แผลฝีเย็บ ดูแลยังไง ล้าง นั่ง ถ่าย และสัญญาณติดเชื้อ

ดูแลแผลฝีเย็บให้ได้สามเรื่อง คือล้างให้สะอาดแล้วซับแห้ง ไม่เบ่งตอนถ่าย และเปลี่ยนผ้าอนามัยบ่อย แผลส่วนใหญ่จะหายใน 1 เดือน ไหมละลายเอง ไม่ต้องกลับไปตัดไหม ถ้าแผลบวมแดง มีกลิ่น มีหนอง ปวดมากขึ้น หรือมีไข้ คือสัญญาณที่ต้องกลับไปให้แพทย์ดู

คุณแม่ที่ฉีกขาดตอนคลอด หรือถูกตัดฝีเย็บเพื่อให้ลูกคลอดสะดวก มักกลัวสามอย่าง คือกลัวนั่งเจ็บ กลัวถ่ายแล้วแผลแตก และกลัวไม่รู้ว่าแผลหายดีหรือติดเชื้อ ลองไล่ไปทีละเรื่อง

แผลฝีเย็บมีกี่ระดับ

NHS ระบุว่าผู้หญิงที่คลอดเองครั้งแรกมากถึง 9 ใน 10 คนจะมีรอยถลอก ฉีกขาด หรือถูกตัดฝีเย็บ จึงเป็นเรื่องที่พบได้บ่อยมาก ไม่ใช่ความผิดพลาดของคุณแม่

ระดับ	ลึกแค่ไหน	ผลที่ตามมา
ระดับ 1	ผิวหนังและเยื่อบุตื้นๆ	บางรายไม่ต้องเย็บ หายเอง
ระดับ 2	ลึกถึงกล้ามเนื้อฝีเย็บ	ต้องเย็บ เป็นระดับที่พบบ่อย
ระดับ 3	ลึกถึงกล้ามเนื้อหูรูดทวารหนัก	เย็บซ่อมในห้องผ่าตัด ติดตามผล
ระดับ 4	ลึกถึงเยื่อบุทวารหนักหรือลำไส้ตรง	เย็บซ่อมในห้องผ่าตัด ติดตามผลใกล้ชิด

RCOG ระบุว่าในสหราชอาณาจักร ราว 3 ใน 100 ของการคลอดทางช่องคลอดมีรอยฉีกขาดระดับ 3-4 โดยพบประมาณ 6 ใน 100 ในการคลอดเองครั้งแรก และราว 2 ใน 100 ในครรภ์หลัง ปัจจัยเสี่ยงที่ระบุได้แก่ การคลอดโดยใช้คีม ทารกตัวใหญ่เกิน 4 กิโลกรัม รายละเอียดว่าคุณแม่ฉีกขาดระดับไหน ควรถามผู้ทำคลอดก่อนกลับบ้าน และจดไว้ เพราะมีผลต่อการติดตามและการวางแผนครรภ์หน้า

การตัดฝีเย็บ (episiotomy) คือแพทย์หรือผดุงครรภ์ตัดฝีเย็บเมื่อจำเป็น เช่น ทารกเครียดต้องคลอดเร็ว ใช้คีมหรือเครื่องดูดสุญญากาศ ขาตัวเป็นนำ หรือเบ่งนาน NHS ระบุว่าการเย็บซ่อมมักทำภายใน 1 ชั่วโมงหลังคลอด และใช้ไหมละลายเอง

ไหมละลายเมื่อไร แผลหายนานแค่ไหน

ตามข้อมูลของ NHS แผลควรหายภายในประมาณ 1 เดือน และอาการเจ็บที่เกิน 2-3 สัปดาห์ถือว่าไม่ปกติ ควรให้แพทย์หรือผดุงครรภ์ตรวจ สำหรับแผลลึกระดับ 3-4 RCOG ระบุว่าความเจ็บมักอยู่ได้ 4-6 สัปดาห์ ไหมละลายเอง แต่บางคนคลำได้ถึงราว 3 เดือน

