หมาเป็นเห็บหมัด กำจัดอย่างไร คู่มือฉบับเข้าใจง่ายสำหรับเจ้าของสัตว์เลี้ยง

เจอเห็บเกาะหูหรือเห็นจุดดำเล็กๆ กระโดดบนหลังน้องหมา หลายบ้านรีบอาบน้ำแล้วจบ ผ่านไปสองสัปดาห์หมัดก็กลับมา เหตุผลคือตัวที่เราเห็นเป็นเพียงส่วนน้อยของทั้งหมด งานจริงอยู่ที่การจัดการสามเรื่องพร้อมกัน คือตัวน้องหมา สัตว์เลี้ยงตัวอื่น และพื้นที่ที่น้องนอนอยู่

เห็บกับหมัดต่างกันตรงไหน และใครทำอะไรกับน้องหมา

หมัดเป็นแมลงตัวเล็กไม่มีปีก กระโดดได้ไกลและกินเลือด หมัดแมว (Ctenocephalides felis) คือชนิดที่เจอบ่อยที่สุดทั้งในแมวและสุนัข ส่วนเห็บเป็นปรสิตที่เกาะแน่นกับผิวหนังเพื่อดูดเลือดต่อเนื่องหลายวัน ตัวที่เพิ่งเกาะใหม่จะแบน พอดูดเลือดไปหลายวันจะกลมป่องขึ้น

เรื่องที่ดู	หมัด	เห็บ
ขนาดที่เห็น	เล็กมาก สีน้ำตาลเข้ม เคลื่อนไหวเร็ว	ตัวเห็นชัดกว่า เกาะนิ่ง ตัวป่องเมื่ออิ่ม
อาการหลักที่เจ้าของเห็น	น้องเกา เลีย กัดตัว ขนร่วง เป็นสะเก็ด	เห็นตัวเห็บเกาะหู ซอกนิ้ว รักแร้ ขาหนีบ
โรคและผลแทรกซ้อน	ภูมิแพ้น้ำลายหมัด ติดเชื้อที่ผิว โลหิตจางในลูกสุนัข	โรคที่แพร่ทางเห็บ เช่น เออร์ลิคิโอซิสและไลม์ ภาวะโลหิตจาง
จุดซ่อนในบ้าน	ที่นอน พรม ใต้เฟอร์นิเจอร์ ซอกพื้น	มักเกาะที่หญ้า พุ่มไม้ แล้วขึ้นตัวสุนัข บางชนิดอยู่ตามซอกบ้านได้

ตำราเมอร์คระบุว่าเห็บอาจแพร่โรค เช่น ไข้ร็อกกี้เมาน์เทนสปอตเต็ด เออร์ลิคิโอซิส ไข้คิว และไลม์ และสารพิษของเห็บบางชนิดทำให้เกิดอัมพาตได้ ในประเทศไทยโรคที่สัตวแพทย์พูดถึงบ่อยในสุนัขคือโรคที่มากับเห็บ การพาไปตรวจเลือดจึงมีความหมายมากหากน้องมีเห็บและเริ่มซึม

สัญญาณว่าน้องหมาโดนหมัดหรือเห็บอยู่

หมัดมักสังเกตจากพฤติกรรมก่อนเห็นตัว

• เกา กัด เลียตัวถี่ขึ้น โดยเฉพาะบริเวณสะโพก โคนหาง และต้นขา
• ผิวแดง เป็นสะเก็ดแข็ง ขนบางเป็นหย่อมตรงหลังช่วงท้าย
• ผงสีดำเม็ดเล็กในขน เมื่อเอากระดาษทิชชูชื้นเช็ดจะกลายเป็นรอยน้ำตาลแดง นั่นคือมูลหมัด
• เหงือกซีดหรือเดินช้าลงในลูกสุนัขที่โดนหมัดหนัก เป็นสัญญาณเลือดจางที่ต้องรีบไปหาหมอ
• ที่นอนมีเม็ดดำคล้ายเม็ดทราย

สำหรับเห็บ ให้ใช้นิ้วคลำตามตัว ไล่ตั้งแต่ใบหู หลังหู คอ ซอกนิ้วเท้า รักแร้ ขาหนีบ และใต้หาง เห็บตัวเล็กมักเหมือนตุ่มเนื้อ ถ้าเห็นเป็นตุ่มเกาะนิ่งอยู่ ให้แหวกขนดูก่อนสรุป

