อาหารหมาแพ้ง่าย ยี่ห้อไหนดี เริ่มจากวินิจฉัยให้ถูก ก่อนเลือกสูตรโปรตีนพิเศษ

ไม่มียี่ห้อไหนที่เหมาะกับหมาแพ้ง่ายทุกตัว เพราะคำตอบขึ้นกับว่าหมาตัวนั้นแพ้โปรตีนอะไร และแพ้อาหารจริงหรือเปล่า หมาที่คันเรื้อรังจำนวนมากเป็นเห็บหมัด ภูมิแพ้ฝุ่น หรือผิวติดเชื้อ ซึ่งเปลี่ยนอาหารกี่ถุงก็ไม่หาย ลำดับที่ถูกคือหาสาเหตุก่อน แล้วอาหารที่ใช่จะตามมาเอง

คันแบบไหนน่าสงสัยอาหาร แบบไหนน่าจะเป็นอย่างอื่น

อาการแพ้อาหารในหมาไม่มีลักษณะเฉพาะ แต่รูปแบบบางอย่างช่วยให้เจ้าของและหมอเริ่มคิดได้ถูกทาง

ภาวะ	กลไก	รูปแบบที่มักเห็น
แพ้อาหาร	ภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อโปรตีนบางชนิด	คันทั้งปีไม่ขึ้นกับฤดู หน้า เท้า หู รอบก้น บางตัวถ่ายบ่อยร่วม
ไม่ทนต่ออาหาร	ย่อยไม่ได้ ไม่เกี่ยวภูมิคุ้มกัน เช่น นมวัว	ท้องเสีย ท้องอืดหลังกิน ไม่ค่อยคัน
ภูมิแพ้สิ่งแวดล้อม	ไรฝุ่น เกสร รา	คันเป็นช่วง ๆ หรือแย่ลงเมื่อสภาพบ้านเปลี่ยน
แพ้น้ำลายหมัด	น้ำลายหมัดกระตุ้น	คันหนักที่หลังช่วงท้าย โคนหาง ต้นขาหลัง
ผิวติดเชื้อซ้ำ	แบคทีเรียหรือยีสต์	กลิ่นอับ ผิวมัน เหนียว เป็นตุ่มหนอง

จุดที่เจ้าของเข้าใจคลาดบ่อยคือคิดว่าหมาแพ้ของใหม่ที่เพิ่งลอง ความจริงหมามักแพ้โปรตีนที่กินมานานหลายเดือนหรือหลายปี อาการจึงโผล่มาตอนที่อาหารไม่ได้เปลี่ยนอะไรเลย

ถ้าหมาเกาหูหรือหูอักเสบกลับมาเป็นซ้ำทุกเดือนสองเดือน นั่นเป็นหนึ่งในสัญญาณที่ทำให้หมอนึกถึงภูมิแพ้ ไม่ว่าจะจากอาหารหรือสิ่งแวดล้อม รายละเอียดการดูแลหูอยู่ที่ หูอักเสบในสุนัข

ตัดสาเหตุอื่นก่อน ใช้เวลาราว 2 ถึง 4 สัปดาห์

ก่อนเริ่มทดลองอาหาร สัตวแพทย์มักทำสามเรื่องนี้ก่อน เพราะถ้าข้ามไป ผลการทดลองอาหารจะสับสน

1. คุมเห็บหมัดให้สนิทในหมาทุกตัวในบ้าน ใช้ผลิตภัณฑ์ที่ออกฤทธิ์ต่อเนื่องตามรอบ ไม่หยุดแม้หมาดูไม่มีหมัด รายละเอียดอยู่ที่ เห็บหมัดสุนัข
2. ขูดผิวหรือแปะเทปตรวจหาไรขี้เรื้อนและยีสต์ ถ้ามีตุ่มหนองหรือกลิ่นอับ หมอจะรักษาการติดเชื้อให้หายก่อน
3. คุมอาการคันระยะสั้นด้วยยาตามที่หมอสั่ง เพื่อให้หมาเลิกเกาจนแผลเปิด

ถ้าผ่านสามขั้นนี้แล้วหมายังคันทั้งปี การทดลองอาหารจึงคุ้มค่าที่จะลงแรง โรคผิวหนังกลุ่มอื่นที่หมอใช้แยกดูได้ที่ โรคผิวหนังสุนัข

