ชาสมุนไพร 15 ชนิดที่คนไทยคุ้นเคย พร้อมวิธีชงและข้อควรระวัง

ชาสมุนไพรคือน้ำที่ได้จากการแช่หรือต้มใบ ดอก ราก หรือผลของพืชที่ไม่ใช่ต้นชา คนไทยมีให้เลือกเยอะมากตั้งแต่ขิง เก๊กฮวย อัญชัน ตะไคร้ ใบเตย ไปจนถึงกระเจี๊ยบ ส่วนใหญ่ไม่มีคาเฟอีน ชงเองได้ด้วยของจากตลาด สิ่งที่ต้องรู้ก่อนดื่มทุกวันมีสองเรื่อง คือชงให้ถูกวิธีตามส่วนของพืช และรู้ว่าตัวเองอยู่ในกลุ่มที่ควรถามเภสัชกรก่อนหรือเปล่า

ชาสมุนไพรชงแทนน้ำหวานได้ทุกวัน ด้านล่างจึงเขียนจากมุมคนชงเอง ปริมาณที่ให้เป็นสูตรตั้งต้น ปรับความเข้มตามลิ้นได้ ชาสมุนไพรเป็นเครื่องดื่ม ไม่ได้ใช้แทนยารักษาโรค

ไม่มีคาเฟอีนจริงไหม

ชาแท้ทุกชนิด ทั้งชาเขียว ชาดำ ชาอู่หลง และชาขาว มาจากต้น Camellia sinensis จึงมีคาเฟอีน ส่วนขิง เก๊กฮวย อัญชัน หรือตะไคร้ ไม่มีคาเฟอีนตามธรรมชาติ ปัญหาคือชาซองหลายยี่ห้อผสมใบชาเขียวลงไปเพื่อให้รสกลมขึ้น เช่น "ชาเขียวตะไคร้" หรือ "ชามะลิ" ซึ่งชามะลิส่วนใหญ่คือชาเขียวอบกลิ่นดอกมะลิ

ใครดื่มตอนเย็นแล้วนอนไม่หลับ ให้พลิกซองดูส่วนผสม ถ้ามีคำว่าใบชา ชาเขียว หรือ green tea แปลว่ามีคาเฟอีน ปริมาณคาเฟอีนในเครื่องดื่มแต่ละแบบเปรียบเทียบไว้ในคาเฟอีนคืออะไร

15 ชนิดที่หาได้ในไทย สูตรชงตั้งต้น

ปริมาณคิดต่อน้ำ 250 มิลลิลิตร หรือราวหนึ่งแก้ว

ชนิด	รสและกลิ่น	วิธีชง	เวลา
ขิงสด	เผ็ดร้อน อุ่นท้อง	ขิงแก่ฝาน 4-5 แว่น ต้ม	10-15 นาที
เก๊กฮวย	หอมหวานอ่อน	ดอกแห้ง 5-8 ดอก แช่น้ำเดือด	5 นาที
อัญชัน	รสอ่อน สีน้ำเงิน	ดอกแห้ง 6-8 ดอก แช่น้ำร้อน	5 นาที
ตะไคร้	หอมแบบมะนาว	ตะไคร้ 1 ต้น ทุบหั่นท่อน ต้ม	10 นาที
ใบเตย	หอมนุ่ม หวานกลิ่น	ใบเตย 3 ใบ มัดปม ต้ม	5-10 นาที
มะตูมแห้ง	หอมไหม้ หวานนิด	3-4 แว่น ต้ม	15 นาที
กระเจี๊ยบแดง	เปรี้ยวอมฝาด	กลีบแห้ง 1 ช้อนโต๊ะ ต้ม	10 นาที
สะระแหน่	เย็นสดชื่น	ใบสด 8-10 ใบ แช่น้ำร้อน	5 นาที
ใบบัวบก	ขมอ่อนกลิ่นหญ้า	ใบสด 1 กำมือ ต้ม	5-10 นาที
ดอกคำฝอย	หอมอ่อน สีเหลืองส้ม	ดอกแห้ง 1 ช้อนชา แช่	5-7 นาที
ใบหม่อน	รสอ่อนคล้ายชาเขียว	ใบแห้ง 1 ช้อนชา แช่	5 นาที
ดอกมะลิล้วน	หอมหวาน	ดอกแห้ง 1 ช้อนชา แช่น้ำไม่เดือดจัด	3-5 นาที
ขมิ้นชัน	อุ่น ขมนิด ๆ	ผงครึ่งช้อนชา ในน้ำอุ่นหรือนม	คนให้ละลาย
ขิงผสมตะไคร้	เผ็ดหอม	ขิง 3 แว่น ตะไคร้ครึ่งต้น ต้ม	10-15 นาที
อัญชันผสมมะลิ	หอมนุ่ม สีม่วงอ่อน	อย่างละครึ่ง แช่	5 นาที

