หมาขนร่วง เกิดจากอะไร คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

ขนหลุดติดมือทุกครั้งที่ลูบเป็นเรื่องที่คนเลี้ยงหมาเจอกันเกือบทุกบ้าน แต่ขนที่ร่วงจนเห็นผิวโล่งเป็นหย่อม หรือบางลงสองข้างเท่ากัน ไม่ใช่การผลัดขนธรรมดา ตำราสัตวแพทย์เมอร์คสรุปไว้ชัดว่า ขนร่วงเป็น "อาการ" ไม่ใช่โรค ต้องหาให้เจอว่าอะไรอยู่เบื้องหลังจึงจะรักษาได้ผล

ขนผลัดตามธรรมชาติ ต่างจากขนร่วงผิดปกติอย่างไร

การผลัดขนปกติคือขนเก่าหลุดแล้วขนใหม่ขึ้นแทน น้องหมายังมีขนปกคลุมทั้งตัว ผิวใต้ขนสีชมพูหรือสีปกติของมัน และไม่เกาไม่เลียมากกว่าเดิม ตำราเมอร์คเองก็ระบุว่าการผลัดขนปกติไม่ถือว่าผิดปกติ เว้นแต่ทำให้เกิดหย่อมโล่งหรือขนหายแบบสองข้างสมมาตร

สังเกตจาก	ผลัดขนปกติ	ขนร่วงผิดปกติ
การกระจาย	ทั้งตัว บางลงเท่าๆ กัน	เป็นหย่อม เป็นวง หรือหายสองข้างสมมาตร
ผิวหนัง	สีปกติ ไม่มีสะเก็ด	แดง ดำคล้ำ เป็นขุย เป็นสะเก็ด มีกลิ่น
พฤติกรรม	เหมือนเดิม	เกา เลีย กัดผิว ถูตัวกับพื้น
ขนใหม่	ขึ้นแทนภายในไม่กี่สัปดาห์	ไม่ขึ้น หรือขึ้นบางๆ หยาบ
ช่วงเวลา	ตามฤดูหรือพันธุ์	ลุกลามเร็วหรือเป็นต่อเนื่อง

สายพันธุ์ขนสองชั้น เช่น ไซบีเรียนฮัสกี้ โกลเด้น หรือ ซามอยด์ ผลัดหนักเป็นช่วง ส่วนในอากาศร้อนชื้นของไทยหลายตัวผลัดกระจายทั้งปี วิธีช่วยที่ได้ผลคือหวีขนสม่ำเสมอ ไม่ใช่โกนสั้นเกรียนเพราะขนชั้นในช่วยกันความร้อนและแดดด้วย

ขนหายไปเป็นรูปไหน บอกต้นเหตุได้เกือบครึ่งหนึ่ง

หมอผิวหนังมักมองรูปแบบก่อนจะตรวจอะไรต่อ เจ้าของถ่ายรูปไว้ก็ช่วยได้มาก

รูปแบบขนหาย	สาเหตุที่นึกถึงก่อน
ท้ายหลัง โคนหาง ต้นขาด้านหลัง คันมาก	แพ้น้ำลายหมัด
หย่อมกลมเล็กๆ รอบตา ปาก หน้าผาก	ไรขน (เดโมเด็กซ์) ในลูกสุนัขหรือสุนัขวัยรุ่น
หูเป็นสะเก็ด ข้อศอกและท้องมีตุ่ม คันกะทันหัน	หิดสุนัข (ซาร์คอปติก)
ขนบางสองข้างลำตัวเท่ากัน ไม่คัน ผิวดำ	ปัญหาฮอร์โมน เช่น ไทรอยด์ต่ำ
เป็นวง ขอบเป็นขุยหรือเม็ดตุ่มเล็ก	แบคทีเรียที่ผิว หรือเชื้อรา
รอบคอตรงปลอกคอ	แรงเสียดสีจากปลอกคอที่ไม่พอดี
ใต้ท้องหลังคลอดหรือหลังป่วยหนัก	ขนร่วงชั่วคราวตามภาวะร่างกาย

ตำราเมอร์คระบุสาเหตุหลักๆ ไว้ครบตามนี้ ทั้งการติดเชื้อ ปรสิต ภูมิแพ้ ฮอร์โมน (ตัวอย่างคือไทรอยด์ต่ำ) ขาดสารอาหารโดยเฉพาะโปรตีน ภาวะหลังคลอดหรือหลังไข้สูง และแรงเสียดสีจากปลอกคอที่ไม่พอดี สาเหตุที่หายากกว่านั้นมีมะเร็งผิวหนังและสารพิษบางชนิด