ช่วงหลังคลอด	สิ่งที่พบได้ตามปกติ
วันที่ 1-3	บวม ตึง เจ็บเมื่อนั่งหรือยืนนาน เจ็บแสบเวลาปัสสาวะ
สัปดาห์ที่ 1-2	เจ็บลดลงทีละน้อย คัน ตึง เห็นเศษไหมเล็กๆ ติดผ้าอนามัยหรือกระดาษชำระ
สัปดาห์ที่ 3-4	แผลปิดสนิทในแผลระดับ 1-2 ส่วนใหญ่เจ็บน้อยมาก
4-6 สัปดาห์	แผลลึกยังเจ็บได้เมื่อเดินหรือนั่ง
6-12 สัปดาห์	ตรวจติดตามหลังคลอด ประเมินแผลและการควบคุมการขับถ่าย

ช่วงเวลาข้างต้นเป็นแนวโน้ม คนที่ผิวบอบบาง ตัวเล็ก หรือคลอดยาก อาจช้ากว่า

ล้างแผลอย่างไร

หลักคือสะอาด แห้ง และไม่ถูแรง

1. ล้างมือด้วยสบู่ก่อนและหลังเข้าห้องน้ำทุกครั้ง
2. ระหว่างปัสสาวะ ราดน้ำอุ่นสะอาดลงบริเวณแผลไปพร้อมกัน จะลดอาการแสบ ใช้ขวดฉีดน้ำหรือเหยือกเล็กๆ ได้
3. หลังเสร็จ ล้างด้วยน้ำอุ่น ใช้ผ้าสะอาดหรือกระดาษนุ่มซับเบาๆ จากหน้าไปหลัง ไม่ถูไปมา
4. เปลี่ยนผ้าอนามัยบ่อย อย่างน้อยทุกครั้งที่เข้าห้องน้ำ เลือกชนิดผ้าฝ้ายนุ่ม ระบายอากาศดี
5. นอนหรือยืนโดยไม่สวมกางเกงในบนผ้าขนหนูสะอาดประมาณ 10 นาที วันละ 1-2 ครั้ง ให้อากาศถ่ายเท ซึ่ง NHS แนะนำ

RCOG แนะนำให้ล้างด้วยน้ำเปล่าสำหรับแผลลึก ไม่ต้องใช้สบู่หรือน้ำยาฆ่าเชื้อที่ทำให้ผิวแห้งหรือระคายเคือง ไม่จำเป็นต้องแช่ยาหรือใส่สมุนไพรลงในน้ำล้าง และไม่ใช้ไดร์เป่าผมเป่าแผล เพราะความร้อนอาจทำให้ผิวไหม้

ลดเจ็บเวลานั่ง ยืน และเดิน

สิ่งที่ NHS และ RCOG แนะนำตรงกัน

• ประคบน้ำแข็งห่อผ้าบางๆ ไม่แนบผิวโดยตรง ครั้งละไม่นาน
• ใช้ยาแก้ปวดตามที่แพทย์สั่ง NHS ระบุว่าพาราเซตามอลปลอดภัยระหว่างให้นมลูก ไอบูโพรเฟนเชื่อว่าปลอดภัยแต่ควรถามแพทย์ก่อน และเลี่ยงแอสไพริน ถ้าปวดมากจนยาพื้นฐานไม่พอ แพทย์อาจสั่งยาแรงขึ้น
• เปลี่ยนท่าบ่อย นั่งเอียงข้างให้น้ำหนักตกที่สะโพกข้างหนึ่งมากกว่าแผล
• นอนตะแคงตอนให้นมถ้าแผลปวดเวลานั่ง ดูท่าให้นมและการดูแลน้ำนมที่ กระตุ้นน้ำนมแม่
• เดินช้าๆ เป็นช่วงสั้นหลายรอบ ดีกว่านั่งนาน

เรื่องห่วงยางรองนั่งเป็นเรื่องที่คนเห็นต่าง บางคนสบายขึ้น บางคนรู้สึกว่าห่วงดึงขอบแผลให้ตึง ลองใช้หมอนนุ่มหรือผ้าม้วนรองใต้ต้นขาแทน ถ้าตัวไหนทำให้เจ็บขึ้นให้เลิกใช้

