แม่หลังคลอด ควรกินวิตามินอะไร ตัวไหนจำเป็น ตัวไหนไม่ต้องซื้อ

3 พฤศจิกายน 2569 | อ่าน 15 นาที

แม่หลังคลอด ควรกินวิตามินอะไร คู่มือสำหรับมือใหม่

สรุปสั้นๆ

ตัวที่คุณแม่ไทยส่วนใหญ่ควรได้ต่อหลังคลอดคือธาตุเหล็ก โฟลิก และไอโอดีน ซึ่งระบบหลักประกันสุขภาพให้ต่อเนื่องถึง 6 เดือนหลังคลอด
WHO แนะนำให้ธาตุเหล็กโดยมีหรือไม่มีโฟลิกต่อ 6-12 สัปดาห์หลังคลอดในพื้นที่ที่ภาวะโลหิตจางเป็นปัญหา และไทยอยู่ในกลุ่มนั้น
วิตามินดี 10 ไมโครกรัมต่อวันเป็นคำแนะนำของ NHS สำหรับแม่ให้นม ในไทยตัดสินจากการได้รับแดดและผลตรวจเลือด
คุณแม่ที่กินมังสวิรัติแบบเจหรือวีแกนต้องได้วิตามินบี 12 จากอาหารเสริมหรืออาหารเสริมวิตามิน
อาหารเสริมเร่งน้ำนม คอลลาเจน และวิตามินรวมราคาแพง ไม่ได้จำเป็นสำหรับคุณแม่ที่กินอาหารหลากหลาย

สำหรับคุณแม่ไทยส่วนใหญ่ ตัวที่ควรกินต่อหลังคลอดมีอยู่ไม่กี่ตัว คือธาตุเหล็ก กรดโฟลิก และไอโอดีน ซึ่งมักเป็นยาเม็ดเดียวกับที่ได้ตอนฝากครรภ์ และระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติให้ต่อเนื่องไปจนถึง 6 เดือนหลังคลอด ที่เหลือ เช่น วิตามินดีหรือบี 12 จำเป็นเฉพาะบางกลุ่ม ส่วนวิตามินรวมราคาแพงหรืออาหารเสริมเร่งน้ำนม ไม่ได้จำเป็นถ้ากินอาหารได้หลากหลายค่ะ

ตารางตัดสินใจ วิตามินตัวไหนจำเป็นกับใคร

สารอาหาร	ใครควรได้	ช่วงเวลา	หมายเหตุ
ธาตุเหล็ก	คุณแม่หลังคลอดทั่วไป โดยเฉพาะเสียเลือดมากหรือมีโลหิตจางตอนท้อง	อย่างน้อย 6-12 สัปดาห์ ในไทยมักให้ถึง 6 เดือน	WHO แนะนำในพื้นที่ที่โลหิตจางเป็นปัญหา
กรดโฟลิก	คุณแม่หลังคลอดทั่วไป และคนที่อาจตั้งครรภ์อีก	มักรวมในเม็ดเดียวกับเหล็ก	สำคัญมากถ้าไม่ได้คุมกำเนิด
ไอโอดีน	คุณแม่ที่ให้นมแม่	ตลอดช่วงให้นม	ลูกได้ไอโอดีนจากน้ำนมแม่
วิตามินดี	คุณแม่ที่ไม่ค่อยโดนแดด ผิวคล้ำ ใส่ชุดคลุมมิดชิด หรือผลเลือดต่ำ	ตามที่แพทย์แนะนำ	NHS แนะนำ 10 ไมโครกรัมต่อวันในฤดูหนาว
วิตามินบี 12	คุณแม่ที่กินเจหรือวีแกน	ตลอดช่วงให้นม	ขาดแล้วกระทบลูกที่กินนมแม่ได้
แคลเซียม	คุณแม่ที่ดื่มนมและกินผลิตภัณฑ์นมน้อย	ตามปริมาณอาหาร	เน้นจากอาหารก่อน
วิตามินรวม	ไม่จำเป็นสำหรับคนกินอาหารครบ		ระวังไอโอดีนและเหล็กซ้ำซ้อนกับยาเม็ดเดิม

