สรุปสั้นๆ
- ลองซ่อนยาในอาหารเปียกปริมาณน้อยหรือขนมนิ่มก่อน แล้วดูให้แน่ใจว่าน้องไม่คายยาทิ้ง
- ถามสัตวแพทย์ก่อนว่ายานั้นบดหรือผสมอาหารได้หรือไม่ ยาบางชนิดห้ามบด
- การป้อนเม็ดยา ให้เงยหน้าน้องขึ้น วางยาไว้ลึกบนโคนลิ้น ปิดปาก แล้วลูบคอหรือเป่าจมูกเบาๆ จนน้องเลียจมูก
- งานวิจัยในแมวพบว่าการป้อนเม็ดยาแบบแห้งทำให้ยาค้างในหลอดอาหารนานได้ การตามด้วยน้ำหรืออาหารช่วยให้ยาลงเร็วขึ้น
- ถ้าป้อนไม่ได้จริง ให้กลับไปคุยกับสัตวแพทย์เรื่องยารูปแบบอื่น ไม่ควรหยุดยาเอง
ยาเม็ดเดียวที่ต้องให้วันละสองครั้งเป็นเวลาสิบสี่วัน กลายเป็นศึกในบ้านได้เร็วมาก น้องหมาที่เคยกินทุกอย่างเริ่มคายเม็ดยาออกจากก้อนไส้กรอก น้องแมวที่เคยมานอนตักเริ่มหนีเข้าใต้เตียงทันทีที่เห็นเจ้าของถือซองยา ข่าวดีคือวิธีให้ยาที่ได้ผลมีอยู่ไม่กี่แบบ และเรียนรู้ได้
หลักใหญ่มีสามข้อ ให้ยาโดยที่น้องไม่รู้ตัวก่อนถ้าทำได้ ถ้าต้องป้อน ให้ป้อนเร็ว ลึก และจบด้วยของอร่อย และถ้าทำไม่ได้จริงก็กลับไปคุยกับสัตวแพทย์เรื่องรูปแบบยา หน้านี้พูดถึงวิธีให้ยา ไม่ได้พูดถึงขนาดยา ขนาดและความถี่ให้ยึดตามที่สัตวแพทย์สั่งและฉลากเท่านั้น
ก่อนเริ่ม ถามคลินิกสามคำถาม
ถามตอนรับยาเลยจะง่ายที่สุด เพราะคำตอบเปลี่ยนวิธีให้ยาทั้งหมด
- ยานี้ให้พร้อมอาหารได้ไหม หรือต้องให้ตอนท้องว่าง
- ยานี้บด หัก หรือเปิดแคปซูลได้หรือเปล่า
- ถ้าน้องคายหรืออาเจียนหลังกินยา ต้องทำอย่างไร
VCA แนะนำว่าถ้าให้ยาเองแล้วยาก ให้ขอสัตวแพทย์หรือพยาบาลสัตว์สาธิตให้ดู หรือขอให้แนะนำทางเลือกอื่น คลินิกส่วนใหญ่ยินดีสาธิตให้ดูตรงนั้น ซึ่งดีกว่าไปลองเองที่บ้านครั้งแรกโดยไม่มีใครช่วย
ทางแรก ซ่อนยาในอาหาร
VCA แนะนำให้ซ่อนเม็ดยาในอาหารกระป๋องปริมาณน้อย หรือขนมนิ่มที่ห่อเม็ดยาได้ แล้วเฝ้าดูให้แน่ใจว่ากินหมดจริง ไม่ได้คายยาทิ้งไว้ข้างชาม
เทคนิคที่ช่วยให้ได้ผลมากขึ้น
- ใช้อาหารก้อนเล็กพอให้กลืนคำเดียว ถ้าก้อนใหญ่ น้องจะเคี้ยวและเจอยา
- ให้ก้อนเปล่าที่ไม่มียาก่อนหนึ่งก้อน ตามด้วยก้อนที่มียา แล้วตามด้วยก้อนเปล่าอีกก้อนทันที น้องที่รอก้อนต่อไปมักกลืนเร็ว
- หยิบยาด้วยมือที่ไม่ได้จับอาหารอื่น หรือล้างมือก่อน กลิ่นยาที่ติดมือทำให้ก้อนอาหารทุกก้อนมีกลิ่นยา
- เปลี่ยนชนิดอาหารที่ใช้ห่อเป็นระยะ ถ้าน้องเริ่มจับได้
ข้อควรระวังเวลาซ่อนยา
อาหารที่ใช้ห่อต้องปลอดภัยกับสัตว์ ไม่ใส่หัวหอม กระเทียม หรือเครื่องปรุงรส ถ้าน้องมีโรคที่ต้องคุมอาหาร เช่น โรคไต โรคตับอ่อน หรือแพ้อาหาร ให้ถามสัตวแพทย์ว่าใช้อะไรห่อได้ ส่วนการผสมยาในชามอาหารทั้งมื้อไม่ใช่วิธีที่ดีนัก เพราะถ้าน้องกินไม่หมด จะไม่รู้ว่าได้ยาไปเท่าไร