โปรตีนที่หมาแพ้บ่อย ตัวเลขจากงานรวบรวมผลวิจัย

งานทบทวนหลักฐานที่ตีพิมพ์ใน BMC Veterinary Research ปี 2016 รวบรวมหมาที่ยืนยันว่าแพ้อาหารด้วยการทดลองอาหารแล้วทดสอบกลับ 297 ตัว ได้สัดส่วนตัวการดังนี้ (หมาตัวหนึ่งแพ้ได้หลายอย่าง ผลรวมจึงเกิน 100%)

แหล่งอาหาร	สัดส่วนหมาที่แพ้
เนื้อวัว	ราว 34%
นมและผลิตภัณฑ์นม	ราว 17%
ไก่	ราว 15%
ข้าวสาลี	ราว 13%
ถั่วเหลือง	ราว 6%
เนื้อแกะ	ราว 5%
ข้าวโพด ไข่	ราว 4%
หมู ปลา ข้าว	ราว 2%

ตัวเลขนี้อธิบายได้ว่าทำไมหมาที่แพ้ถึงมักเป็นเนื้อวัว นม และไก่ เพราะเป็นโปรตีนที่ใส่ในอาหารสุนัขและขนมมากที่สุด หมาเลยได้สัมผัสบ่อยที่สุด ผู้เขียนงานยังชี้ว่าหมาส่วนใหญ่ในการศึกษาถูกทดสอบกลับแค่บางชนิด ตัวเลขจริงจึงน่าจะสูงกว่านี้

ข้อที่ใช้ได้ทันทีคือ ถ้าหมากินอาหารเม็ดรสไก่มาตลอดและขนมเป็นสันในไก่อบแห้ง ไก่ควรอยู่ต้นรายการที่ต้องสงสัย และการเปลี่ยนไปสูตรเกรนฟรีที่ยังเป็นไก่ไม่ได้แก้อะไร

ทดลองอาหารกำจัดสาเหตุ 8 สัปดาห์ ทำทีละขั้น

งานทบทวนหลักฐานชุดเดียวกันอีกฉบับดูว่าต้องทดลองนานแค่ไหน พบว่าหมาที่แพ้อาหารกว่า 80% อาการหายภายในราว 5 สัปดาห์ และกว่า 90% หายภายใน 8 สัปดาห์ ผู้เขียนจึงแนะนำให้ทดลองอย่างน้อย 8 สัปดาห์ หลายคลินิกใช้ 8 ถึง 12 สัปดาห์

1. เขียนทุกอย่างที่หมาเคยกินในชีวิตลงกระดาษ รวมขนม ยาเคี้ยว อาหารที่คนในบ้านแอบให้
2. หมอเลือกอาหารทดสอบหนึ่งแบบ คือโปรตีนที่หมาไม่เคยกินเลย หรือโปรตีนย่อยสลาย (hydrolyzed) ที่ชิ้นเล็กจนภูมิคุ้มกันจำได้ยาก
3. เปลี่ยนจากอาหารเดิมมาอาหารทดสอบให้เสร็จในราว 5 ถึง 7 วัน
4. นับวันที่ 1 ของการทดลองเมื่อหมากินอาหารทดสอบอย่างเดียว 100%
5. ให้คะแนนความคัน 0 ถึง 10 ทุกสัปดาห์ และถ่ายรูปจุดเดิมในแสงเดิม
6. เมื่ออาการดีขึ้นชัด หมอให้ทดสอบกลับ โดยให้อาหารเดิมกลับเข้าไป ถ้าคันกลับมาหลังกินอาหารเดิม แล้วหายอีกครั้งเมื่อกลับไปกินอาหารทดสอบ ถือว่ายืนยันการแพ้อาหาร
7. หลังยืนยัน ค่อยใส่โปรตีนทีละชนิด ชนิดละ 1 ถึง 2 สัปดาห์ เพื่อหาว่าตัวไหนกินได้

ขั้นที่ 6 คือขั้นที่เจ้าของข้ามบ่อยที่สุด เพราะหมาหายคันแล้วไม่อยากให้กลับไปคัน แต่ถ้าไม่ทดสอบกลับ จะไม่มีทางรู้ว่าดีขึ้นเพราะอาหาร เพราะยาที่ได้ช่วงแรก หรือเพราะฤดูเปลี่ยน แล้วจะต้องจ่ายค่าอาหารพิเศษไปตลอดชีวิตโดยไม่จำเป็น