วงจรชีวิตหมัด ทำไมเห็นไม่กี่ตัวแต่ต้องทำทั้งบ้าน

ข้อมูลจากเมอร์คและ CAPC ตรงกันในภาพรวม ตัวเมียเริ่มวางไข่ประมาณ 1-2 วันหลังกินเลือด วางได้ถึงราว 50 ฟองต่อวัน ไข่ไม่ได้เกาะอยู่บนตัวสุนัข แต่ร่วงลงพื้นภายในไม่กี่ชั่วโมง

1. ไข่ ฟักใน 1-6 วัน
2. ตัวอ่อน ใช้เวลา 5-11 วัน บางครั้งยาวถึง 2-3 สัปดาห์ ชอบที่ร่มและชื้น ต้องการความชื้นสูงกว่า 50% และกินเศษซากกับมูลหมัดตัวเต็มวัย
3. ดักแด้ ใช้เวลา 1-2 สัปดาห์ แต่ตัวเต็มวัยสามารถรอในรังดักแด้ได้หลายสัปดาห์ จนถึงนานสุดราว 1 ปีเพื่อรอสัญญาณว่ามีโฮสต์เข้ามา
4. ตัวเต็มวัย ออกมาหากินเลือด มีชีวิตอยู่ได้ 1-2 สัปดาห์โดยไม่มีโฮสต์ แต่เมื่อได้เลือดแล้วอยู่ได้นานหลายเดือน

ทั้งวงจรโดยทั่วไป 3-8 สัปดาห์ สั้นสุดราว 12-14 วัน ยาวสุดถึง 350 วัน นี่คือเหตุผลที่บ้านดูสะอาดแล้วหมัดยังโผล่เป็นระลอก เพราะดักแด้ทยอยออกมาตามเวลาของตัวเอง

เมอร์คบอกชัดว่าระหว่างการควบคุม หมัดยังกัดได้ถึงประมาณ 8 สัปดาห์ การเห็นหมัดสักตัวสองตัวจึงไม่ได้แปลว่ายาไม่ได้ผลเสมอไป และการควบคุมให้อยู่หมัดมักใช้เวลา 6 สัปดาห์ถึง 3 เดือน หากเห็นหมัดจำนวนมากหลังผ่านไปหลายสัปดาห์ให้ปรึกษาสัตวแพทย์ CAPC ก็ระบุว่าการควบคุมที่ดูเหมือนล้มเหลวมักเกี่ยวกับความคาดหวัง ความถี่ของการอาบน้ำ และการติดซ้ำจากสิ่งแวดล้อมหรือสัตว์ตัวอื่น

ขั้นตอนจัดการตัวน้องหมา

ตรวจและวินิจฉัยเบื้องต้น

สัตวแพทย์มักวินิจฉัยหมัดจากการเห็นตัวหรือมูลหมัดขณะแหวกขน บางครั้งน้องที่แพ้น้ำลายหมัดแล้วเลียตัวมากจนแทบไม่เหลือหมัดให้เห็น จึงต้องแยกกับภูมิแพ้อาหาร ภูมิแพ้ฝุ่น หิดหรือไรขี้เรื้อน และผิวติดเชื้อ ถ้ากลุ่มอาการคันของน้องไม่หายเมื่อกำจัดหมัดแล้ว ลองไล่ต่อด้วยบทความ หมาเป็นโรคผิวหนัง อาการเป็นยังไง และ หมาขนร่วง เกิดจากอะไร

ผลิตภัณฑ์กำจัดและป้องกัน

ตำรากำหนดแนวคิดเดียวกัน คือเริ่มจากฆ่าหมัดตัวเต็มวัยบนตัวสุนัข ผลิตภัณฑ์หยดหลังคอบางชนิดใช้เวลาถึงราว 36 ชั่วโมงจึงได้ผลเต็มที่ มีตัวที่ออกฤทธิ์เร็วกว่าสำหรับกรณีต้องการบรรเทาด่วน ส่วนสารยับยั้งการเจริญเติบโตของแมลง (IGR) ทำหน้าที่ตัดวงจรไม่ให้ไข่ฟักหรือตัวอ่อนโตได้ ซึ่งจำเป็นเพราะหมัดส่วนใหญ่อยู่นอกตัวสุนัข