ถ้ามีอาการคัน ให้ไล่เรื่องคันก่อน

เมอร์คแนะนำให้ตรวจเรื่องอาการคันก่อน หากน้องหมาเกาบริเวณเดิมซ้ำๆ เพราะขนที่หายไปมักเป็นผลจากการเกา เลีย และกัด ไม่ใช่ขนหลุดเอง กลุ่มสาเหตุของอาการคันที่เจอบ่อยมีดังนี้

เห็บหมัด

หมัดเพียงไม่กี่ตัวก็ทำให้น้องหมาที่แพ้น้ำลายหมัดคันทั้งตัวได้ เมอร์คระบุว่าหมาที่แพ้มักเกาบริเวณสะโพก โคนหาง และต้นขา จนขนหลุด เป็นสะเก็ด และติดเชื้อซ้ำ และมักพบมากช่วงปลายฤดูร้อน ขี้หมัดที่เห็นเป็นเม็ดสีดำ เมื่อวางบนกระดาษทิชชูเปียกจะละลายเป็นสีแดงน้ำตาล เป็นวิธีเช็กที่ทำเองได้ ขั้นตอนไล่ให้หมดอยู่ใน หมาเป็นเห็บหมัด กำจัดอย่างไร

ไรขนและหิดสุนัข

ตำราเมอร์คแยกไรสองแบบไว้ชัด ไรขน (Demodex canis) อยู่ในรูขุมขนของสุนัขทุกตัวในปริมาณน้อยโดยไม่ก่อโรค แต่บางตัวที่ภูมิคุ้มกันไม่ดีหรือมีพื้นเพทางพันธุกรรมจะมีไรเพิ่มจนขนหลุด เคสที่เป็นเฉพาะที่ในลูกสุนัขอายุไม่ถึง 1 ปีมักหายเองได้ ขณะที่เคสที่เป็นทั้งตัวต้องรักษา และมักใช้เวลาเป็นเดือนจนขูดผิวตรวจไม่พบไรสองครั้งติดกัน

ส่วนหิดสุนัข (Sarcoptes) ทำให้คันรุนแรงแบบเฉียบพลัน เริ่มจากท้อง อก หู ข้อศอก และขา ติดต่อง่ายและแพร่ไปสู่คนได้ สัตว์ทุกตัวที่อยู่ด้วยกันต้องรักษาพร้อมกัน

ภูมิแพ้อาหารและภูมิแพ้สิ่งแวดล้อม

ภูมิแพ้ทำให้คัน เกา เลีย เป็นเรื่อง และมักทำให้ผิวติดเชื้อตามมา หมาที่คันตลอดทั้งปีหรือคันตามฤดูควรได้รับการประเมินเรื่องภูมิแพ้ โดยเรื่องอาหารสำหรับหมาแพ้ง่ายเขียนไว้ใน อาหารหมาแพ้ง่าย

ขนร่วงแต่ไม่คัน ผิวไม่แดง ให้นึกถึงภายในร่างกาย

เมื่อน้องหมาขนบางสองข้างลำตัวเท่ากัน ผิวดำคล้ำและไม่คัน หมอจะนึกถึงสาเหตุทางฮอร์โมนมากขึ้น เมอร์คยกไทรอยด์ต่ำเป็นตัวอย่างว่าฮอร์โมนที่ผิดปกติทำให้ขนงอกช้าลง การตรวจต้องใช้เลือดและบางครั้งปัสสาวะ ไม่ใช่ดูด้วยตาอย่างเดียว

ปัจจัยด้านโภชนาการก็เกี่ยวข้อง โดยเฉพาะโปรตีนที่ไม่พอ เช่น หมาที่กินข้าวคลุกกับข้าวเปล่าเป็นหลักเป็นเวลานาน หรือกินอาหารเม็ดคุณภาพต่ำในปริมาณน้อยเกินไป ควรเช็กฉลากอาหารว่าโปรตีนพอก่อนจะซื้อวิตามินบำรุงขนมาเสริม

