ชาดอกไม้มีอะไรบ้าง 12 ดอกที่ชงได้จริง รสชาติ และใครควรเลี่ยง

ชาดอกไม้ที่หาได้ในไทยและชงได้จริงมีอย่างน้อย 12 ดอก ตัวที่คนไทยคุ้นที่สุดคือเก๊กฮวย อัญชัน กระเจี๊ยบ มะลิ และกุหลาบ ส่วนที่เริ่มหาซื้อง่ายขึ้นคือคาโมมายล์ ลาเวนเดอร์ หอมหมื่นลี้ และดาวเรือง แต่ละดอกต้องการน้ำร้อนไม่เท่ากัน และมีบางกลุ่มคนที่ควรระวังเป็นรายดอก

ชาดอกไม้ล้วนเป็นทางเลือกสำหรับคนที่ไม่อยากได้คาเฟอีนตอนค่ำ ด้านล่างจึงเขียนจากมุมคนชงเอง ตั้งแต่ดอกไหนรสอะไร ชงกี่องศา ไปจนถึงดอกแห้งแบบไหนที่ไม่ควรซื้อ ปริมาณที่ให้เป็นสูตรตั้งต้น ปรับความเข้มตามลิ้นได้

ชาดอกไม้ในซอง มีใบชาปนอยู่หรือเปล่า

ก่อนเลือกดอก ต้องรู้เรื่องนี้ก่อน เพราะคนส่วนใหญ่ซื้อชาดอกไม้เพราะคิดว่าไม่มีคาเฟอีน ดอกไม้ล้วน ๆ ไม่มีคาเฟอีนจริง แต่สินค้าที่ขายในชื่อ "ชามะลิ" ส่วนมากคือชาเขียวที่อบกลิ่นดอกมะลิ ใบชาคือตัวหลัก ดอกเป็นแค่กลิ่น แบบเดียวกับ "ชาหอมหมื่นลี้" ที่มักเป็นชาอู่หลงหรือชาดำผสมดอก

วิธีแยกง่ายที่สุดคือพลิกดูส่วนประกอบบนซอง ถ้ามีคำว่าใบชา ชาเขียว green tea black tea หรือ oolong แปลว่ามีคาเฟอีน ถ้าเขียนแค่ชื่อดอก เช่น "ดอกมะลิแห้ง 100%" ก็ไม่มี ชามะลิซองบางแบบมีใบชาเขียวผสม ถ้าดื่มก่อนนอนอาจตาค้างได้ ซึ่งดูได้จากส่วนประกอบที่เรียงใบชาเขียวขึ้นก่อนดอกมะลิ ถ้าคุณไวต่อคาเฟอีน รายละเอียดว่าแต่ละเครื่องดื่มมีเท่าไรอยู่ในคาเฟอีนคืออะไร

อีกจุดหนึ่งคือ "ชาผลไม้" หรือ "ชาดอกไม้รวม" บางยี่ห้อใส่น้ำตาล ผงผลไม้ หรือกลิ่นสังเคราะห์ ชาแบบนี้ไม่ผิด แต่รสจะไม่ใช่รสของดอกจริง ถ้าอยากรู้ว่าดอกไหนชอบ ให้เริ่มจากดอกเดี่ยวก่อน

12 ดอกที่ชงได้ แยกตามรส สี และส่วนที่ใช้

ตารางนี้คิดต่อน้ำ 250 มิลลิลิตร หรือราวหนึ่งแก้วมัค ปริมาณดอกเป็นของแห้ง ถ้าเป็นดอกสดให้ใช้ราว 2-3 เท่า

