อัตราส่วนผสมคอนกรีตสำหรับงานบ้าน: คำนวณปูน ทราย หิน น้ำ และปริมาตรที่ต้องสั่ง

อัตราส่วนผสมคอนกรีตที่ใช้กับงานบ้านทั่วไปคือ ปูน 1 ทราย 2 หิน 4 โดยปริมาตร ใช้กับทางเดิน ลานซักล้าง ฐานตั้งแท็งก์น้ำ หรือฐานเสารั้วเตี้ย ส่วนเสา คาน พื้นชั้นสอง และฐานรากของบ้าน ไม่ใช้สูตรนี้ แต่ใช้คอนกรีตตามกำลังอัดที่วิศวกรระบุในแบบ ซึ่งมักสั่งจากโรงผสม ที่เหลือคือการคุมน้ำ คิดปริมาตรให้พอ และบ่มให้ครบ

ผมพูดตรง ๆ ว่าคอนกรีตผสมเองที่ไม่แข็งแรง แทบทุกครั้งไม่ได้พังเพราะสัดส่วนปูนทรายหินผิด แต่พังเพราะเติมน้ำจนเหลวให้เทง่าย แล้วปล่อยตากแดดโดยไม่บ่ม

อ่านตัวเลข 1:2:4 ให้ถูก

ตัวเลขสามตัวคือปูน ทราย และหิน ตามลำดับ วัดด้วยภาชนะเดียวกัน เช่นปูนหนึ่งถัง ทรายสองถัง หินสี่ถัง น้ำไม่อยู่ในสามตัวนี้ แต่คุมแยกด้วยอัตราส่วนน้ำต่อปูน

ยิ่งปูนมากเมื่อเทียบกับทรายหิน คอนกรีตโดยทั่วไปยิ่งรับแรงอัดได้มาก แต่ก็แพงขึ้นและหดตัวมากขึ้นตอนแห้ง ถ้าบ่มไม่ดีจะร้าวง่ายกว่า เติมปูนเกินสูตรเพื่อความชัวร์จึงไม่ได้ช่วยเสมอไป

งาน	สัดส่วน ปูน : ทราย : หิน	หมายเหตุหน้างาน
คอนกรีตหยาบรองใต้ฐานราก หรือรองพื้นก่อนปู	1 : 3 : 6	หนาราว 5 ซม. กันดินผสมเข้าคอนกรีตหลัก
ทางเดิน ลานซักล้าง ลานจอดมอเตอร์ไซค์	1 : 2 : 4	ใส่ตะแกรงเหล็ก ตัดรอยแบ่งแผ่น
ฐานเสารั้วเตี้ย ฐานตั้งแท็งก์	1 : 2 : 4	ขนาดฐานต้องพอรับน้ำหนักที่ตั้ง
ลานจอดรถยนต์ ถนนในบ้าน	สั่งตามกำลังอัด	รถหนักกดซ้ำทุกวัน ใช้โรงผสม
เสา คาน พื้นโครงสร้าง ฐานราก	ตามแบบวิศวกร	ห้ามผสมตามความรู้สึก

ปูนก่อและปูนฉาบเป็นคนละเรื่องกับคอนกรีต ไม่มีหิน ใช้ปูนกับทราย และบางสูตรเติมปูนขาว สัดส่วนงานฉาบดูได้ที่งานฉาบผนัง

น้ำ ตัวแปรที่ทำให้คอนกรีตผสมเองอ่อน

สมาคมซีเมนต์อเมริกัน (American Cement Association ชื่อเดิม Portland Cement Association) อธิบายว่าอัตราส่วนน้ำต่อปูนคือน้ำหนักน้ำที่ผสมหารด้วยน้ำหนักปูน กำลังของเนื้อซีเมนต์เพสต์ขึ้นกับค่านี้ และแนะนำให้ลดอัตราส่วนน้ำต่อปูนให้ต่ำที่สุดเท่าที่คอนกรีตยังเทและเกลี่ยได้