ไทรอยด์ต่ำ อาการที่มาด้วยกันกับขนบาง

ขนร่วงจากไทรอยด์ต่ำแทบไม่มาเดี่ยว ๆ เมอร์คระบุว่าโรคนี้พบมากในหมาอายุ 4 ถึง 10 ปี ส่วนใหญ่เป็นพันธุ์ขนาดกลางถึงใหญ่ เช่น โกลเด้น ดัชชุน ค็อกเกอร์สแปเนียล และมินิเอเจอร์ชเนาเซอร์ ส่วนพันธุ์ตัวจิ๋วพบน้อย ลองไล่ดูว่าน้องมีอาการเหล่านี้ร่วมกี่ข้อ

อาการ	ที่เจ้าของมักเห็นในบ้าน
ซึม เฉื่อย	เดินเล่นแป๊บเดียวก็ขอกลับ นอนมากขึ้นชัดเจน
น้ำหนักขึ้นทั้งที่กินเท่าเดิม	ปริมาณอาหารไม่เปลี่ยน แต่ตัวหนาขึ้นทุกเดือน
ขี้หนาว	ชอบไปนอนตรงแดดหรือหนีห้องแอร์
ขนแห้ง ร่วงมาก ขึ้นใหม่ช้า	จุดที่ตัดขนหรือโกนไว้ไม่ยอมขึ้น ขนบางสองข้างเท่ากัน

ถ้าตรงสามข้อขึ้นไป เล่าให้หมอฟังตามตารางนี้ การวินิจฉัยต้องดูทั้งอาการและผลเลือด เพราะโรคอื่นและยาบางชนิดก็ทำให้ค่าฮอร์โมนต่ำได้ หมอจึงอาจขอตรวจเพิ่มมากกว่าหนึ่งรายการ เมื่อรักษาด้วยฮอร์โมนทดแทน เมอร์คระบุว่าขนและน้ำหนักมักเริ่มดีขึ้นใน 4 ถึง 8 สัปดาห์ และต้องรักษาต่อเนื่องเกือบตลอดชีวิต เจ้าของจึงควรเตรียมใจเรื่องการเจาะเลือดติดตามเป็นระยะ

อีกกลุ่มที่เจ้าของมักตกใจคือขนร่วงชั่วคราว เช่น หลังคลอดลูก ระหว่างให้นม หรือหลายสัปดาห์หลังป่วยมีไข้สูง ซึ่งเมอร์คระบุว่าเป็นภาวะที่พบได้ เมื่อร่างกายกลับสู่ปกติขนมักขึ้นใหม่

เหตุจากข้างนอกที่เจ้าของแก้ได้

• ปลอกคอหรือสายรัดที่หลวมแคบเกินไป ทำให้ขนรอบคอหลุดตรงจุดสัมผัส ลองสอดนิ้วได้สองนิ้วโดยไม่ฝืด
• แชมพูที่ไม่ใช่สำหรับสุนัข หรืออาบบ่อยเกินไป ทำให้ผิวแห้งและคัน
• เป่าขนไม่แห้งหลังอาบ โดยเฉพาะพันธุ์ขนยาวและขนหนา ผิวอับชื้นแล้วติดเชื้อง่าย
• ที่นอนและผ้าห่มไม่ซักนาน เป็นแหล่งไข่หมัดและไร
• ขนพันกันเป็นก้อนใกล้ผิว ดึงรั้งจนขนหลุดและผิวอักเสบ

ในบ้านเราซึ่งร้อนชื้นเกือบทั้งปี ผิวที่ชื้นอับใต้ขนหนาเป็นจุดที่แบคทีเรียและยีสต์เติบโตง่าย ถ้าพบผิวแดง เหนียว มีกลิ่นคล้ายอับ ควรให้หมอตรวจ ดูเพิ่มเติมเรื่องโรคผิวหนังกลุ่มนี้ที่ หมาเป็นโรคผิวหนัง อาการเป็นอย่างไร

หมอตรวจอะไรบ้างเพื่อหาสาเหตุ

ตามที่เมอร์คอธิบาย การตรวจมักไล่ตามลำดับจากง่ายไปยาก

1. ซักประวัติ เช่น เริ่มขนร่วงเมื่อไร คันหรือไม่ กินอะไร และมีสัตว์อื่นในบ้านเป็นไหม
2. ตรวจร่างกายดูรูปแบบขนหาย ว่าขนหักหรือหลุดทั้งเส้น และมีตุ่มหนองหรือปรสิตไหม
3. หวีหาหมัด ขูดผิวหนังดูไร
4. ป้ายหรือเพาะเชื้อหาแบคทีเรีย ยีสต์ และเชื้อรา
5. ถ้ายังไม่ชัด ตัดชิ้นเนื้อผิวหนังไปตรวจ
6. ถ้าสงสัยฮอร์โมน ตรวจเลือดและปัสสาวะ