ดอก	ส่วนที่ใช้	รสและกลิ่น	สีน้ำชา	ปริมาณต่อแก้ว
คาโมมายล์	ดอกทั้งดอก	หอมคล้ายแอปเปิลเขียว หวานอ่อน	เหลืองทอง	1-2 ช้อนชา
เก๊กฮวย	ดอกทั้งดอก	หอมหวาน ขมนิดท้ายลิ้น	เหลืองอำพัน	5-8 ดอก
อัญชัน	กลีบดอก	รสอ่อนมาก กลิ่นถั่ว	น้ำเงินเข้ม	6-8 ดอก
กระเจี๊ยบแดง	กลีบเลี้ยงที่หุ้มผล	เปรี้ยวจัด ฝาด	แดงทับทิม	1 ช้อนโต๊ะ
กุหลาบ	ดอกตูม	หอมหวาน รสบาง	ชมพูอ่อนถึงน้ำตาลอ่อน	6-8 ตูม
มะลิล้วน	ดอกทั้งดอก	หอมหวานแรง	เหลืองซีด	1 ช้อนชา
ลาเวนเดอร์	ดอกตูมเล็ก	หอมแรง ขมถ้าแช่นาน	เหลืองอมเทา	ครึ่งช้อนชา
หอมหมื่นลี้	ดอกจิ๋ว	หอมคล้ายแอปริคอต	เหลืองอ่อน	1 ช้อนชา
คำฝอย	กลีบดอก	หอมอ่อน คล้ายหญ้าแห้ง	เหลืองส้ม	1 ช้อนชา
ดาวเรืองฝรั่ง (คาเลนดูลา)	กลีบดอก	ขมอ่อน กลิ่นสมุนไพร	เหลืองทอง	1 ช้อนชา
บัวหลวง	เกสรหรือกลีบแห้ง	หอมเย็น ฝาดนิด	เหลืองอ่อน	1 ช้อนชา เกสร
ดอกเก๊กฮวยเหลืองขนาดจิ๋ว (ไท่ไป๋)	ดอกตูม	หอมแรงกว่าเก๊กฮวยขาว	เหลืองสด	10-12 ดอก

ดอกที่รสชัดที่สุดสำหรับคนเพิ่งเริ่มคือเก๊กฮวยกับกระเจี๊ยบ เพราะดื่มแล้วรู้ทันทีว่าได้อะไร ส่วนที่ต้องฝึกลิ้นหน่อยคือคาโมมายล์และคำฝอย ซึ่งรสบางจนบางคนบอกว่าเหมือนน้ำอุ่น ถ้ารู้สึกแบบนั้น เพิ่มดอกเป็นสองเท่าก่อนจะเลิกชอบ

อัญชันเป็นดอกที่สีสวยแต่รสแทบไม่มี คนส่วนใหญ่จึงดื่มเพราะสีและผสมกับอย่างอื่น ส่วนรายละเอียดเรื่องสารสีและงานวิจัยของอัญชันโดยเฉพาะ ผมแยกไว้ในชาอัญชันประโยชน์จริงแค่ไหน

ดอกที่เปลี่ยนสีได้ กับดอกที่ให้สีแดงเปรี้ยว

สีของชาดอกไม้หลายชนิดมาจากแอนโทไซยานิน ซึ่งเปลี่ยนสีตามความเป็นกรด อัญชันเป็นตัวอย่างที่เห็นชัดที่สุด บีบมะนาวลงไปไม่กี่หยด น้ำสีน้ำเงินจะกลายเป็นม่วงจนถึงชมพูอมม่วง ส่วนกระเจี๊ยบมีกรดในตัวอยู่แล้ว สีจึงแดงตั้งแต่แรก ถ้าใส่น้ำด่างลงไปเล็กน้อย สีจะคล้ำลงเป็นม่วงเข้ม

เรื่องนี้ใช้ได้จริงในครัว ถ้าอยากได้แก้วสองชั้นแบบร้านคาเฟ่ ให้ใส่น้ำเชื่อมผสมมะนาวไว้ก้นแก้ว ใส่น้ำแข็ง แล้วค่อย ๆ รินน้ำอัญชันลงบนน้ำแข็ง ชั้นล่างจะออกม่วง ชั้นบนยังเป็นน้ำเงิน เพราะน้ำเชื่อมหนักกว่าจึงไม่ผสมกันทันที