ธาตุเหล็ก ตัวที่คุณแม่ไทยขาดบ่อยที่สุด

การคลอดทำให้เสียเลือดเฉลี่ยหลายร้อยมิลลิลิตร ผ่าคลอดมักเสียมากกว่าคลอดธรรมชาติ แล้วยังมีน้ำคาวปลาต่ออีกหลายสัปดาห์ ร่างกายที่เข้าสู่การคลอดพร้อมภาวะโลหิตจางจะฟื้นช้า เหนื่อยง่าย และใจสั่นเวลาลุกยืน ซึ่งคุณแม่มักคิดว่าเป็นแค่อาการอดนอน

องค์การอนามัยโลกแนะนำว่าในพื้นที่ที่ภาวะโลหิตจางระหว่างตั้งครรภ์เป็นปัญหาสาธารณสุข ให้ธาตุเหล็กโดยมีหรือไม่มีโฟลิกแก่หญิงหลังคลอดต่อเนื่อง 6 ถึง 12 สัปดาห์ เริ่มให้เร็วที่สุดหลังคลอด โดยใช้สูตรเดียวกับตอนตั้งครรภ์ WHO ถือว่าความชุกตั้งแต่ 20 เปอร์เซ็นต์ขึ้นไปเป็นปัญหาระดับปานกลาง ข้อมูลกระทรวงสาธารณสุขปี 2566 ที่ Thai PBS World รายงานพบว่าหญิงตั้งครรภ์ไทยมีภาวะโลหิตจาง 31.2 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งเกินเกณฑ์นั้นชัดเจน

กินธาตุเหล็กให้ดูดซึมดี

กินห่างจากนม ชา กาแฟ และยาแคลเซียมอย่างน้อย 1 ถึง 2 ชั่วโมง เพราะลดการดูดซึม
กินพร้อมหรือหลังอาหารที่มีวิตามินซี เช่น ฝรั่ง ส้ม มะละกอ ช่วยให้ดูดซึมได้มากขึ้น
ถ้าท้องว่างแล้วคลื่นไส้ ให้กินหลังอาหาร ดูดซึมลดลงบ้างแต่กินได้ต่อเนื่องกว่า
อุจจาระสีดำคล้ำเป็นผลปกติของยาเหล็ก ไม่ต้องตกใจ แต่ถ้าดำเหนียวเหมือนยางมะตอยพร้อมปวดท้องหรือหน้ามืด ให้พบแพทย์

แหล่งเหล็กจากอาหารที่ดูดซึมดี ได้แก่ เนื้อแดง ตับ เลือดหมูเลือดไก่ หอยแครง และไข่แดง รายละเอียดเรื่องเหล็กตั้งแต่ช่วงตั้งครรภ์อ่านได้ที่ ธาตุเหล็กสำหรับคนท้อง

Thai PBS World รายงานว่าภายใต้ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) หญิงตั้งครรภ์ได้รับยาเม็ดเสริมไอโอดีน ธาตุเหล็ก และโฟลิก และได้ต่อเนื่องถึง 6 เดือนหลังคลอด ถ้ายาหมดก่อน ให้ขอรับเพิ่มที่โรงพยาบาลหรือ รพ.สต. ตามสิทธิ เช่น ตอนพาลูกไปฉีดวัคซีนตามนัด

ไอโอดีน กินเพื่อลูกที่กินนมแม่

ไอโอดีนจำเป็นต่อการสร้างฮอร์โมนไทรอยด์ ซึ่งควบคุมการเจริญเติบโตของสมองลูกในช่วงขวบปีแรก ลูกที่กินนมแม่ล้วนได้ไอโอดีนจากน้ำนมเพียงทางเดียว และปริมาณในน้ำนมขึ้นกับที่แม่ได้รับ ประเทศไทยมีปัญหาขาดไอโอดีนมานาน กรมอนามัยจึงจัดหญิงตั้งครรภ์และหญิงให้นมเป็นกลุ่มเป้าหมายหลัก

