เลี้ยงเม่นแคระสำหรับมือใหม่ อุณหภูมิ อาหาร และการจับ

เม่นแคระเลี้ยงในคอนโดหรือห้องเล็กได้ ไม่ส่งเสียงดัง และไม่ต้องพาออกเดิน แต่มีสองเรื่องที่มือใหม่ประเมินต่ำเสมอ คืออุณหภูมิกับความชื้นที่ต้องคุมให้นิ่งทั้งปี และน้ำหนักตัวที่ขึ้นง่ายมาก ถ้าจัดสองเรื่องนี้ได้ ที่เหลือเป็นงานประจำวันวันละไม่กี่นาที

เม่นแคระที่ขายในไทยคือสัตว์ชนิดไหน

เม่นแคระที่ขายเป็นสัตว์เลี้ยงคือเม่นแคระแอฟริกัน หรือเม่นสี่นิ้ว (four-toed หรือ African pygmy hedgehog) ซึ่งเป็นสัตว์กินแมลง ไม่ได้อยู่กลุ่มเดียวกับเม่นใหญ่ในป่าไทยที่มีขนแข็งยาว Merck Veterinary Manual ระบุอายุเฉลี่ยไว้ 4 ถึง 6 ปี ซึ่งถือว่าสั้น

ข้อมูลพื้นฐานที่ควรรู้ก่อนรับ

• ออกหากินกลางคืน กลางวันนอนในที่หลบ
• อยู่ลำพังตามธรรมชาติ Merck ระบุว่าสัตว์เลี้ยงมักเลี้ยงแยกกรง
• ซ่อนอาการป่วยเก่ง เจ้าของมักรู้ตัวเมื่อเป็นมากแล้ว
• ขดตัวเป็นลูกบอลเมื่อตกใจ จนสัตวแพทย์มักต้องใช้ยาสลบเพื่อตรวจร่างกายให้ครบ

เรื่องอายุสั้นควรคิดตั้งแต่ก่อนรับ ถ้าซื้อให้เด็ก เด็กอาจต้องเจอการจากไปในเวลาไม่กี่ปี และช่วงปีท้ายๆ ของเม่นมักมีค่าตรวจรักษามากขึ้น การรู้ล่วงหน้าทำให้วางแผนเงินและเวลาได้ตรงกว่า

ข้อสุดท้ายมีผลกับงบ เพราะการตรวจละเอียดแต่ละครั้งมีค่ายาสลบด้วย และไม่ใช่ทุกคลินิกรับเม่น ให้โทรถามคลินิกใกล้บ้านว่ารับสัตว์เลี้ยงพิเศษหรือไม่ก่อนรับเม่นมา แนวทางเลือกคลินิกมีใน เลือกโรงพยาบาลสัตว์

อุณหภูมิและความชื้น สองตัวเลขที่ต้องดูทุกวัน

Merck ให้ช่วงอุณหภูมิแวดล้อมที่รับได้ 22 ถึง 32 องศาเซลเซียส และช่วงที่เหมาะที่สุด 24 ถึง 29 องศา ถ้าเย็นหรือร้อนเกินไป เม่นอาจเข้าภาวะซึมนิ่ง (torpor) ซึ่ง Merck ถือว่าเป็นภาวะที่ไม่ดีต่อสุขภาพ

ในไทย ปัญหามีได้ทั้งสองฝั่ง

สถานการณ์	ความเสี่ยง	วิธีจัดการ
ห้องไม่มีแอร์ช่วงเมษายนถึงพฤษภาคม	อุณหภูมิในห้องเกิน 32 องศาได้ช่วงบ่าย	ย้ายกรงไปห้องที่เย็นที่สุด หรือเปิดแอร์ตั้งราว 26 ถึง 27 องศา
ห้องแอร์ตั้ง 22 องศาหรือต่ำกว่าตอนกลางคืน	ต่ำกว่าช่วงเหมาะ เม่นอาจซึม	ตั้งแอร์ให้สูงขึ้น หรือย้ายกรงห่างช่องลม เพิ่มวัสดุรองให้ขุดลงไปได้
ช่วงหน้าหนาวภาคเหนือ ภาคอีสาน	อุณหภูมิกลางคืนลดต่ำ	ใช้แผ่นทำความร้อนสำหรับสัตว์เลี้ยงที่มีตัวคุมอุณหภูมิ ใต้กรงครึ่งหนึ่ง
วันเดินทาง	รถจอดกลางแดดร้อนเร็วมาก	ใช้กล่องเดินทางระบายอากาศ ไม่ทิ้งไว้ในรถ