ข้อควรจำ

• ผลิตภัณฑ์ต้องเหมาะกับน้ำหนัก อายุ และสุขภาพของน้องหมา ปรึกษาสัตวแพทย์ก่อน
• ห้ามนำผลิตภัณฑ์ของสุนัขไปใช้กับแมวเอง หลายชนิดมีสารที่เป็นอันตรายต่อแมว
• ลูกสุนัขเล็กและตัวที่ป่วยอยู่ต้องใช้ผลิตภัณฑ์เฉพาะที่หมอแนะนำ
• สัตว์ทุกตัวในบ้านควรได้รับการป้องกันพร้อมกัน CAPC ย้ำว่าต้องทุกตัวจึงจะสำเร็จ
• รายละเอียดการเลือกยากลุ่มต่างๆ อยู่ใน ยาหยดเห็บหมัด เลือกอย่างไร

ทำความสะอาดบ้านให้หมัดไม่วนกลับ

สิ่งที่เมอร์คแนะนำคือเน้นจุดที่ไข่กับตัวอ่อนสะสม ไม่ต้องฉีดยาทั่วทั้งบ้านหรือทั้งสนาม

ที่ที่ต้องทำ	วิธี
ที่นอน ผ้าห่ม พรมเช็ดเท้า ตะกร้าพาไปหาหมอ	ซักด้วยน้ำร้อนเท่าที่ผ้ารับได้ แล้วตากหรืออบให้แห้งสนิท
ใต้โซฟา ใต้เตียง ซอกเฟอร์นิเจอร์	ดูดฝุ่นให้ทั่ว เทถุงหรือถังฝุ่นทิ้งนอกบ้านทันที
พื้นไม้ แนวบัว มุมห้อง ตู้เสื้อผ้า	ดูดฝุ่นซ้ำ เช็ดพื้นผิวที่เช็ดได้
บ้านที่เป็นหนัก	บางกรณีต้องทำซ้ำรอบสองหลังรอบแรกประมาณ 7-10 วัน
นอกบ้าน	เน้นที่ร่มชื้น เช่น บ้านสุนัข ใต้ระเบียง พุ่มไม้ ไม่ต้องทำทั้งสนาม

หมัดตัวอ่อนตายเมื่อความชื้นต่ำกว่า 50% และทุกระยะตายเมื่ออุณหภูมิต่ำกว่าราว 3 องศาเซลเซียสต่อเนื่องหลายวัน แต่ในเมืองไทยแทบไม่มีฤดูแบบนั้น เจ้าของจึงควรทำสม่ำเสมอตลอดปี ซึ่งตรงกับข้อเสนอของ CAPC เรื่องการป้องกันตลอดปี

ดึงเห็บออกอย่างไรให้ปลอดภัย

เมอร์คอธิบายวิธีง่ายๆ ที่ใช้ได้จริงที่บ้าน

1. สวมถุงมือ ห้ามใช้มือเปล่า เพราะเชื้อบางชนิดแพร่ผ่านผิวที่มีแผลหรือเยื่อเมือก
2. ใช้ที่คีบหรือเครื่องมือดึงเห็บ จับให้ชิดผิวหนังมากที่สุด
3. ดึงออกช้าๆ ในทิศตรงขึ้น ไม่บิดแรง ไม่บีบตัวเห็บ
4. ใส่เห็บลงถุงปิดหรือแอลกอฮอล์ ไม่ทิ้งลงพื้นให้กลับมา
5. ล้างมือและทำความสะอาดแผล เฝ้าดูหลายวัน

ไม่ควรใช้ไฟจี้ ทาน้ำมัน หรือเอาสิ่งแปลกปลอมจิ้มตัวเห็บ ตำราห้ามใช้ไม้ขีดร้อนโดยตรง และระบุให้ดึงออกโดยเร็วที่สุด ถ้าแผลตรงที่เห็บเกาะแดง บวม หรือน้องมีเห็บจำนวนมาก ให้พาไปหาสัตวแพทย์

ไล่ตรวจเห็บ 2 นาทีหลังกลับจากเดินเล่น

เห็บที่เพิ่งขึ้นตัวยังเล็กและแบน ถ้าเจอก่อนที่มันจะฝังปากและดูดเลือดนาน โอกาสที่เชื้อจะผ่านเข้าตัวน้องหมาก็ลดลง การตรวจสั้น ๆ ทุกครั้งหลังเดินในสวน สนามหญ้า หรือพาไปบ้านต่างจังหวัดจึงคุ้มกว่ารอเห็นตัวป่อง