กุหลาบแห้งก็มีสารสีกลุ่มเดียวกัน แต่ส่วนมากถูกทำลายไปตอนตากแห้ง น้ำชาจึงออกชมพูซีดหรือน้ำตาลอ่อน ใครเห็นชากุหลาบสีชมพูสดในร้าน มักเป็นการผสมกระเจี๊ยบหรือบีทรูทลงไปช่วยเรื่องสี ไม่ได้ผิดอะไร แค่ให้รู้ว่าความเปรี้ยวในแก้วนั้นมาจากไหน

น้ำกี่องศา แช่กี่นาที ดอกบางต้องการน้ำเบากว่า

ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือเทน้ำเดือดจัดลงบนดอกบางแล้วลืมไว้ 10 นาที ผลคือขมฝาดจนต้องเติมน้ำตาลกลบ ดอกบางมีน้ำมันหอมระเหยที่หนีไปกับไอน้ำได้เร็ว ส่วนดอกกลีบหนาหรือกลีบเลี้ยงต้องการเวลาและความร้อนมากกว่า

กลุ่มดอก	ตัวอย่าง	อุณหภูมิน้ำ	เวลาแช่	ถ้าเกินเวลา
ดอกบาง กลิ่นแรง	ลาเวนเดอร์ มะลิ หอมหมื่นลี้	80-85 องศา	3-4 นาที	ขม กลิ่นเหมือนสบู่
ดอกกลาง	คาโมมายล์ กุหลาบ คำฝอย ดาวเรือง	90 องศา	5 นาที	ฝาด รสหญ้า
ดอกใหญ่แห้งแข็ง	เก๊กฮวย บัวหลวง	น้ำเดือด	5-7 นาที	ขมท้ายลิ้น
กลีบเลี้ยงหนา	กระเจี๊ยบ	น้ำเดือด หรือต้ม	แช่ 10 นาที หรือต้ม 5 นาที	เปรี้ยวฝาดจัด
ดอกให้สี	อัญชัน	น้ำเดือด	5 นาที	สีเข้มขึ้น รสแทบไม่เปลี่ยน

ถ้าไม่มีเทอร์โมมิเตอร์ ให้ใช้วิธีต้มน้ำจนเดือดแล้วปิดไฟ เปิดฝากาทิ้งไว้ราว 1 นาทีจะได้ประมาณ 90 องศา ทิ้ง 2-3 นาทีจะลงไปแถว 80-85 องศา วิธีนี้ไม่แม่นเป๊ะ แต่พอสำหรับชาดอกไม้

อีกเรื่องคือปิดฝาระหว่างแช่ ดอกที่หอมด้วยน้ำมันหอมระเหยอย่างคาโมมายล์และลาเวนเดอร์ ถ้าแช่ในแก้วเปิด กลิ่นจะหายไปกับไอน้ำ ใช้จานรองแก้วปิดไว้ก็พอ หลักการเรื่องเวลาและอุณหภูมิแบบเดียวกันนี้ใช้กับชาใบด้วย ดูเพิ่มได้ในวิธีชงชาให้อร่อย

หลักฐานในคนที่มีจริง แยกเป็นรายดอก

ชาดอกไม้มักขายพร้อมคำว่าช่วยนอนหลับ ลดความดัน หรือผิวสวย บางเรื่องมีงานวิจัยในคนจริง บางเรื่องมีแค่ในหลอดทดลอง ผมสรุปเฉพาะที่หาแหล่งยืนยันได้