โปรตีนแปลกใหม่หรือโปรตีนย่อยสลาย เลือกแบบไหน

หัวข้อ	โปรตีนแปลกใหม่	โปรตีนย่อยสลาย
หลักการ	ใช้เนื้อสัตว์ที่หมาตัวนี้ไม่เคยกิน	ย่อยโปรตีนให้เป็นชิ้นเล็กมาก
ตัวอย่าง	เป็ด กวาง จิงโจ้ ปลาบางชนิด ขึ้นกับประวัติ	ไก่ ถั่วเหลือง หรือปลาที่ผ่านการย่อย
เหมาะกับ	หมาที่ประวัติอาหารชัดและไม่หลากหลาย	หมาที่กินมาแล้วหลายยี่ห้อหลายโปรตีน
จุดอ่อน	สูตรร้านทั่วไปบางยี่ห้อมีโปรตีนอื่นปนจากสายการผลิต	ราคาสูง หมาบางตัวไม่ชอบรส
ซื้อที่ไหน	สูตรสัตวแพทย์หรือสูตรร้านที่หมอยอมรับ	ส่วนใหญ่ผ่านคลินิก

คำว่าแปลกใหม่ขึ้นกับประวัติของหมาตัวนั้น เนื้อแกะเคยเป็นโปรตีนแปลกใหม่ยอดนิยม แต่ทุกวันนี้อยู่ในอาหารทั่วไปหลายสูตร หมาที่เคยกินแกะมาแล้วจึงใช้แกะทดลองไม่ได้

ส่วนอาหารปรุงเองที่บ้าน เช่น เนื้อเป็ดต้มกับฟักทอง ใช้ทดลองได้ในบางกรณีเพราะคุมส่วนผสมได้เต็มที่ แต่สูตรแบบนี้ขาดแร่ธาตุและวิตามิน ใช้ได้แค่ช่วงทดลองภายใต้การดูแลของหมอ ถ้าจะใช้ยาวต้องให้สัตวแพทย์ด้านโภชนาการคำนวณสูตรให้ครบ

ขนมและยาที่ทำให้การทดลองพังโดยไม่รู้ตัว

ของที่แอบแฝง	ปัญหา	ทางแก้
ขนมขัดฟัน	มักมีแป้งสาลีและโปรตีนหลายชนิด	งดตลอดการทดลอง
ยาป้องกันพยาธิหัวใจแบบเคี้ยว	ปรุงรสเนื้อ	ขอหมอเปลี่ยนเป็นแบบไม่มีรสหรือแบบหยดหลัง
ยาเม็ดที่ซ่อนในไส้กรอก	โปรตีนนอกแผน	ซ่อนในอาหารทดสอบที่ชุบน้ำปั้นเป็นก้อน
ยาสีฟันสัตว์รสไก่หรือรสเนื้อ	โปรตีนปรุงรส	ใช้แบบไม่ปรุงรส
ของเล่นหนังวัว หูหมู	โปรตีนเต็ม ๆ	เก็บชั่วคราว
เศษอาหารที่ตกจากโต๊ะ เด็กป้อน	เป็นตัวแปรที่พบบ่อยที่สุด	ปิดประตูห้องตอนกินข้าว ติดป้ายบนตู้ขนม

ใช้อาหารทดสอบเป็นรางวัลแทนขนม เช่น แบ่งเม็ดจากมื้อเช้าไว้ในกระเป๋าตอนพาเดิน หรือถ้าเป็นอาหารเปียก ปั้นเป็นก้อนเล็กแล้วอบให้แห้งเป็นขนม

อ่านฉลากสูตรแพ้ง่ายในร้านอย่างไร

ถ้าหมอยังไม่ได้ให้ทดลองอาหาร หรือหมาแค่ท้องไวเล็กน้อย การเลือกสูตรในร้านยังทำได้อย่างมีหลักการ