ตารางนี้ไม่ใส่สรรพคุณ เพราะคำอวดอ้างพื้นบ้านส่วนใหญ่ยังไม่มีงานวิจัยในคนที่ชัดพอ ผมเลือกชาจากรสชาติและจังหวะที่จะดื่ม เช่นตะไคร้ใบเตยเย็นสำหรับบ่ายร้อน ขิงร้อนสำหรับคืนฝนตก เก๊กฮวยหลังมื้อที่มีของทอด

แช่หรือต้ม ดูจากส่วนของพืช

ความผิดพลาดที่เจอบ่อยที่สุดคือใช้วิธีเดียวกับทุกชนิด ผลคือชาดอกไม้ขมฝาด ส่วนชาขิงจืดเหมือนน้ำเปล่า ผมแยกง่าย ๆ ตามส่วนของพืช

ส่วนของพืช	ตัวอย่าง	วิธี	ทำไม
ดอก	เก๊กฮวย อัญชัน มะลิ คำฝอย	แช่น้ำร้อน 3-7 นาที แล้วกรองออก	กลีบบาง กลิ่นออกเร็ว แช่นานจะขมและฝาด
ใบอ่อน	สะระแหน่ ใบหม่อน	แช่น้ำร้อน 5 นาที	ต้มเดือดนานกลิ่นสดหาย
ใบหนาและก้าน	ใบเตย ตะไคร้ บัวบก	ต้มไฟกลาง 5-10 นาที	เนื้อเหนียว ต้องใช้ความร้อนนานกว่า
เหง้า ราก ผลแห้ง	ขิง มะตูม กระเจี๊ยบ	ต้มเคี่ยว 10-15 นาที	ชิ้นแข็ง กลิ่นและสีออกช้า

ขั้นตอนชงหม้อใหญ่ไว้ดื่มทั้งวัน

1. ต้มน้ำ 1 ลิตรให้เดือด ถ้าใช้น้ำประปาที่มีกลิ่นคลอรีน ให้กรองก่อน (5 นาที)
2. ใส่ของกลุ่มเหง้าหรือรากก่อน เช่นขิงหรือตะไคร้ ลดเป็นไฟอ่อน เคี่ยว 10 นาที
3. ปิดไฟ แล้วค่อยใส่ใบเตยหรือดอกไม้ ปิดฝาแช่ 5 นาที
4. กรองกากออกทันที ห้ามแช่ทิ้งไว้ในหม้อ เพราะรสจะฝาดขึ้นเรื่อย ๆ
5. ชิมก่อนเติมหวาน ถ้าจะเติม ใส่ตอนชายังอุ่นจะละลายง่ายกว่า
6. พักให้เย็นแล้วเทใส่ขวดแก้วปิดฝาเข้าตู้เย็น ดื่มภายใน 1-2 วัน