1. ใช้นิ้วลูบย้อนขนช้า ๆ ตั้งแต่หัวไปหาง มองหาตุ่มแข็งขนาดเมล็ดงาถึงเมล็ดถั่วเขียว
2. พลิกใบหูดูด้านในและขอบหู ซึ่งเป็นจุดที่เห็บชอบที่สุด
3. ดูรอบคอใต้ปลอกคอ ถอดปลอกคอออกก่อนเพราะเห็บซ่อนใต้สายได้
4. กางซอกนิ้วทั้ง 4 เท้า และดูใต้อุ้งเท้า
5. ดูรักแร้ ขาหนีบ และรอบก้นใต้โคนหาง
6. ถ้าน้องหมาขนยาวหรือขนสองชั้น ใช้หวีซี่ถี่ไล่อีกรอบ

เห็บที่ยังเดินอยู่ยังไม่ได้ฝังปาก หยิบด้วยทิชชูแล้วทิ้งลงขวดแอลกอฮอล์ได้เลย ส่วนตัวที่ฝังแล้วให้ใช้วิธีดึงตามหัวข้อก่อนหน้า ห้ามบี้ด้วยนิ้วเปล่า เพราะของเหลวในตัวเห็บอาจมีเชื้อ จดวันที่และตำแหน่งที่เจอไว้ในมือถือ ถ้าภายใน 1 ถึง 3 สัปดาห์ต่อมาน้องหมาเริ่มซึม มีไข้ หรือเลือดกำเดาไหล ข้อมูลนี้ช่วยให้สัตวแพทย์ตัดสินใจตรวจเลือดได้เร็ว

สิ่งที่คนมักทำผิด

• รักษาเฉพาะน้องที่เกา แต่ไม่ดูแลตัวอื่นในบ้าน แมวหรือสุนัขตัวอื่นกลายเป็นแหล่งส่งหมัดกลับ
• อาบน้ำบ่อยมากหวังให้หมัดหาย การอาบน้ำเพียงฆ่าหมัดบนตัวชั่วคราว และบางครั้งทำให้ผลิตภัณฑ์หยดเสียผล ควรถามหมอก่อนว่าต้องเว้นกี่วัน
• ซื้อยาแพ็กจากร้านโดยไม่ดูน้ำหนักและอายุ
• เลิกใช้ยาทันทีที่ไม่เห็นหมัด ทั้งที่ดักแด้ยังรออยู่
• ปล่อยให้ลูกสุนัขเป็นหมัดหนักโดยไม่พาไปตรวจ เพราะลูกสุนัขเสียเลือดจนโลหิตจางได้เร็ว

ตารางดูแลที่ทำตามได้

ช่วงเวลา	สิ่งที่ทำ
วันแรกที่พบ	ถ่ายรูปตัวหมัดหรือเห็บ ใส่ถุงเก็บบางตัวให้หมอดู และแยกที่นอนซัก
1-3 วันแรก	เริ่มผลิตภัณฑ์ตามที่สัตวแพทย์แนะนำ ซักผ้า ดูดฝุ่นรอบแรก
สัปดาห์ที่ 1-2	ดูดฝุ่นทุกวันหรือวันเว้นวัน ซักที่นอนซ้ำ ทำรอบสองตามความจำเป็น
สัปดาห์ที่ 3-8	ดูมูลหมัดบนตัวและที่นอน ให้ยาป้องกันตรงเวลา
เดือนที่ 3 เป็นต้นไป	ป้องกันต่อเนื่องตลอดปีตามที่สัตวแพทย์กำหนด ตรวจเห็บทุกครั้งหลังเดินเล่น

อยากรู้ว่าสัญญาณอื่นๆ ที่ควรดูควบคู่กับเรื่องผิวหนังมีอะไรบ้าง เข้าไปอ่าน น้องหมาป่วย สังเกตอย่างไร ได้

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• เห็นเห็บจำนวนมากบนตัว หรือเห็บเกาะในหู
• เหงือกซีด ซึม เดินเซ หายใจเร็ว
• ลูกสุนัขเป็นหมัดหนัก
• เบื่ออาหาร มีไข้ หรือเลือดออกง่าย
• ผิวแดงเป็นแผลฉ่ำ มีกลิ่นเหม็น ขนหลุดเป็นหย่อมกว้าง
• ใช้ยาตามหมอแนะนำครบช่วงแล้วยังเห็นหมัดจำนวนมากหรือยังคันหนัก