แหล่งไอโอดีนในชีวิตประจำวันคือเกลือเสริมไอโอดีน น้ำปลาและซีอิ๊วเสริมไอโอดีน อาหารทะเล ไข่ และนม ถ้าบ้านใช้เกลือทะเลหรือเกลือสินเธาว์ที่ไม่เสริมไอโอดีน หรือคุณแม่จำกัดเกลือเพราะความดันสูง การกินยาเม็ดเสริมที่ได้จากโรงพยาบาลยิ่งสำคัญ

ข้อควรระวังคืออย่าซ้อนหลายผลิตภัณฑ์ วิตามินรวมสำหรับแม่ให้นมหลายยี่ห้อมีไอโอดีนอยู่แล้ว ถ้ากินคู่กับยาเม็ดจากโรงพยาบาล ให้เอาฉลากทั้งสองไปให้เภสัชกรดูก่อน

กรดโฟลิก ถ้ายังไม่ได้วางแผนมีลูกคนต่อไป

โฟลิกหลังคลอดมีบทบาทสองทาง คือช่วยสร้างเม็ดเลือดแดงใหม่ร่วมกับเหล็ก และเตรียมพร้อมถ้าตั้งครรภ์อีกโดยไม่ตั้งใจ ท่อประสาทของทารกปิดภายในไม่กี่สัปดาห์แรกของการตั้งครรภ์ ก่อนที่แม่ส่วนใหญ่จะรู้ตัวว่าท้อง การมีโฟลิกในร่างกายอยู่แล้วจึงช่วยลดความเสี่ยงความพิการแต่กำเนิดบางชนิด

คุณแม่หลังคลอดตั้งครรภ์ได้ตั้งแต่ราว 3 สัปดาห์หลังคลอด แม้ประจำเดือนยังไม่มา ถ้ายังไม่ได้เริ่มคุมกำเนิด ยิ่งควรกินโฟลิกต่อ เรื่องช่วงเวลาที่ควรกินดูเพิ่มที่ ควรกินโฟลิกตอนไหน

วิตามินดี ในประเทศที่แดดแรงก็ยังขาดได้

NHS แนะนำให้ทุกคน รวมถึงแม่ให้นม พิจารณากินวิตามินดี 10 ไมโครกรัมต่อวันในช่วงฤดูใบไม้ร่วงและฤดูหนาว เพราะแสงแดดน้อย ประเทศไทยแดดแรงทั้งปี แต่คุณแม่หลังคลอดจำนวนมากแทบไม่ได้ออกจากบ้านช่วงอยู่ไฟ ใส่เสื้อแขนยาว ทาครีมกันแดด หรือทำงานในอาคารทั้งวัน

ตัดสินใจง่าย ๆ แบบนี้

ถ้าได้โดนแดดที่แขนและขาวันละ 15 ถึง 20 นาทีเกือบทุกวัน และกินไข่ ปลา นมเป็นประจำ ส่วนใหญ่ไม่ต้องเสริม
ถ้าอยู่แต่ในบ้าน ใส่ชุดคลุมมิดชิด หรือผิวคล้ำ ให้ถามแพทย์ว่าควรตรวจระดับวิตามินดีหรือกินเสริมไหม
อย่ากินวิตามินดีขนาดสูงเกินฉลากเอง เพราะเป็นวิตามินที่สะสมในไขมัน

วิตามินบี 12 สำหรับคุณแม่กินเจหรือวีแกน

วิตามินบี 12 แทบทั้งหมดมาจากเนื้อสัตว์ ไข่ และนม NHS ระบุว่าคนที่กินอาหารแบบจำกัด เช่น วีแกน อาจต้องได้บี 12 จากอาหารที่เสริมวิตามินหรือจากอาหารเสริม และนมจากพืชควรเลือกชนิดที่เสริมแคลเซียม วิตามินดี และไอโอดีน