ถ่ายอุจจาระอย่างไรไม่ให้แผลเจ็บ

คุณแม่จำนวนมากกลัวการถ่ายครั้งแรกหลังคลอดมากกว่าแผลเอง เพราะกลัวแผลแตก ไหมที่เย็บไว้ไม่ได้ถูกถ่ายท้องทำให้แตกง่ายๆ แต่การเบ่งแรงทำให้เจ็บและตึงมาก

วิธีที่ช่วยได้

• ดื่มน้ำให้พอ RCOG แนะนำอย่างน้อย 2 ลิตรต่อวันสำหรับแผลระดับ 3-4 และกินอาหารที่มีกากใย เช่น ผัก ผลไม้ ข้าวกล้อง
• ใช้ยาระบายตามที่แพทย์สั่ง NHS ระบุว่ายาระบายช่วยได้ถ้าถ่ายเจ็บ
• กดผ้าอนามัยหรือผ้าสะอาดแนบแผลเบาๆ ขณะถ่าย เพื่อพยุง
• นั่งโดยวางเท้าบนม้านั่งเตี้ยให้เข่าสูงกว่าสะโพก
• หายใจออกช้าๆ แทนการเบ่งกลั้นหายใจ
• ไม่อั้นเมื่อปวดถ่าย

ตัวยาระบายที่เหมาะระหว่างให้นมให้ถามแพทย์ ความรู้เรื่องท้องผูกที่ใช้ได้ต่อหลังคลอดมีอยู่ใน ท้องผูกตอนท้อง แต่เรื่องยาให้ยึดตามที่ผู้ดูแลหลังคลอดสั่ง

ขมิบอุ้งเชิงกรานช่วยแผลได้

NHS ระบุว่าการบีบกล้ามเนื้อรอบช่องคลอดและทวารหนักเหมือนกลั้นปัสสาวะ ช่วยให้แผลหายและลดแรงกดที่แผลได้ RCOG แนะนำให้เริ่มโดยเร็วหลังคลอด และอาจรู้สึกชาหรือรู้สึกน้อยลงในตอนแรก ซึ่งจะดีขึ้นเมื่อฝึกบ่อยๆ

วิธีเริ่ม นอนหงายงอเข่า ขมิบเบาๆ ค้างราว 3-5 วินาทีแล้วคลาย ทำ 8-10 ครั้ง วันละหลายชุด ไม่ต้องกลั้นหายใจ ไม่เกร็งก้นหรือขา ถ้าขมิบแล้วไม่รู้สึกอะไรเลย หรือมีปัสสาวะราดหรือกลั้นลมไม่อยู่ ให้ขอส่งต่อนักกายภาพบำบัดสุขภาพอุ้งเชิงกราน การออกกำลังกายอื่นเมื่อแผลหายแล้วดูได้ที่ ออกกำลังกายหลังคลอด

กิจกรรมประจำวัน ยกของ และเพศสัมพันธ์

RCOG แนะนำให้เลี่ยงกิจกรรมหนักและการยกของหนักราว 4-6 สัปดาห์หลังฉีกขาดลึก ส่วนเพศสัมพันธ์ ให้รอจนแผลหายและเลือดหมด และเมื่อรู้สึกพร้อม NHS ระบุว่าเจ็บได้บ่อยในช่วงสองสามเดือนแรก ใช้สารหล่อลื่นชนิดน้ำ ไม่ใช้ชนิดน้ำมัน และแนะนำให้คุมกำเนิดเพราะตั้งครรภ์ได้ราว 3 สัปดาห์หลังคลอด ถ้ายังเจ็บมากหรือเจ็บนานเกิน 6 เดือน RCOG แนะนำให้ปรึกษาผู้ดูแล

ถ้าเจ็บจากแผลทำให้ท้อและอารมณ์ไม่ดีนาน ก็เป็นเรื่องที่บอกแพทย์ได้เช่นกัน ดูสัญญาณของภาวะอารมณ์ได้ที่ ภาวะซึมเศร้าหลังคลอด

