ำ ใต้ท้อง พาดผ่านกระดูกสะโพก ไม่พาดกลางท้อง และควรคาดไว้ตลอดเวลาที่นั่ง เพราะการตกหลุมอากาศเกิดได้โดยไม่มีสัญญาณเตือน ถ้าเข็มขัดสั้นเกินไปเมื่อท้องใหญ่ ให้ขอสายต่อเข็มขัด (seatbelt extender) จากลูกเรือได้
อากาศในห้องโดยสารแห้งกว่าปกติมาก คุณแม่ที่คัดจมูกจากฮอร์โมนช่วงตั้งครรภ์อยู่แล้วจะรู้สึกคอแห้งและปากแห้งเร็ว พกขวดน้ำที่ยังว่างผ่านจุดตรวจแล้วเติมน้ำหลังผ่าน ขอน้ำจากลูกเรือได้ตลอด
อาการหูอื้อตอนเครื่องขึ้นลงแก้ได้ด้วยการกลืน หาว หรือเคี้ยวอะไรเบาๆ เหมือนคนทั่วไป ถ้าคัดจมูกมากและต้องใช้ยาพ่นจมูก ให้ถามแพทย์ก่อนว่าตัวไหนใช้ได้ระหว่างตั้งครรภ์
อาการคลื่นไส้ในไตรมาสแรกมักแย่ลงบนเครื่อง เตรียมขนมปังกรอบหรือแครกเกอร์ และกินเป็นคำเล็กๆ บ่อยๆ ดีกว่าท้องว่าง ถ้าอาการแพ้ท้องหนัก ดูทางเลือกเพิ่มใน วิธีบรรเทาอาการแพ้ท้อง
เครื่องสแกนที่สนามบินและรังสีระหว่างบิน
คุณแม่หลายคนกังวลเรื่องเครื่องสแกนตัวที่จุดตรวจความปลอดภัย RCOG ระบุว่าการตรวจความปลอดภัยตามปกติที่สนามบินไม่ถือว่าเป็นความเสี่ยงต่อแม่และลูก ถ้ายังไม่สบายใจ แจ้งเจ้าหน้าที่ขอตรวจด้วยมือแทนได้ในหลายสนามบิน
เรื่องรังสีจากการบินที่ระดับสูง ผู้ที่บินทุกคนได้รับรังสีเพิ่มขึ้นเล็กน้อย RCOG ระบุว่าการบินเป็นครั้งคราวไม่ถือว่าเป็นความเสี่ยงต่อแม่และลูก ข้อนี้ต่างจากลูกเรือหรือคนที่บินบ่อยมากเพราะงาน ซึ่งควรคุยกับแพทย์อาชีวเวชศาสตร์และนายจ้างแยกต่างหาก
ประกันเดินทางและแผนสำรองที่ปลายทาง
เมื่อบินต่างประเทศ ประกันเดินทางทั่วไปหลายแบบไม่คุ้มครองเรื่องการคลอดหรือภาวะแทรกซ้อนของการตั้งครรภ์ NHS แนะนำให้ตรวจว่ากรมธรรม์ครอบคลุมการดูแลที่เกี่ยวกับการตั้งครรภ์ระหว่างเจ็บท้องคลอด การคลอดก่อนกำหนด และค่าเปลี่ยนตั๋วขากลับถ้าคลอดที่ปลายทาง RCOG เสริมว่าหลัง 37 สัปดาห์หาประกันได้ยากขึ้น
คำถามที่ควรถามบริษัทประกันก่อนซื้อ
- คุ้มครองถึงอายุครรภ์กี่สัปดาห์
- คุ้มครองค่าคลอดก่อนกำหนดและค่ารักษาทารกแรกเกิดในหอผู้ป่วยวิกฤตหรือไม่
- ถ้าครรภ์เป็นแฝดหรือตั้งครรภ์ด้วยการรักษาภาวะมีบุตรยาก มีข้อยกเว้นไหม
- ค่าเลื่อนเที่ยวบินกลับเพราะแพทย์สั่งห้ามบินอยู่ในความคุ้มครองหรือไม่
ก่อนออกเดินทาง ค้นชื่อโรงพยาบาลที่มีห้องคลอดใกล้ที่พักที่สุดไว้หนึ่งแห่ง จดเบอร์โทรและที่อยู่ไว้ ถ้าเป็นเที่ยวบินในประเทศ ถามแพทย์ประจำว่ามีโรงพยาบาลเครือข่ายหรือโรงพยาบาลรัฐที่ปลายทางที่ส่งต่อข้อมูลได้หรือไม่
วัคซีนและโรคที่ปลายทาง
ถ้าปลายทางต้องฉีดวัคซีนเพิ่ม NHS ระบุว่าวัคซีนเชื้อเป็นสำหรับการเดินทางส่วนใหญ่ไม่แนะนำในช่วงตั้งครรภ์ ยกเว้นกรณีที่ความเสี่ยงติดเชื้อสูงกว่าความเสี่ยงจากวัคซีน ส่วนวัคซีนชนิดเชื้อตายใช้ได้ ปรึกษาแพทย์ที่ฝากครรภ์อย่างน้อย 4-6 สัปดาห์ก่อนเดินทาง เพื่อให้มีเวลาฉีดและสร้างภูมิ