เรื่องนี้สำคัญกับลูก เพราะลูกที่กินนมแม่ล้วนจากแม่ที่ขาดบี 12 เสี่ยงขาดตามไปด้วย อาการในลูกอาจเริ่มจากซึม ดูดนมน้อย หรือพัฒนาการช้าลง คุณแม่ที่กินเจเป็นประจำควรบอกแพทย์ตั้งแต่ตอนฝากครรภ์และตอนตรวจหลังคลอด

แคลเซียมและโอเมก้า 3 ได้จากอาหารเป็นหลัก

แคลเซียมในน้ำนมไม่ได้ลดลงถ้าแม่กินน้อย ร่างกายจะดึงจากกระดูกแม่มาใช้แทน คุณแม่จึงควรได้แคลเซียมจากนม โยเกิร์ต เต้าหู้แข็ง ปลาเล็กปลาน้อย และผักใบเขียว ถ้าแพ้นมวัวหรือไม่ดื่มนมเลย ให้ถามแพทย์เรื่องแคลเซียมเม็ด และกินห่างจากยาเหล็ก

ส่วนโอเมก้า 3 NHS แนะนำปลาสัปดาห์ละอย่างน้อย 2 ส่วน โดยหนึ่งส่วนเป็นปลาที่มีไขมันมาก แต่ปลาที่มีไขมันมากไม่ควรเกิน 2 ส่วนต่อสัปดาห์สำหรับแม่ให้นม และปลาฉลาม ปลากระโทงดาบ ปลามาร์ลินไม่เกิน 1 ส่วนต่อสัปดาห์ เพราะมีสารปรอทสูง ปลาทู ปลาแซลมอน และปลาซาบะเป็นตัวเลือกที่หาง่าย เมนูทั้งสัปดาห์อยู่ใน อาหารแม่หลังคลอด

กินให้ต่อเนื่องในชีวิตที่ไม่มีเวลา

ปัญหาจริงของคุณแม่ส่วนใหญ่คือการกินให้ครบทุกวันในช่วงที่นอนวันละไม่กี่ชั่วโมง ยาเม็ดที่วางไว้ในตู้แล้วลืมไม่ช่วยอะไรเลย ลองจัดแบบนี้

ผูกกับกิจวัตรที่ทำทุกวันอยู่แล้ว เช่น กินหลังมื้อเช้าทันที หรือวางขวดยาไว้ข้างกระติกน้ำที่ใช้ตอนให้นม
แยกเวลาเหล็กกับแคลเซียม ถ้ากินทั้งสองตัว ให้เหล็กเป็นมื้อเช้าและแคลเซียมเป็นมื้อเย็น
ใช้ตลับยาแบ่งเจ็ดวัน เปิดดูก็รู้ทันทีว่าวันนี้กินแล้วหรือยัง ไม่ต้องจำ
ลืมไปหนึ่งวัน ให้กินเม็ดของวันถัดไปตามปกติ ไม่ต้องกินสองเม็ดชดเชย
ถ้ากินแล้วท้องผูกหนัก แสบท้อง หรือคลื่นไส้จนกินไม่ไหว อย่าหยุดเงียบ ๆ ให้บอกแพทย์หรือเภสัชกร เพราะมีทางเลือกอื่น เช่น ปรับเวลา ปรับขนาด หรือเปลี่ยนชนิดเกลือเหล็ก

ท้องผูกจากยาเหล็กเจอบ่อยและทำให้แผลฝีเย็บหรือริดสีดวงหลังคลอดแย่ลง ดื่มน้ำมากขึ้น กินผักผลไม้ที่มีกากใย และลุกเดินเบา ๆ ทุกวันช่วยได้มาก