ให้วางเทอร์โมมิเตอร์ดิจิทัลแบบมีค่าความชื้นไว้ระดับพื้นกรง ไม่ใช่บนผนังห้อง เพราะอุณหภูมิตรงที่เม่นอยู่ต่างจากระดับสายตาได้หลายองศา

เรื่องความชื้นมักถูกลืม Merck ระบุว่าเม่นชอบความชื้นต่ำ ต่ำกว่า 40% อากาศในไทยส่วนใหญ่ชื้นกว่านั้นมากโดยเฉพาะหน้าฝน วิธีที่ช่วยได้จริงคือเลี้ยงในห้องแอร์ซึ่งดึงความชื้นออกไปด้วย หรือใช้เครื่องลดความชื้นในห้อง ใช้กรงที่ระบายอากาศดี และเปลี่ยนวัสดุรองส่วนที่ชื้นทุกวัน

กรง พื้น และล้อวิ่ง

Merck ให้เกณฑ์ที่อยู่ไว้ดังนี้

• กรงแยกตัวละหนึ่งกรง พื้นขั้นต่ำ 0.6 x 0.9 เมตร
• ปิดมิดชิด มีฝาจะดีกว่า เพราะเม่นปีนได้และมุดช่องเล็กได้
• ระบายอากาศดี จึงไม่แนะนำตู้ปลากระจก
• ล้อวิ่งแนะนำอย่างยิ่ง พื้นวิ่งต้องเป็นโลหะทึบหรือพลาสติกทึบ เพราะล้อซี่ลวดทำให้ขาติดได้
• แสงสว่างตามรอบวันราว 12 ชั่วโมง เม่นหลบแสงจ้า

กล่องพลาสติกใหญ่แบบเก็บของที่เจาะรูระบายอากาศด้านบน กับกรงพื้นถาดลึกที่มีซี่รอบด้าน เป็นสองแบบที่ใช้กันมาก แบบกรงซี่ระบายอากาศดีกว่าในบ้านไทย แต่ต้องเช็กว่าซี่ถี่พอและไม่มีชั้นลอยที่เม่นปีนแล้วตกได้

ขนาดล้อให้ดูตอนเม่นวิ่ง หลังต้องไม่งอขึ้นมาก ล้อเล็กเกินทำให้วิ่งท่าฝืน และเม่นมักขับถ่ายระหว่างวิ่ง จึงควรเลือกล้อที่ถอดล้างได้ง่าย

วัสดุรองพื้น

Merck แนะนำกระดาษหนังสือพิมพ์รีไซเคิล ขี้กบไม้แอสเพน อาหารอัดเม็ดจากหญ้าอัลฟัลฟา หรือหญ้าแห้ง และให้เลี่ยงวัสดุหยาบ มีฝุ่น หรือแต่งกลิ่น รวมถึงเส้นด้ายหรือเส้นใยหลุดลุ่ยที่พันขาได้ บางมุมควรรองหนาราว 7 ถึง 10 ซม. ให้เม่นขุดซุก

ผ้ารองแบบผืนก็ใช้ได้ถ้าขอบเย็บเรียบไม่มีเส้นด้ายหลุด ต้องซักบ่อยเพราะเก็บกลิ่นฉี่ในอากาศชื้น

ที่หลบควรมีอย่างน้อยหนึ่งจุด เป็นบ้านหลังเล็กหรือถุงผ้าให้มุดเข้าไปนอนกลางวัน วางชามอาหารกับขวดหรือชามน้ำไว้ฝั่งตรงข้ามที่หลบ ชามควรหนักพอที่เม่นดันไม่คว่ำ เพราะเม่นชอบเดินชนและดันของในกรงตอนกลางคืน

จุดวางกรงในบ้าน

เลือกห้องที่อุณหภูมิคงที่ที่สุด ไม่ใช่ห้องที่สะดวกที่สุด ห้องนอนที่เปิดแอร์ทั้งคืนแต่ปิดแอร์ตอนกลางวันทำให้อุณหภูมิแกว่งมากในวันเดียว ส่วนห้องนั่งเล่นใกล้หน้าต่างโดนแดดบ่าย ให้เลี่ยงทั้งสองแบบ วางกรงบนโต๊ะหรือชั้นที่มั่นคง ไม่วางบนพื้นกระเบื้องตรงๆ ที่เย็นกว่าจุดอื่นในห้อง และห่างจากเสียงทีวีหรือลำโพง เพราะเม่นนอนกลางวันและตกใจเสียงดังง่าย