ปลายทางที่มีไข้ซิกาหรือมาลาเรียระบาดเป็นอีกเรื่องที่ต้องถามแพทย์ก่อนจองตั๋ว เพราะผลกระทบต่อทารกในครรภ์รุนแรงกว่าคนทั่วไป วัคซีนที่ฉีดตามปกติระหว่างตั้งครรภ์ เช่น ไข้หวัดใหญ่และไอกรน ดูรายละเอียดได้ใน วัคซีนคนท้อง
เช็กลิสต์ก่อนออกจากบ้าน
| หมวด | สิ่งที่ต้องมี |
|---|---|
| เอกสาร | บัตรประชาชนหรือหนังสือเดินทาง สมุดฝากครรภ์ ใบรับรองแพทย์ (ถ้าเกิน 28 สัปดาห์) กรมธรรม์ประกัน |
| ยา | ยาบำรุงที่กินประจำ ยาที่แพทย์สั่ง ยาฉีดป้องกันลิ่มเลือดพร้อมจดหมาย (ถ้ามี) |
| บนเครื่อง | ขวดน้ำเปล่า ขนมแห้ง ถุงน่องแบบไล่ระดับแรงกด หมอนรองคอ ผ้าคลุมไหล่ |
| สำรอง | ผ้าอนามัยแบบแผ่น ชุดชั้นในสำรอง เบอร์โรงพยาบาลที่ปลายทาง |
| แจ้งล่วงหน้า | ขอรถเข็นในสนามบิน (ถ้าต้องเดินไกล) ขอที่นั่งริมทางเดิน |
จองได้เลยหรือควรรอ
ถ้าครรภ์เดี่ยว แพทย์บอกว่าปกติ และทั้งขาไปขากลับอยู่ระหว่าง 13 ถึง 27 สัปดาห์ จองได้เลยโดยไม่ต้องมีเอกสารพิเศษ แค่เลือกที่นั่งริมทางเดินและเตรียมรับมือกับเที่ยวบินยาว
ถ้าวันบินกลับเกิน 28 สัปดาห์ ให้นัดแพทย์ขอใบรับรองไว้ก่อน แล้วอ่านเงื่อนไขของสายการบินที่จะใช้ทีละข้อ ถ้าเป็นครรภ์แฝด ให้ถือว่า 32 สัปดาห์คือเส้นสุดท้ายที่ไม่ควรเกิน
ถ้ามีภาวะใดในหัวข้อ "ภาวะที่แพทย์มักไม่แนะนำให้บิน" หรือเพิ่งมีเลือดออก ให้ถามสูติแพทย์ที่ดูแลก่อนจ่ายเงินค่าตั๋ว คำถามที่ควรถามคือ "จากผลตรวจล่าสุด ฉันเดินทางโดยเครื่องบินช่วงสัปดาห์ที่เท่าไรได้บ้าง และถ้าต้องบิน ต้องใช้ยาหรืออุปกรณ์อะไรเพิ่ม" คำตอบนี้สำคัญกว่ากฎทั่วไปทุกข้อในที่นี้
คำถามที่พบบ่อย
ท้อง 3 เดือนแรกขึ้นเครื่องบินได้ไหม
บินได้ถ้าแพทย์ไม่ได้ห้าม การบินไม่ได้ทำให้แท้ง แต่ช่วงนี้คุณแม่หลายคนคลื่นไส้และเพลียมาก บางคนจึงเลือกเลื่อนทริปที่ไม่จำเป็นไปไตรมาสสองเพื่อให้เดินทางสบายขึ้น
ใบรับรองแพทย์สำหรับขึ้นเครื่องต้องเขียนอะไรบ้าง
อย่างน้อยควรมีอายุครรภ์ ณ วันเดินทาง กำหนดคลอด จำนวนทารก และข้อความว่าครรภ์ไม่มีภาวะแทรกซ้อนและเดินทางทางอากาศได้ บางสายการบินมีแบบฟอร์มของตัวเอง ให้ดาวน์โหลดไปให้แพทย์กรอกตอนนัดฝากครรภ์
คาดเข็มขัดนิรภัยบนเครื่องบินอย่างไรไม่ให้กดท้อง
คาดสายให้ต่ำ พาดผ่านสะโพกและใต้ท้อง ไม่คาดพาดกลางท้อง และรัดให้กระชับพอดีตลอดเวลาที่นั่ง เพราะตกหลุมอากาศได้โดยไม่มีสัญญาณเตือน
แหล่งอ้างอิง
- Air travel and pregnancy | Royal College of Obstetricians and Gynaecologists (RCOG)
- Travelling in pregnancy | NHS