ขิง เก๊กฮวย อัญชัน กระเจี๊ยบ สี่ตัวที่บ้านคนไทยชงบ่อย

ชาขิง

ขิงแก่เผ็ดกว่าขิงอ่อน ถ้าชอบอ่อน ๆ ใช้ขิงอ่อนหรือลดจำนวนแว่นลง NCCIH สรุปว่ามีงานวิจัยที่ชี้ว่าขิงช่วยอาการคลื่นไส้อาเจียนระหว่างตั้งครรภ์ได้ แต่การศึกษาส่วนใหญ่ใช้ขิงชนิดอาหารเสริม ไม่ใช่ชาขิงที่ชงเอง ผลข้างเคียงที่ระบุไว้คือไม่สบายท้อง แสบร้อนกลางอก ท้องเสีย และระคายเคืองปากคอ คนที่เป็นกรดไหลย้อนจึงควรเริ่มจากชาขิงอ่อน ๆ ดื่มหลังอาหาร สูตรชาขิงแบบละเอียดอยู่ในชาขิง ประโยชน์และวิธีชง

ชาเก๊กฮวย

เก๊กฮวยคือดอกเบญจมาศชนิดหนึ่ง ชงง่ายที่สุดในกลุ่ม หอมหวานเองโดยไม่ต้องเติมน้ำตาลมาก เก๊กฮวยขวดสำเร็จรูปมักหวานจัด ทำเองแล้วใส่น้ำตาลกรวดก้อนเล็กหนึ่งก้อนก็พอ ข้อที่ต้องรู้คือ NCCIH ระบุว่าคนที่แพ้พืชตระกูลเดซี่ เช่นแร็กวีด เบญจมาศ ดาวเรือง มีโอกาสแพ้คาโมมายล์มากขึ้น เก๊กฮวยอยู่ในตระกูลเดียวกัน คนที่รู้ตัวว่าแพ้เกสรดอกไม้กลุ่มนี้ ลองดื่มครั้งแรกแค่ไม่กี่อึก ถ้าปากบวม คันคอ หรือหายใจไม่สะดวก หยุดทันทีและไปพบแพทย์

ชาอัญชัน

สีน้ำเงินมาจากสารแอนโทไซยานิน ซึ่งเปลี่ยนสีตามความเป็นกรด บีบมะนาวลงไปสีจะกลายเป็นม่วงอมชมพูทันที เด็ก ๆ ชอบมาก อัญชันเองรสอ่อนจนเกือบไม่มีรส ผมจึงชงคู่กับใบเตยหรือตะไคร้ให้มีกลิ่น สูตรและเรื่องสีอ่านต่อได้ในชาอัญชัน

ชากระเจี๊ยบ

เปรี้ยวจัดและฝาด เหมาะทำเย็น ต้มกลีบแห้งแล้วกรองทันที ถ้าต้มนานเกิน 15 นาทีจะฝาดจนต้องเติมน้ำตาลเยอะ ซึ่งทำให้กลายเป็นน้ำหวานไปเลย ทางแก้คือต้มอ่อน ๆ แล้วผสมน้ำเปล่าเย็นหนึ่งเท่าตัว เติมน้ำผึ้งเล็กน้อย คนที่กินยาลดความดันหรือยาเบาหวานอยู่ ควรถามเภสัชกรก่อนดื่มกระเจี๊ยบทุกวันเป็นปริมาณมาก

ขมิ้นในแก้วชา ต่างจากขมิ้นแคปซูล

ขมิ้นใส่นมอุ่นหรือน้ำอุ่นได้รสอุ่นแบบเครื่องแกง ปริมาณครึ่งช้อนชาในเครื่องดื่มใกล้เคียงกับที่ใช้ในอาหาร NCCIH ระบุว่าขมิ้นหรือเคอร์คูมินทางปากในปริมาณแนะนำ น่าจะปลอดภัยเมื่อใช้ไม่เกิน 2-3 เดือน ผลข้างเคียงที่พบคือคลื่นไส้ อาเจียน กรดไหลย้อน ท้องเสียหรือท้องผูก และมีรายงานตับอักเสบในบางคนที่ใช้ผลิตภัณฑ์เคอร์คูมินชนิดเพิ่มการดูดซึม ส่วนขมิ้นชนิดอาหารเสริมระหว่างตั้งครรภ์ NCCIH บอกว่าอาจไม่ปลอดภัย