ตัวอย่างลำดับวันของแผลระดับ 2

คุณแม่คลอดเองครั้งแรก แผลระดับ 2 วันแรกเจ็บและบวมจนนั่งตรงไม่ได้ ใช้น้ำแข็งห่อผ้าและยาแก้ปวดตามสั่ง ราดน้ำอุ่นระหว่างปัสสาวะ วันที่ 3 ถ่ายครั้งแรกด้วยความกลัว ใช้ผ้าสะอาดกดแผลและไม่เบ่ง สัปดาห์แรกยังนั่งเอียงข้าง สัปดาห์ที่ 2 เดินสั้นๆ ได้นานขึ้นและเริ่มขมิบ สัปดาห์ที่ 3-4 แผลตึงน้อยลงมากและเห็นเศษไหมหลุด ถึงตรงนี้ถ้ายังเจ็บแสบมากหรือเจ็บเพิ่ม ควรกลับไปตรวจตามเกณฑ์ที่ NHS ว่า เจ็บเกิน 2-3 สัปดาห์ถือว่าไม่ปกติ

แผลติดเชื้อ ดูอย่างไร

ปกติ	ควรตรวจ
เจ็บลดลงทีละน้อยทุกวัน	เจ็บเพิ่มขึ้น
ตึงหรือคันเล็กน้อย	บวม แดง ร้อน
มีเศษไหมหลุด	แผลปริ แยก
น้ำคาวปลาตามปกติ	ส่งกลิ่นเหม็น มีหนองหรือน้ำเหลือง
อุณหภูมิปกติ	มีไข้ หนาวสั่น
ถ่ายและปัสสาวะได้	ปัสสาวะไม่ออก กลั้นลมหรืออุจจาระไม่อยู่

NHS ระบุว่าควรติดต่อแพทย์หรือผดุงครรภ์เมื่อเจ็บมากขึ้น มีกลิ่นเหม็นหรือหนอง ผิวรอบแผลแดงบวม หรือเจ็บนานผิดปกติ RCOG เสริมว่ากรณีฉีกขาดลึก ถ้าเลือดออก มีกลิ่น หรือกังวลเรื่องการหาย ให้ติดต่อบุคลากรการแพทย์ และควรรับการติดตามที่โรงพยาบาลราว 6-12 สัปดาห์หลังคลอด

ท้องหน้า แผลเก่าจะเป็นอุปสรรคไหม

RCOG ระบุว่าถ้าหายดีหลังฉีกขาดระดับ 3-4 การคลอดเองครั้งหน้าอาจเป็นทางเลือกได้ โอกาสฉีกขาดลึกซ้ำประมาณ 7-10 ใน 100 แต่ถ้ายังมีอาการ เช่น กลั้นอุจจาระไม่อยู่หรือเจ็บเรื้อรัง แพทย์อาจแนะนำผ่าคลอดตามแผน ควรคุยกับสูติแพทย์ตั้งแต่ฝากครรภ์ครั้งต่อไป เทียบข้อดีข้อเสียของสองทางที่ คลอดธรรมชาติกับผ่าคลอดต่างกันยังไง

ถ้าเจ็บแผลและอยากเตรียมพร้อมสำหรับคลอดครั้งต่อไป เริ่มที่ เตรียมตัวคลอด แล้วนำประวัติแผลครั้งก่อนไปแจ้งทุกครั้งที่ฝากครรภ์

ถ้ามีเวลาแค่เช็กลิสต์เดียว

• ล้างน้ำอุ่นทุกครั้งที่เข้าห้องน้ำ ซับแห้ง เปลี่ยนผ้าอนามัยบ่อย
• ดื่มน้ำ กินกากใย และใช้ยาระบายตามแพทย์สั่ง
• ขมิบอุ้งเชิงกรานเบาๆ ทุกวัน
• นอนตะแคงหรือนั่งเอียงข้างเมื่อเจ็บ
• ไม่ยกของหนัก 4-6 สัปดาห์ถ้าแผลลึก
• กลับไปตรวจเมื่อมีไข้ กลิ่น หนอง บวมแดง ปวดมากขึ้น หรือเจ็บเกิน 2-3 สัปดาห์

คุณแม่ทุกคนแผลหายไม่เท่ากัน ถ้าสงสัยว่าแผลหายช้าหรือผิดปกติ ถามที่ห้องคลอดหรือคลินิกหลังคลอดของโรงพยาบาลที่คลอดได้ตลอด และบอกด้วยว่าแผลระดับไหนเพื่อให้ได้คำแนะนำตรงกับแผลของคุณ