กระเจี๊ยบกับความดันโลหิต

งานที่ถูกอ้างถึงบ่อยคือการทดลองของ McKay และคณะ ตีพิมพ์ใน The Journal of Nutrition ปี 2010 ผู้ร่วมวิจัย 65 คน อายุ 30-70 ปี ความดันเริ่มสูงหรือสูงเล็กน้อยและยังไม่ได้กินยาลดความดัน กลุ่มหนึ่งดื่มชากระเจี๊ยบวันละ 3 แก้ว แก้วละ 240 มิลลิลิตร อีกกลุ่มดื่มเครื่องดื่มหลอก ครบ 6 สัปดาห์ ความดันตัวบนของกลุ่มดื่มกระเจี๊ยบลดเฉลี่ย 7.2 มม.ปรอท เทียบกับ 1.3 มม.ปรอทในกลุ่มหลอก ส่วนความดันตัวล่างลดลงแต่ไม่ต่างจากกลุ่มหลอกอย่างมีนัยสำคัญ และคนที่ความดันตั้งต้นสูงกว่าเห็นผลมากกว่า

ตัวเลขนี้น่าสนใจ แต่เป็นงานขนาดเล็กและสั้น ชากระเจี๊ยบจึงเป็นเครื่องดื่มที่เข้ากับอาหารลดความดันได้ ไม่ได้ใช้แทนยา คนที่กินยาลดความดันอยู่แล้วควรบอกแพทย์ก่อนดื่มทุกวัน เพราะผลรวมกันอาจทำให้ความดันลดมากกว่าที่ตั้งใจ ถ้าสนใจด้านอาหาร ดูต่อได้ที่อาหารสำหรับคนความดันสูง

คาโมมายล์กับการนอน

ข้อมูลจาก NCCIH ของสหรัฐฯ บอกว่างานวิจัยเรื่องคาโมมายล์กับการนอนหลับและความกังวลยังมีน้อยและผลไม่ชัด สิ่งที่พูดได้อย่างปลอดภัยคือมันเป็นเครื่องดื่มอุ่นไม่มีคาเฟอีนที่ดื่มก่อนนอนได้ ซึ่งอย่างน้อยก็ดีกว่าการดื่มชาเย็นหรือกาแฟตอนค่ำ

ลาเวนเดอร์

NCCIH ระบุว่าลาเวนเดอร์ในปริมาณที่ใช้ในอาหารน่าจะปลอดภัย งานเรื่องอารมณ์และความกังวลส่วนใหญ่ศึกษาน้ำมันลาเวนเดอร์ชนิดแคปซูล ส่วนชาลาเวนเดอร์มีแค่งานเล็กและเบื้องต้น ผลข้างเคียงที่รายงานจากการกินมีท้องเสีย ปวดหัว คลื่นไส้ และเรอ

ดอกอื่นที่เหลือ

กุหลาบ มะลิ หอมหมื่นลี้ คำฝอย และดาวเรือง ยังไม่มีงานในคนที่ชัดพอให้พูดถึงผลต่อสุขภาพ ผมจึงเลือกดอกกลุ่มนี้จากรสและกลิ่นล้วน ๆ ซึ่งก็เป็นเหตุผลที่ดีพอสำหรับเครื่องดื่ม

คนแพ้เกสรและคนกินยา ต้องดูดอกไหนเป็นพิเศษ

ดอกในชาที่ควรระวังเป็นกลุ่มคือพืชวงศ์ทานตะวันหรือวงศ์ดาวกระจาย ได้แก่ คาโมมายล์ เก๊กฮวย ดาวเรืองฝรั่ง และคำฝอย NCCIH ระบุว่าคนที่แพ้พืชใกล้ชิดกันอย่างแร็กวีด เบญจมาศ ดาวเรือง และเดซี่ มีโอกาสแพ้คาโมมายล์มากขึ้น และอาการแพ้รุนแรงถึงขั้นช็อกก็เกิดได้ในบางคน