1. อ่านรายการส่วนผสมทั้งหมด ไม่หยุดที่ชื่อสูตรหน้าถุง สูตรรสแกะหลายยี่ห้อมีไขมันไก่ ไข่ หรือปลาป่นอยู่ท้ายรายการ
2. ต้องการแหล่งโปรตีนเดียวที่ระบุชัด คำกว้าง ๆ เช่น เนื้อสัตว์ปีก หรือผลพลอยได้จากสัตว์ บอกไม่ได้ว่าเป็นอะไร
3. ไขมันไก่ (chicken fat) มีโปรตีนน้อยมาก หมาที่แพ้ไก่ส่วนมากรับได้ แต่ในช่วงทดลองอย่างเข้มงวด หมอหลายคนให้เลี่ยงไปก่อน
4. มองหาข้อความว่าครบถ้วนสมดุลสำหรับช่วงวัยของหมา
5. คำว่าไฮโปอัลเลอร์เจนิกหรือไม่ก่อภูมิแพ้ไม่มีเกณฑ์กลางกำหนด ใช้ตัดสินใจไม่ได้
6. ซื้อถุงเล็กก่อน ดูการกินและอุจจาระ 2 ถึง 3 สัปดาห์

วิธีอ่านตารางส่วนผสมและค่าโภชนาการแบบละเอียดอยู่ที่ อ่านฉลากอาหารหมา และเมื่อต้องเปลี่ยนสูตร ให้ทยอยผสมตามขั้นใน เปลี่ยนอาหารหมาอย่างไรไม่ให้ท้องเสีย

งบประมาณ อาหารพิเศษต่อเดือนคิดอย่างไร

อาหารโปรตีนย่อยสลายหรือสูตรโปรตีนแปลกใหม่ราคาต่อกิโลกรัมสูงกว่าอาหารทั่วไปหลายเท่า วิธีคิดงบที่ใช้ได้จริงคือคำนวณจากปริมาณที่หมากินต่อวันตามฉลาก ไม่ใช่ดูจากราคาถุง

ตัวอย่าง หมาหนัก 10 กิโลกรัมกินวันละราว 150 กรัม หนึ่งเดือนใช้ราว 4.5 กิโลกรัม ขอราคาต่อกิโลกรัมของสูตรที่หมอเลือกจากคลินิกในเดือนที่ซื้อ เอาไปคูณ 4.5 จะได้ค่าอาหารต่อเดือน แล้วคูณด้วย 2 หรือ 3 เดือนของช่วงทดลอง เพื่อรู้ว่าต้องเตรียมเงินเท่าไร หมาตัวใหญ่ 30 กิโลกรัมใช้อาหารต่อเดือนมากกว่านี้ราว 2 ถึง 3 เท่า

ถ้างบตึง บอกหมอตรง ๆ ตั้งแต่ต้น หมอบางคนเลือกโปรตีนแปลกใหม่ที่หาง่ายกว่าเพื่อลดค่าใช้จ่าย และหลังยืนยันตัวแพ้ได้แล้ว หมาหลายตัวกลับไปกินอาหารทั่วไปที่ไม่มีโปรตีนตัวนั้นได้ ซึ่งถูกกว่าสูตรสัตวแพทย์มาก

หลังรู้ตัวแพ้ ดูแลระยะยาวอย่างไร

• ทำรายการโปรตีนต้องห้ามติดหน้าตู้เย็น และส่งให้ร้านอาบน้ำ โรงแรมสัตว์ และคนที่รับฝากเลี้ยงทุกครั้ง
• อ่านฉลากทุกครั้งที่ซื้อถุงใหม่ ผู้ผลิตปรับสูตรได้โดยหน้าถุงเหมือนเดิม
• ถ้าเลี้ยงหลายตัว แยกชามและแยกมุมกิน เพราะหมาที่แพ้ชอบไปกินชามเพื่อน
• คุมเห็บหมัดต่อเนื่อง หมาที่แพ้อาหารหลายตัวมีภูมิแพ้สิ่งแวดล้อมร่วม อาการคันจะรวมกันจนแยกไม่ออกถ้าปล่อยปรสิตกลับมา
• นัดตรวจผิวหนังกับหมอปีละ 1 ถึง 2 ครั้ง หรือทันทีที่อาการคันกลับมาโดยไม่ได้เปลี่ยนอาหาร

ถ้าอาการคันกลับมาทั้งที่คุมอาหารเข้มงวด ให้คิดถึงภูมิแพ้สิ่งแวดล้อมหรือผิวติดเชื้อซ้ำก่อนจะโทษอาหารยี่ห้อใหม่ และพาไปให้สัตวแพทย์ตรวจผิวอีกรอบ ถามหมอให้ชัดว่าควรทดลองอาหารซ้ำ หรือควรเริ่มรักษาภูมิแพ้สิ่งแวดล้อมแทน