ข้อสรุปของผมในครัวคือ ขมิ้นในแกงหรือในแก้วนมเป็นครั้งคราวไม่ต้องกังวล แต่ถ้าจะซื้อแคปซูลมากินทุกวัน ให้ถามแพทย์หรือเภสัชกรก่อน และถ้าระหว่างกินมีอาการอ่อนเพลียผิดปกติ ปัสสาวะสีเข้ม หรือตัวเหลืองตาเหลือง ให้หยุดและไปพบแพทย์

ใครควรถามเภสัชกรก่อนดื่มทุกวัน

NCCIH แนะนำเหมือนกันทุกหน้าว่าคนที่กินยาอยู่ควรคุยกับแพทย์หรือเภสัชกรก่อนใช้สมุนไพร เพราะสมุนไพรบางชนิดทำปฏิกิริยากับยาได้ ตัวอย่างที่ระบุไว้ชัดคือคาโมมายล์มีรายงานปฏิกิริยากับยาวาร์ฟาริน สำหรับสมุนไพรไทยหลายชนิด ข้อมูลในคนยังมีน้อย ผมจึงใช้หลักแบบนี้

ถ้าคุณ	ทำอะไรก่อน
กินยาละลายลิ่มเลือด	นำชื่อชาที่จะดื่มทุกวันไปถามเภสัชกร
กินยาลดความดันหรือยาเบาหวาน	ถามก่อนดื่มกระเจี๊ยบ มะตูม หรือใบหม่อนเป็นประจำ และสังเกตค่าที่วัดเองที่บ้าน
ตั้งครรภ์หรือให้นม	ถามแพทย์ที่ดูแลก่อนดื่มชาสมุนไพรชนิดใหม่ทุกชนิด
แพ้เกสรดอกไม้	เริ่มชาดอกไม้ทีละน้อย และหยุดทันทีถ้ามีอาการแพ้
มีโรคตับหรือโรคไต	ถามแพทย์ก่อนดื่มสมุนไพรเข้มข้นต่อเนื่อง
กำลังจะผ่าตัด	แจ้งแพทย์ว่าดื่มสมุนไพรอะไรอยู่บ้าง

หวานแค่ไหนถึงยังเป็นชา

ชาสมุนไพรจะกลายเป็นน้ำหวานทันทีที่เติมน้ำตาลไม่ยั้ง WHO แนะนำให้น้ำตาลอิสระต่ำกว่า 10% ของพลังงานต่อวัน และถ้าลดเหลือต่ำกว่า 5% หรือราว 25 กรัม (6 ช้อนชา) จะได้ประโยชน์เพิ่ม น้ำตาลอิสระนับรวมน้ำผึ้งและน้ำเชื่อมด้วย ไม่ใช่แค่น้ำตาลทราย

ชาหนึ่งแก้ว	เติมอะไร	ใช้โควตา 6 ช้อนชาไปเท่าไร
ตะไคร้ใบเตยเปล่า	ไม่เติม	0
เก๊กฮวยใส่น้ำตาลกรวด 1 ก้อนเล็ก	ราว 1 ช้อนชา	ราวหนึ่งในหก
กระเจี๊ยบใส่น้ำผึ้ง 2 ช้อนชา	2 ช้อนชา	หนึ่งในสาม
ชาสมุนไพรขวดรสหวาน	ดูฉลาก หาร 4 เป็นช้อนชา	บางขวดเกินครึ่ง