กลุ่มคน	ดอกที่ควรระวัง	ทำอย่างไร
แพ้เกสรดอกไม้ หรือเคยแพ้เก๊กฮวย	คาโมมายล์ เก๊กฮวย ดาวเรือง คำฝอย	เริ่มแก้วเล็กชงอ่อน สังเกตอาการคันปาก ผื่น หายใจติดขัด
กินยาวาร์ฟาริน	คาโมมายล์	NCCIH รายงานว่าพบปฏิกิริยากับวาร์ฟาริน ถามแพทย์ก่อน
กินยานอนหลับหรือยากล่อมประสาท	คาโมมายล์ ลาเวนเดอร์	ฤทธิ์อาจเสริมกัน ปรึกษาเภสัชกร
กินยาลดความดัน	กระเจี๊ยบ	แจ้งแพทย์ถ้าจะดื่มทุกวัน
ตั้งครรภ์หรือให้นม	ทุกดอกที่จะดื่มเป็นประจำ	ข้อมูลความปลอดภัยมีน้อย ถามแพทย์ที่ฝากครรภ์

ถ้าเข้ากลุ่มใดกลุ่มหนึ่งข้างบน ทางที่ง่ายที่สุดคือถ่ายรูปซองชาไปให้เภสัชกรที่ร้านยาดู พร้อมบอกยาที่กินอยู่ทั้งหมด ใช้เวลาไม่ถึงห้านาที และได้คำตอบเฉพาะตัวคุณ

ดอกแห้งจากตลาดกับจากร้านชา ดูอะไรก่อนซื้อ

ดอกแห้งในไทยมีขายตั้งแต่ร้านยาจีนแถวเยาวราช ตลาดสด ไปจนถึงร้านชาออนไลน์ ราคาต่างกันหลายเท่า แต่สิ่งที่ควรดูไม่ใช่ราคา ให้ดูสี่อย่างนี้

1. สี ดอกเก๊กฮวยควรเหลืองนวลถึงขาวครีม ไม่ดำคล้ำ กุหลาบควรยังเห็นสีชมพูหรือแดง ถ้าเป็นสีน้ำตาลทั้งถุงแปลว่าเก่าหรือตากแดดจัดเกิน
2. กลิ่น เปิดถุงแล้วต้องได้กลิ่นดอก ถ้าได้กลิ่นอับ กลิ่นฝุ่น หรือกลิ่นเปรี้ยว ไม่ซื้อ
3. ความกรอบ ดอกแห้งดีจะบี้แล้วแตก ถ้านิ่มหรือเหนียวแปลว่าชื้น เสี่ยงขึ้นรา
4. สิ่งแปลกปลอม ดูก้นถุงว่ามีเศษดิน ก้านแข็ง หรือแมลงหรือเปล่า และดูจุดสีขาวฟูซึ่งเป็นเชื้อรา

ถ้าซื้อของแบรนด์ที่บรรจุซอง ให้ดูเลขสารบบอาหาร 13 หลักในกรอบ อย. วันผลิตหรือวันหมดอายุ และส่วนประกอบว่ามีอะไรปนนอกจากดอกหรือไม่

เก๊กฮวยจากร้านยาจีนบางร้านมีสองแบบ คือดอกใหญ่สีขาวกับดอกเล็กสีเหลืองที่เรียกว่าไท่ไป๋หรือเก๊กฮวยตูม แบบตูมมักหอมกว่าและชงได้สองน้ำ แต่ราคามักสูงกว่า

เบลนด์สองดอกให้รสกลม

ดอกเดี่ยวบางตัวรสแบน การผสมสองดอกช่วยได้มาก หลักคือจับคู่ดอกกลิ่นแรงกับดอกที่ให้รสหรือสี และใช้ดอกกลิ่นแรงน้อยกว่าเสมอ

คู่ผสม	สัดส่วน	ได้อะไร
กระเจี๊ยบ + กุหลาบ	1 : 2	เปรี้ยวอ่อนลง กลิ่นหอมหวานขึ้น สีแดงสวย
คาโมมายล์ + ลาเวนเดอร์	4 : 1	หอมขึ้นแต่ไม่ฉุน ดื่มก่อนนอน
อัญชัน + มะลิ	1 : 1	สีฟ้าอ่อน กลิ่นมะลิช่วยให้มีรส
เก๊กฮวย + หอมหมื่นลี้	3 : 1	หอมหวานแบบชาจีน
กุหลาบ + คำฝอย	2 : 1	สีส้มอมชมพู รสนุ่ม
กระเจี๊ยบ + ใบเตย 2 ใบ	ต้มด้วยกัน	กลิ่นเตยกลบความฝาด