การหาสาเหตุอาจใช้เวลา สัตวแพทย์จึงมักให้ยาลดคันหรือยารักษาแผลควบคู่ไปก่อน เจ้าของควรเข้าใจว่าครั้งแรกอาจยังไม่ได้คำตอบเดียว และต้องมีการตรวจซ้ำ

หวีขนให้ถึงชั้นใน ลดขนร่วงตามบ้านได้จริง

สำหรับหมาที่ผลัดขนปกติ ปัญหาจริงคือขนเต็มบ้าน ไม่ใช่โรค การหวีให้ถึงชั้นในช่วยให้ขนที่หลุดแล้วออกมาอยู่บนหวีแทนที่จะไปอยู่บนโซฟา

1. เลือกหวีตามขน หมาขนสั้นเรียบใช้แปรงยางหรือถุงมือยาง หมาขนสองชั้นใช้แปรงสลิกเกอร์ตามด้วยหวีซี่ห่าง หมาขนยาวใช้หวีซี่ห่างก่อนแล้วค่อยซี่ถี่
2. แยกขนเป็นแถว ใช้มือข้างหนึ่งกดขนชั้นบนขึ้น แล้วหวีชั้นในจากโคนออกมาทีละช่วง
3. เริ่มจากจุดที่น้องยอมง่าย เช่น หลังและไหล่ ปิดท้ายด้วยท้อง ก้น และขาหลัง
4. ในช่วงผลัดหนัก หวีวันละ 5 ถึง 10 นาที ช่วงปกติสัปดาห์ละ 2 ถึง 3 ครั้ง
5. หยุดถ้าเห็นผิวแดงหรือถลอกจากแปรง แปรงสลิกเกอร์ที่กดแรงทำให้ผิวบาดได้

ระหว่างหวี ให้ใช้เวลานี้ตรวจผิวไปด้วย มองหาจุดแดง สะเก็ด ขี้หมัด และหย่อมที่ขนบางกว่าข้างเคียง เจ้าของที่หวีเป็นประจำมักเจอปัญหาผิวก่อนจะลามเป็นหย่อมใหญ่

ที่บ้านทำอะไรได้ระหว่างรอนัด

• ถ่ายรูปบริเวณที่ขนร่วงทุกสัปดาห์ จากมุมและระยะเดิม
• วัดว่าหย่อมกว้างขึ้นหรือไม่ ใช้ไม้บรรทัดวางข้างๆ
• กันไม่ให้น้องหมาเลียหรือกัด ใช้ปลอกคอกันเลียตามที่หมอแนะนำ
• ซักที่นอนด้วยน้ำร้อนทุกสัปดาห์ และดูดฝุ่นมุมที่น้องหมานอน
• ป้องกันเห็บหมัดสม่ำเสมอทุกตัวในบ้าน รวมถึงแมว
• ล้างมือหลังจับบริเวณที่เป็น หากสงสัยหิดหรือเชื้อรา เพราะติดคนได้

สรุปเป็นตารางตัดสินใจ

สิ่งที่เห็น	ทำอะไร
ขนหลุดทั่วตัว ผิวปกติ ไม่คัน	หวีขนบ่อยขึ้น สังเกตต่ออีก 1-2 สัปดาห์
มีหย่อมโล่ง แต่น้องหมาร่าเริงและไม่คัน	นัดพบสัตวแพทย์ภายในสัปดาห์
คันมาก ผิวแดง มีสะเก็ดหรือกลิ่น	พบสัตวแพทย์ใน 1-2 วัน
ผิวเป็นหนอง เจ็บเมื่อถูกจับ ซึม ไม่กิน	พบสัตวแพทย์วันนี้ ดูเพิ่มที่ หมาป่วยมีอาการอย่างไร
ลูกสุนัขขนหลุดรอบตาและปาก	ให้หมอขูดผิวหนังดูไร

ถ้าตัดสินใจไม่ได้ ให้ถ่ายรูปหลายมุมแล้วส่งให้คลินิกที่ดูแลประจำ คลินิกส่วนใหญ่จะแนะนำได้ว่าควรเข้ามาเมื่อไร