อาหารเสริมที่ไม่ต้องจ่ายเพิ่ม

ตลาดผลิตภัณฑ์สำหรับแม่หลังคลอดมีของมากมาย ส่วนใหญ่ไม่ได้อันตราย แต่ไม่ได้จำเป็น

ผลิตภัณฑ์	ความจริงที่ควรรู้
อาหารเสริมเร่งน้ำนม	ตัวกำหนดปริมาณน้ำนมหลักคือความถี่ที่น้ำนมถูกนำออก ไม่ใช่สารเสริม ดู เพิ่มน้ำนม
คอลลาเจนผิวและผม	ผมร่วงหลังคลอดเกิดจากฮอร์โมนและมักดีขึ้นเอง โปรตีนจากอาหารเพียงพอ
วิตามินรวมนำเข้าราคาแพง	ซ้ำกับยาเม็ดจากโรงพยาบาล เสี่ยงได้เหล็กหรือไอโอดีนเกิน
สมุนไพรบำรุงหลังคลอด	บางชนิดมีผลต่อน้ำนมหรือยาอื่น ถามเภสัชกรก่อนทุกครั้ง

ก่อนซื้อวิตามินเพิ่ม เช็กสามข้อนี้

ยาเม็ดจากโรงพยาบาลที่ได้ตอนท้องยังเหลือไหม และยังอยู่ในสิทธิรับต่อหรือเปล่า
ผลความเข้มข้นเลือดครั้งสุดท้ายก่อนคลอดเป็นเท่าไร ถ้าต่ำ ให้ขอตรวจซ้ำที่นัดหลังคลอด
อาหารที่กินจริงในหนึ่งวันขาดกลุ่มไหน เนื้อสัตว์ นม ปลา หรือผัก

ถ้าสามข้อนี้ชัดแล้ว ส่วนใหญ่จะเหลือแค่ยาเม็ดเดิมหนึ่งเม็ดต่อวันกับอาหารที่ครบหมู่ค่ะ ถ้ามีอาการเหนื่อยมาก ใจสั่น หน้ามืดเวลาลุก ผิวและเล็บซีด หรือมีโรคประจำตัว เช่น ไทรอยด์ ให้ถามแพทย์ที่นัดตรวจหลังคลอดว่าต้องปรับขนาดยาหรือตรวจเลือดเพิ่มหรือไม่

คำถามที่พบบ่อย

ยาเม็ดที่ได้จากโรงพยาบาลตอนท้อง กินต่อหลังคลอดได้ไหม

ส่วนใหญ่กินต่อได้ เพราะเป็นสูตรเหล็ก โฟลิก และไอโอดีนที่ใช้กับหญิงให้นมด้วย แต่ควรถามพยาบาลตอนกลับบ้านหรือตอนพาลูกฉีดวัคซีนว่าต้องกินต่ออีกนานเท่าไร และขอรับเพิ่มเมื่อใกล้หมด

กินธาตุเหล็กแล้วท้องผูก ทำยังไง

ลองกินพร้อมอาหารแทนตอนท้องว่าง ดื่มน้ำมากขึ้น และเพิ่มผักผลไม้ใยอาหาร ถ้ายังท้องผูกมาก ให้ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรเรื่องการปรับรูปแบบยา ไม่ควรหยุดเองถ้ายังมีภาวะโลหิตจาง

วิตามินที่แม่กินผ่านน้ำนมไปถึงลูกไหม

บางชนิดผ่าน เช่น ไอโอดีนและวิตามินกลุ่มบี ปริมาณในน้ำนมขึ้นกับที่แม่ได้รับ บางชนิดผ่านได้น้อย เช่น ธาตุเหล็ก ลูกที่กินนมแม่จึงพึ่งเหล็กสะสมตั้งแต่ในครรภ์ช่วงหกเดือนแรก แล้วต่อด้วยอาหารเสริมที่มีเหล็ก