ทำไมน้ำเกินถึงทำให้อ่อน ปูนต้องการน้ำจำนวนหนึ่งเพื่อทำปฏิกิริยา น้ำส่วนที่เกินจากนั้นไม่ได้ทำปฏิกิริยา เมื่อระเหยออกจะทิ้งโพรงเล็ก ๆ ไว้ในเนื้อ เนื้อพรุนจึงรับแรงได้น้อยลง ดูดน้ำง่ายขึ้น และหดตัวมากตอนแห้ง

วิธีคุมน้ำแบบที่ใช้ได้จริงหน้างาน

• ตวงน้ำด้วยถังที่มีขีด ไม่เทจากสายยางตรง ๆ จดว่าหนึ่งโม่ใช้น้ำกี่ลิตร แล้วใช้เท่าเดิมทุกโม่
• ใส่น้ำราวสามในสี่ของที่คาดไว้ก่อน คลุกให้ทั่ว แล้วค่อยเติมทีละน้อยจนเนื้อเทได้
• ทรายที่กองกลางแจ้งหลังฝนตกมีน้ำอยู่แล้วไม่น้อย วันที่ทรายเปียกต้องลดน้ำลง กำทรายดูถ้าจับเป็นก้อนและมีน้ำซึมที่มือ แปลว่าเปียกมาก
• ถ้าช่างบอกว่าแข็งไปเทไม่ลง ให้ถามก่อนว่าเขย่าหรือกระทุ้งพอหรือยัง การเขย่าช่วยให้คอนกรีตไหลเข้าแบบได้โดยไม่ต้องเติมน้ำ

วัสดุแต่ละตัว ดูอะไรก่อนใช้

ปูนซีเมนต์สำหรับงานคอนกรีตทั่วไปใช้ปูนปอร์ตแลนด์หรือปูนไฮดรอลิกที่ผู้ผลิตระบุว่าใช้งานโครงสร้างได้ ปูนที่ระบุว่าสำหรับก่อหรือฉาบไม่ใช้เทคอนกรีต ถุงที่จับเป็นก้อนแข็งบีบไม่แตกแปลว่าโดนความชื้นแล้ว ไม่ควรใช้ ความต่างของปูนแต่ละประเภทอยู่ในปูนซีเมนต์มีกี่ประเภท

ทรายควรเป็นทรายหยาบสะอาด ไม่มีดินเหนียวหรือเศษใบไม้ ลองใส่ทรายในขวดน้ำใสเขย่าแล้วตั้งทิ้งไว้ ถ้ามีชั้นโคลนหนาตกตะกอนบนทราย แปลว่าดินปนเยอะ ดินเคลือบเม็ดทรายทำให้ปูนเกาะไม่ติด

หินที่ใช้กับงานบ้านทั่วไปคือหินย่อยเบอร์ 1 หรือ 2 ขนาดหินต้องผ่านช่องระหว่างเหล็กเสริมได้ และไม่ใหญ่เกินความหนาของแผ่นที่เท หินที่มีฝุ่นเกาะหนาควรล้างก่อน

น้ำใช้น้ำประปาหรือน้ำสะอาดที่ไม่มีน้ำมัน ไม่ใช้น้ำคลองที่มีโคลนหรือน้ำที่เคยใส่สารเคมี

คำนวณปริมาตรและจำนวนถุงปูน

ขั้นที่ 1 ปริมาตรงาน

ปริมาตร (ลูกบาศก์เมตร) = กว้าง x ยาว x หนา โดยใช้หน่วยเมตรทั้งหมด ทางเดินกว้าง 1 เมตร ยาว 6 เมตร หนา 10 ซม. ได้ 1 x 6 x 0.10 = 0.6 ลูกบาศก์เมตร