ถ้าจะเติมความหวาน ควรใช้น้ำผึ้งหรือน้ำเชื่อมไม่เกิน 1 ช้อนชาต่อแก้ว ชาดอกไม้กลิ่นบางเกินกว่าจะสู้น้ำตาลเยอะได้ หวานมากเมื่อไรจะเหลือแต่รสหวาน ใครอยากคุมน้ำตาลทั้งวัน ลองดูวิธีนับในน้ำตาลควรกินวันละเท่าไหร่

เก็บดอกแห้งให้หอมนาน

ดอกแห้งเสื่อมเร็วกว่าใบชา เพราะกลิ่นอยู่ในน้ำมันหอมระเหยที่ระเหยไปตามเวลา ศัตรูหลักคือแสง ความชื้น ความร้อน และกลิ่นอื่นในครัว

• ใส่ขวดแก้วทึบหรือกระป๋องที่ปิดสนิท ถุงซิปใสวางริมหน้าต่างทำให้สีซีดในไม่กี่สัปดาห์
• เก็บห่างจากเตาและเครื่องเทศ ดอกแห้งดูดกลิ่นได้ดีมาก มะลิที่วางข้างกระเทียมจะมีกลิ่นกระเทียม
• ใส่ซองกันชื้นแบบที่ใช้กับอาหารได้ ช่วยมากในหน้าฝน
• ใช้ช้อนแห้งตักทุกครั้ง น้ำหยดเดียวในขวดพอให้ราขึ้นได้
• เขียนวันที่เปิดไว้บนฝา ควรใช้ให้หมดในราว 6 เดือน หลังจากนั้นยังไม่เสีย แต่กลิ่นจางจนต้องใช้ดอกมากขึ้น

ชาที่ชงแล้วถ้าไม่ดื่มทันที ให้กรองดอกออก เทใส่ขวดแก้วปิดฝา เข้าตู้เย็น และดื่มให้หมดใน 1-2 วัน ชาที่ใส่น้ำผึ้งหรือผลไม้สดเสียเร็วกว่าชาเปล่า ถ้ามีกลิ่นเปรี้ยวผิดปกติหรือน้ำขุ่นเป็นเมือกให้เททิ้ง

ถ้าเริ่มจากดอกเดียว เลือกตัวไหนดี

ถ้าวันนี้จะซื้อดอกแห้งมาลองแค่หนึ่งถุง ผมแนะนำตามสิ่งที่คุณอยากได้จากแก้วนั้น

อยากได้	เริ่มที่	ชงแบบ
ชาร้อนดื่มก่อนนอน กลิ่นอ่อนโยน	คาโมมายล์	2 ช้อนชา น้ำ 90 องศา ปิดฝา 5 นาที
เครื่องดื่มเย็นแทนน้ำหวาน	กระเจี๊ยบ	ต้ม 5 นาที แช่เย็น เติมหวานน้อย
กลิ่นหอมแบบชาจีนหลังมื้อมัน	เก๊กฮวยตูม	10 ดอก น้ำเดือด 5 นาที
สีสวยไว้ทำเครื่องดื่มให้เด็กหรือแขก	อัญชัน	ชงเข้มแล้วผสมน้ำมะนาวตอนเสิร์ฟ
กลิ่นหอมหวานแบบดอกไม้ชัด ๆ	กุหลาบตูม	8 ตูม น้ำ 90 องศา 5 นาที

ชงครั้งแรกให้ชิมเปล่า ๆ ก่อนเติมหวาน แล้วจดไว้ว่าใช้ดอกเท่าไรและแช่กี่นาที ครั้งต่อไปค่อยปรับทีละอย่าง สามสี่ครั้งจะได้สูตรที่ถูกลิ้นตัวเอง