อาหารและการคุมน้ำหนัก

อาหารหลักตาม Merck คืออาหารเม่นสำเร็จรูปหรืออาหารสัตว์กินแมลง ถ้าหาไม่ได้ ใช้อาหารแมวคุณภาพสูงสูตรควบคุมน้ำหนักแทนได้ โดยต้องจำกัดปริมาณเพื่อกันอ้วน และชั่งน้ำหนักทุกสัปดาห์

ส่วนเสริมรายวันตาม Merck

• อาหารเปียกและหรือแมลงที่เลี้ยงด้วยอาหารดีมาก่อนให้ (gut-loaded) เช่น หนอนนก จิ้งหรีด
• ผักผลไม้ผสมเล็กน้อย

ของที่ไม่ควรให้

• เนื้อดิบและไข่ดิบ เพราะเสี่ยงเชื้อซัลโมเนลลา
• นม ทำให้ท้องเสีย
• วิตามินหรือแร่ธาตุเสริม ไม่จำเป็นถ้ากินอาหารสำเร็จรูปที่สมดุลอยู่แล้ว

ตัวอย่างการคุมน้ำหนักด้วยตัวเลข

สมมติว่าเม่นตัวหนึ่งชั่งได้ 380 กรัมในสัปดาห์แรก แล้วสัปดาห์ที่สี่ขึ้นเป็น 420 กรัม โดยที่โตเต็มวัยแล้ว เพิ่มขึ้นราว 10% ในหนึ่งเดือน สัญญาณนี้บอกว่าปริมาณอาหารเกิน ให้ลดอาหารเม็ดลงเล็กน้อย ลดแมลงที่มีไขมันสูงอย่างหนอนนก และเพิ่มเวลาเปิดล้อ แล้วชั่งต่อทุกสัปดาห์

ตัวเลขน้ำหนักในตัวอย่างนี้เป็นตัวเลขสมมติ น้ำหนักที่เหมาะของแต่ละตัวต่างกันตามโครงสร้าง ให้สัตวแพทย์ประเมินรูปร่างและบอกน้ำหนักเป้าหมายตอนตรวจครั้งแรก แล้วใช้เลขนั้นติดตามเอง

วิธีสังเกตด้วยตา เม่นที่อ้วนเกินจะขดตัวเป็นลูกบอลได้ไม่สนิท มีไขมันเป็นก้อนที่รักแร้หรือใต้คาง และวิ่งล้อน้อยลง

จับอย่างไรให้เม่นคุ้นมือ

Merck ระบุว่าการจับทุกวันตั้งแต่อายุ 3 สัปดาห์ช่วยให้เม่นโตมาเชื่อง เม่นที่ซื้อมาหลังจากนั้นก็ฝึกได้ แต่ใช้เวลามากกว่า

ลำดับที่ใช้ได้กับเม่นส่วนใหญ่

1. ล้างมือด้วยสบู่ไม่มีกลิ่นแรง เช็ดให้แห้ง กลิ่นอาหารที่มือทำให้เม่นกัด
2. จับช่วงหัวค่ำที่เม่นเริ่มตื่น อย่าปลุกกลางวัน
3. ช้อนจากด้านล่างด้วยสองมือ ไม่ตะครุบจากด้านบน
4. ถ้าเม่นขดและพองหนาม วางนิ่งบนผ้าบนตัก รอจนคลายตัวเอง
5. ทำวันละ 10 ถึง 20 นาทีทุกวัน ดีกว่าจับนานๆ สัปดาห์ละครั้ง
6. ใช้ผ้าผืนเดิมที่มีกลิ่นของเม่นรองมือในช่วงแรก

เสียงฟ่อและการกระตุกหนามขึ้นเป็นการเตือน ไม่ได้แปลว่าเม่นเกลียดเจ้าของ ให้หยุดรอ แล้วค่อยเริ่มใหม่