ขั้นที่ 2 เผื่อสูญเสีย

เผื่อ 5-10% สำหรับคอนกรีตที่หก พื้นดินที่ไม่เรียบ และแบบที่โก่งออก พื้นดินที่ขุดไม่เรียบเผื่อ 10% ได้ 0.66 ลูกบาศก์เมตร

ขั้นที่ 3 แปลงเป็นปริมาตรวัสดุแห้ง

ปูน ทราย และหินที่กองแยกกันมีช่องว่างระหว่างเม็ด เมื่อผสมน้ำ เม็ดเล็กเข้าไปเติมช่องว่างของเม็ดใหญ่ ปริมาตรจึงยุบ ช่างและตำราประมาณราคาใช้ตัวคูณราว 1.5-1.54 เท่า ตัวอย่างทางเดินจึงต้องเตรียมวัสดุแห้งราว 0.66 x 1.54 = 1.02 ลูกบาศก์เมตร

ขั้นที่ 4 แบ่งตามสัดส่วน

สูตร 1:2:4 รวม 7 ส่วน ปูน 1/7 ทราย 2/7 หิน 4/7

วัสดุ	ปริมาตร (ลบ.ม.)	หน่วยที่ซื้อ
ปูน	1.02 / 7 = 0.146	ปูนกองหลวม ๆ หนักราว 1,440 กก./ลบ.ม. ได้ราว 210 กก. หรือ 4.2 ถุง 50 กก. ซื้อ 5 ถุง
ทราย	1.02 x 2/7 = 0.29	สั่ง 0.3-0.5 คิว ตามขั้นต่ำของร้าน
หิน	1.02 x 4/7 = 0.58	สั่ง 0.6 คิว

ใช้วิธีเดียวกันกับคอนกรีต 1 ลูกบาศก์เมตรเต็ม จะได้ปูนราว 316 กก. หรือราว 6.3 ถุง ช่างหลายคนจำเป็นตัวเลขกลม ๆ ว่าหนึ่งคิวใช้ปูนหกถึงเจ็ดถุงสำหรับสูตรนี้ ความหนาแน่นของปูนกองที่ใช้ในตารางเป็นค่าประมาณสำหรับวางแผน ปูนแต่ละยี่ห้อและการตวงแต่ละครั้งต่างกันเล็กน้อย จึงควรปัดขึ้นทุกครั้ง ราคาปูนต่อถุงและวิธีเทียบดูได้ในราคาปูนซีเมนต์ต่อถุง

ตวงหน้างานให้ทุกโม่เหมือนกัน

ใช้ภาชนะเดียวกันตวงทุกอย่าง ถังปูนพลาสติกขนาดมาตรฐานหรือกล่องไม้ที่ทำเอง ปาดเสมอขอบทุกครั้ง ไม่ตักพูน ถ้าโม่แรกใช้ปูนหนึ่งถัง ทรายสองถัง หินสี่ถัง น้ำแปดลิตร โม่ต่อไปก็ต้องเท่าเดิม ความต่างระหว่างโม่ทำให้แผ่นคอนกรีตมีจุดอ่อนเป็นหย่อม

ลำดับใส่โม่ที่มักให้เนื้อสม่ำเสมอ คือใส่น้ำบางส่วนกับหินก่อนให้หินล้างโม่ ตามด้วยทราย ปูน แล้วน้ำส่วนที่เหลือ หมุนต่ออีกสองถึงสามนาทีหลังวัสดุเข้าครบ ถ้าผสมมือ ให้คลุกแห้งปูนกับทรายจนสีเสมอก่อน ใส่หิน แล้วค่อยทำหลุมตรงกลางเติมน้ำ