วิธีลดหวานที่ได้ผลกับผมคือเพิ่มของที่หอมแทน ใบเตยกับมะตูมให้กลิ่นที่ลิ้นแปลเป็นหวาน และเสิร์ฟเย็นจัด ความเย็นทำให้รับรสหวานน้อยลง แต่ก็ทำให้รสเปรี้ยวอ่อนลงด้วย ชากระเจี๊ยบเย็นจึงต้องการน้ำตาลน้อยกว่าที่คิด ใครชอบชาน้ำผึ้งมะนาว ดูสัดส่วนที่หวานพอดีได้ในน้ำผึ้งมะนาว

ซื้อชาซองหรือดอกแห้ง ดูอะไรบนฉลาก

1. ส่วนผสม ถ้ามีน้ำตาล ครีมเทียม หรือสารแต่งกลิ่นอยู่ลำดับต้น ๆ แปลว่าไม่ใช่ชาล้วน
2. มีใบชาผสมหรือไม่ สำหรับคนที่เลี่ยงคาเฟอีน
3. เลขสารบบอาหารและชื่อผู้ผลิตหรือผู้นำเข้า
4. คำโฆษณา ผลิตภัณฑ์ที่อ้างว่ารักษาโรค ลดน้ำหนักเร็ว หรือล้างพิษ ให้วางคืนชั้น
5. ดอกแห้งต้องสีสด กลิ่นหอม ไม่มีฝุ่นหรือราสีขาวเขียว ไม่มีกลิ่นอับ

เปิดซองแล้วเทใส่โหลแก้วปิดสนิท เก็บพ้นแดดและไอน้ำจากเตา ดอกไม้แห้งดูดความชื้นเร็ว ถ้าวางใกล้หม้อหุงข้าวจะขึ้นราภายในไม่กี่สัปดาห์

ถ้าพลาดตรงนี้แก้ยังไง

ชาดอกไม้ขมฝาด แปลว่าแช่นานเกินหรือใส่ดอกมากเกิน ครั้งหน้ากรองออกที่ 5 นาที และลดดอกลงหนึ่งในสาม ถ้าชงไปแล้ว เติมน้ำร้อนเจือจางหรือใส่ใบเตยเพิ่มกลิ่นช่วย

ชาขิงไม่เผ็ด ส่วนใหญ่เพราะใช้ขิงอ่อนหรือแค่แช่ ให้ทุบขิงแก่พอแตกแล้วต้มเคี่ยวอย่างน้อย 10 นาที ชาอัญชันสีซีดหรือออกเขียว มักเกิดจากดอกเก่าหรือใช้น้ำที่ไม่สะอาด เปลี่ยนดอกใหม่และใช้น้ำกรอง ชาเย็นในตู้ขุ่นและมีฟองเล็ก ๆ หลังผ่านไปหลายวัน ให้ทิ้งเลย อย่าต้มซ้ำ

ส่วนคนที่ชงชาตะไคร้แล้วกลิ่นอ่อน ให้ใช้เฉพาะโคนต้นสีขาวที่หอมที่สุด ทุบให้แตกตามแนวยาวก่อนหั่น กลิ่นจะออกมากกว่าหั่นเป็นแว่นเฉย ๆ

ถ้าเริ่มชงวันนี้

เริ่มจากตะไคร้ใบเตย เพราะหาง่ายที่สุด ราคาถูก รสอ่อน ไม่มีคาเฟอีน และเป็นชาที่ผมยังไม่เคยเห็นใครไม่ชอบ ต้มหม้อหนึ่งลิตรตามขั้นตอนข้างบน แช่เย็นไว้แทนน้ำหวานตอนบ่าย พอคุ้นแล้วค่อยลองเก๊กฮวยและขิง ถ้าอยากต่อยอดเป็นชาที่มีผลไม้ผสม ดูสูตรในชาผลไม้โฮมเมด

ใครกินยาประจำตัวอยู่ ให้ถ่ายรูปซองชาที่ซื้อมาแล้วถามเภสัชกรที่ร้านยาตอนไปรับยาครั้งถัดไป ว่าชาชนิดนี้ดื่มวันละแก้วร่วมกับยาที่กินอยู่ได้หรือไม่