เรื่องสุขอนามัยของคน CDC ระบุว่าเม่นอยู่ในกลุ่มสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดเล็กที่บางครั้งมีเชื้อโรคที่ทำให้คนป่วยได้ แม้ตัวสัตว์ดูสะอาดและแข็งแรง เชื้อที่ CDC ระบุถึงมีซัลโมเนลลารวมอยู่ด้วย ให้ล้างมือด้วยสบู่และน้ำไหลหลังจับเม่น จับอาหาร หรือทำความสะอาดกรง และดูแลให้เด็กล้างมือด้วย CDC ระบุว่าเด็กต่ำกว่า 5 ขวบ ผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป และคนภูมิคุ้มกันต่ำ มีโอกาสป่วยรุนแรงกว่า

สุขภาพที่ต้องเฝ้าดู

Merck ระบุปัญหาที่พบในเม่นแคระ ได้แก่ โรคอ้วน โรคมดลูกรวมถึงเนื้องอกมดลูกซึ่งพบได้บ่อยในตัวเมีย ปัญหาฟันอย่างเหงือกอักเสบและฟันหัก และความผิดปกติของผิวหนังกับหนาม เช่น สะเก็ดมาก หนามหลุด ผิวแดง ตกสะเก็ดแข็ง

Merck แนะนำให้ตรวจร่างกายเต็มรูปแบบพร้อมตรวจเลือดค่าพื้นฐานทุก 6 ถึง 12 เดือน เพราะเม่นอายุสั้นและซ่อนอาการ

พาไปหาหมอทันทีถ้า

• ไม่กินอาหารเกินหนึ่งคืน หรือน้ำหนักลดต่อเนื่อง 2 สัปดาห์
• ตัวเมียมีเลือดออกจากช่องคลอด หรือมีเลือดปนในฉี่
• เดินเซ ขาหลังอ่อน ล้มบ่อย
• หายใจมีเสียง มีน้ำมูก
• ท้องเสียหลายวัน หรือมูลสีเขียวผิดปกติพร้อมซึม
• หนามหลุดเป็นหย่อมพร้อมสะเก็ดและเกาตัวมาก
• ตัวเย็นและซึมนิ่งตามกล่องเตือนด้านบน

อย่าใช้ยาหยอดเห็บหมัดของแมวหรือสุนัขกับเม่นเอง ให้สัตวแพทย์เลือกยาและขนาดให้

งานประจำ ทำอะไรเมื่อไร

ความถี่	งาน
ทุกวัน	เช็กอุณหภูมิและความชื้นที่พื้นกรง เปลี่ยนน้ำ ให้อาหารตามปริมาณที่ตั้งไว้ เก็บมูลและวัสดุรองที่เปียก เช็ดล้อ จับวันละ 10 ถึง 20 นาที
ทุกสัปดาห์	ชั่งน้ำหนักและจดไว้ เปลี่ยนวัสดุรองทั้งหมด ล้างล้อและชาม ตรวจเล็บกับหนาม
ทุกเดือน	ตรวจฟันด้วยตา ดูความยาวเล็บ ดูว่าน้ำหนักเปลี่ยนเกิน 5 ถึง 10% หรือไม่
ทุก 6 ถึง 12 เดือน	ตรวจสุขภาพกับสัตวแพทย์ที่รักษาสัตว์เลี้ยงพิเศษ ตามคำแนะนำของ Merck

ก่อนรับเม่นกลับบ้าน เช็กให้ครบ

• มีห้องที่คุมอุณหภูมิได้ 24 ถึง 29 องศาทั้งกลางวันและกลางคืน
• มีเทอร์โมมิเตอร์และเครื่องวัดความชื้นวางระดับพื้นกรง
• กรงพื้นอย่างน้อย 60 x 90 ซม. มีฝา ระบายอากาศดี
• ล้อพื้นทึบ ที่หลบ วัสดุรองที่ไม่มีฝุ่น
• อาหารเม่นหรืออาหารสัตว์กินแมลง เครื่องชั่งดิจิทัล
• รู้ชื่อคลินิกที่รับรักษาเม่นใกล้บ้าน

ถ้ายังลังเลระหว่างเม่นกับสัตว์ตัวเล็กชนิดอื่น ลองเทียบความต้องการเรื่องพื้นที่และเวลาใน สัตว์เลี้ยงแปลก มีอะไรน่าเลี้ยงบ้าง หรือดูแฮมสเตอร์ซึ่งคุมอุณหภูมิง่ายกว่าใน แฮมสเตอร์พันธุ์ไหนน่าเลี้ยง