เท เขย่า และปาดผิว

1. เตรียมแบบหล่อ ตะแกรงเหล็กที่หนุนลูกปูนให้ลอยจากดิน และระดับอ้างอิงให้เสร็จก่อนเปิดถุงปูนถุงแรก
2. รดน้ำดินหรือพื้นเดิมให้ชื้นแต่ไม่มีน้ำขัง ดินแห้งดูดน้ำจากคอนกรีตส่วนล่าง
3. เทต่อเนื่องเป็นแนว ไม่เทกองเดียวแล้วลากไกล การลากทำให้หินแยกจากเนื้อปูน
4. กระทุ้งหรือเขย่าให้อากาศออก งานเล็กใช้เหล็กเส้นกระทุ้งและค้อนยางเคาะข้างแบบ งานหนากว่า 15 ซม. เช่าเครื่องสั่น
5. ปาดระดับด้วยไม้บรรทัดยาว แล้วรอให้น้ำบนผิวระเหยก่อนขัดมัน ถ้าขัดตอนยังมีน้ำลอย ผิวจะร่อนเป็นผงภายหลัง

การเทพื้นแผ่นใหญ่มีรายละเอียดเพิ่ม ทั้งรอยต่อและระดับลาด อ่านต่อได้ที่เทพื้นคอนกรีต

บ่มให้ครบ ขั้นที่คนข้ามมากที่สุด

ปูนแข็งตัวเพราะปฏิกิริยากับน้ำ ไม่ได้แข็งเพราะแห้ง ตามข้อมูลของ American Cement Association ปฏิกิริยานี้ดำเนินต่อไประหว่างบ่ม และยิ่งรักษาความชื้นไว้ได้นาน คอนกรีตยิ่งแข็งแรงและทนทาน วิธีบ่มที่แนะนำคือรดน้ำ พ่นละออง คลุมด้วยวัสดุอุ้มน้ำอย่างกระสอบหรือผ้า หรือปิดผิวด้วยพลาสติกหรือน้ำยาบ่มคอนกรีต

ในแดดเมืองไทย ผิวคอนกรีตเสียน้ำเร็วมาก ช่วงบ่ายเดือนเมษายนผิวที่ไม่คลุมเริ่มร้าวลายงาได้ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังเท วิธีที่ใช้ได้กับงานบ้าน

• คลุมกระสอบหรือผ้าเก่าทันทีที่ผิวแข็งพอไม่เป็นรอยนิ้ว แล้วรดให้ชุ่มเช้าเย็น
• ถ้าไม่มีคนรดน้ำระหว่างวัน คลุมพลาสติกทับกระสอบชุ่มน้ำ ทับขอบด้วยไม้หรืออิฐไม่ให้ลมพัด
• งานที่ต้องเทกลางแดดจัด เลือกเทช่วงเช้าตรู่หรือบ่ายแก่
• บ่มต่อเนื่องหลายวัน งานบ้านทั่วไปช่างมักบ่มอย่างน้อยหนึ่งสัปดาห์ งานโครงสร้างให้ทำตามที่วิศวกรกำหนด

ผสมเองหรือสั่งผสมเสร็จ

เงื่อนไข	ทางที่เหมาะ
ต่ำกว่าราว 0.5 คิว และไม่ใช่โครงสร้าง	ผสมมือหรือใช้คอนกรีตถุงสำเร็จ
0.5-1 คิว ไม่ใช่โครงสร้าง	เช่าเครื่องโม่ เตรียมคนอย่างน้อยสามคน
เกินราว 1 คิว หรือต้องเทให้จบในรอบเดียว	สั่งคอนกรีตผสมเสร็จ
งานโครงสร้างตามแบบ	สั่งผสมเสร็จตามกำลังอัดในแบบ เก็บใบส่งของทุกเที่ยว
รถโม่เข้าหน้างานไม่ได้	ถามเรื่องรถปั๊มหรือสายพาน คิดค่าใช้จ่ายรวมก่อน

เวลาสั่งจากโรงผสม ให้แจ้งกำลังอัดตามแบบ ไม่ใช่สั่งเป็นสูตร 1:2:4 ความแตกต่างของคอนกรีตแต่ละชนิดดูต่อได้ที่คอนกรีตมีกี่ประเภท และหลักการเสริมเหล็กอยู่ในคอนกรีตเสริมเหล็ก

ปูนเปียกกัดผิวโดยไม่รู้ตัว

ปูนซีเมนต์ผสมน้ำเป็นด่างแรง สมาคมคอนกรีตสำเร็จรูปแห่งชาติของสหรัฐฯ (NPCA) ระบุว่าคอนกรีตเปียกมีค่า pH ราว 12-13 ขณะที่ผิวคนปกติราว 5.5 และคนงานอาจมีคอนกรีตเปียกติดผิวอยู่หลายชั่วโมงโดยไม่รู้สึกอะไร ทั้งที่ผิวกำลังถูกทำลาย ปัญหาที่เจอบ่อยคือคุกเข่าบนคอนกรีตสดหรือปูนไหลเข้ารองเท้าบู๊ต

• สวมถุงมือกันด่างที่กระชับมือ แว่นตาแบบมีขอบกันข้าง และรองเท้าบู๊ตยางโดยดึงขากางเกงคลุมปากบู๊ต
• ถอดแหวนและนาฬิกาก่อนทำงาน ปูนเข้าไปค้างใต้เครื่องประดับได้
• ใส่สนับเข่ากันน้ำถ้าต้องคุกเข่าขัดผิว
• ปูนเข้าตาหรือติดผิว ล้างน้ำสะอาดทันทีและนาน ถ้าผิวแดงพองหรือตาระคายไม่หาย ให้ไปพบแพทย์

ตรวจงานด้วยตาหลังเท

งานเล็กไม่มีการเก็บตัวอย่างไปกด แต่ยังดูได้หลายอย่าง

จังหวะ	สิ่งที่ดี	สัญญาณผิดปกติ
ตอนผสม	กำแล้วจับเป็นก้อน ไม่ร่วน ไม่ไหลเยิ้ม	น้ำปูนแยกตัวไหลออกจากกอง
หลังเทไม่กี่ชั่วโมง	ผิวชื้นสม่ำเสมอ	น้ำลอยหนาบนผิว บอกว่าน้ำเกิน
หลังถอดแบบ	ผิวข้างเรียบ เห็นหินฝังอยู่ในเนื้อ	รูพรุนเป็นรังผึ้ง หินโผล่ไม่มีปูนหุ้ม
หลังบ่มหนึ่งสัปดาห์	เคาะด้วยค้อนเสียงทึบ	ผิวขูดเป็นผงด้วยกุญแจ เสียงโปร่ง

รังผึ้งตื้นที่ขอบฐานเล็กซ่อมด้วยปูนซ่อมได้ แต่ถ้าเจอรังผึ้งลึกหรือรอยร้าวในชิ้นที่รับน้ำหนัก ให้วิศวกรดูก่อนปิดผิวหรือก่อทับ

ก่อนให้ช่างผสมคอนกรีตเอง ถามสิ่งนี้

• งานนี้รับน้ำหนักโครงสร้างหรือไม่ ถ้าใช่ แบบระบุกำลังอัดไว้เท่าไร ทำไมไม่สั่งผสมเสร็จ
• ใช้สัดส่วนอะไร ตวงด้วยภาชนะอะไร และหนึ่งโม่ใช้น้ำกี่ลิตร
• ทรายและหินมาจากไหน ล้างหรือยัง วันที่ทรายเปียกจะลดน้ำอย่างไร
• เขย่าหรือกระทุ้งด้วยอะไร งานหนาจะใช้เครื่องสั่นหรือไม่
• บ่มด้วยวิธีไหน กี่วัน และใครเป็นคนรดน้ำในวันหยุด
• รอยตัดแบ่งแผ่นและรอยต่อกับพื้นเดิมจะทำตรงไหน

ช่างที่ตอบเรื่องน้ำและการบ่มได้เป็นตัวเลข มักให้งานที่ไม่ต้องกลับมาสกัดทิ้ง