ทางที่สอง ป้อนเม็ดยาเข้าปาก
ถ้าซ่อนไม่ได้ผล การป้อนตรงคือทางที่แน่นอนที่สุด ขั้นตอนตามคำแนะนำของ VCA
| ขั้น | หมา | แมว |
|---|---|---|
| จับตัว | ให้นั่งชิดมุมห้อง หรือให้อีกคนช่วยกอดตัวไว้ | ห่อตัวด้วยผ้าขนหนูให้เหลือแต่หัว |
| เปิดปาก | สอดนิ้วโป้งเข้าหลังฟันเขี้ยว แล้วเงยหน้าขึ้น | จับหัวจากด้านบน เงยหน้าขึ้นจนกรามล่างหย่อนลง |
| วางยา | วางให้ลึกบนโคนลิ้น ตรงกลาง | วางให้ลึกที่สุดบนโคนลิ้น |
| ปิดปาก | กุมปากไว้ เงยหน้าเล็กน้อย | กุมปากไว้เบาๆ |
| กระตุ้นให้กลืน | ลูบคอลงเบาๆ หรือเป่าจมูกเบาๆ | ลูบคอหรือเป่าจมูก รอให้เลียจมูก |
| จบ | ชมและให้ของอร่อยทันที | ชมและให้ขนมทันที |
VCA ระบุว่าการเลียจมูกเป็นสัญญาณว่าน้องกลืนแล้ว ถ้ายังไม่เลียจมูก ให้กุมปากไว้ต่ออีกครู่
จุดที่พลาดบ่อยคือวางยาไว้ปลายลิ้น ซึ่งทำให้น้องดันยาออกได้ง่าย อีกจุดคือป้อนลังเล เปิดปากค้างนานจนน้องดิ้น การป้อนที่ดีคือเตรียมยาไว้ในมือพร้อม เปิดปาก วาง ปิด จบในไม่กี่วินาที
ทำไมต้องตามด้วยน้ำหรืออาหารเสมอ
เรื่องนี้สำคัญกับแมวเป็นพิเศษ งานวิจัยในวารสาร Journal of Feline Medicine and Surgery ปี 2010 ศึกษาแมวสุขภาพดีแปดตัว พบว่าการป้อนเม็ดยาแบบแห้งโดยไม่ตามด้วยอะไร ทำให้ยาค้างอยู่ในหลอดอาหารนานถึงประมาณสิบเอ็ดนาทีในแมวสูงสุดครึ่งหนึ่งของกลุ่ม ขณะที่การตามด้วยน้ำช่วยให้ยาผ่านหลอดอาหารเร็วขึ้น งานเดียวกันยังกล่าวถึงรายงานว่ายาบางชนิด เช่น ด็อกซีไซคลินและคลินดามัยซิน เคยทำให้หลอดอาหารอักเสบหรือตีบในแมว เมื่อยาค้างในหลอดอาหาร
ข้อสรุปที่ใช้ได้จริงคือ หลังป้อนเม็ดยาแมว ให้ตามด้วยน้ำเล็กน้อยด้วยไซริงจ์ หรือให้อาหารเปียกคำเล็กทันที งานวิจัยนี้พบว่าขนมสำหรับห่อเม็ดยาก็ช่วยให้ยาลงได้ดีเช่นกัน VCA ยังแนะนำให้เคลือบเม็ดยาด้วยน้ำเกรวีที่ไม่มันเล็กน้อยเพื่อให้ลื่นขึ้น
ยาน้ำ ยาป้ายตา และยาหยอดหู
ยาที่ไม่ใช่เม็ดก็มีเทคนิคของตัวเอง
ยาน้ำ
ใช้ไซริงจ์หรือหลอดหยดที่ได้มาพร้อมยา ไม่ใช้ช้อนในครัวตวง เพราะปริมาณไม่ตรง สอดปลายไซริงจ์ทางมุมปาก ระหว่างแก้มกับฟันกราม แล้วกดช้าๆ ให้น้องกลืนทัน หลีกเลี่ยงการเงยหน้าสูงมาก เพราะยาไหลลงหลอดลมได้
ยาหยอดตาและป้ายตา
ให้น้องนั่งหันหลังชิดตัวเรา จับคางเงยขึ้น ใช้นิ้วดึงเปลือกตาล่างลงเบาๆ แล้วหยดหรือป้ายยาโดยให้ปลายหลอดไม่แตะตา การหยดจากด้านหลังศีรษะทำให้น้องไม่เห็นหลอดยาพุ่งเข้าหา จึงสะดุ้งน้อยกว่า
ยาหยอดหู
พับใบหูขึ้น หยดยาลงช่องหูตามจำนวนที่สั่ง แล้วนวดโคนหูเบาๆ ให้ยากระจาย น้องจะสะบัดหัว ให้เตรียมผ้าไว้ ถ้าหูมีกลิ่นหรือเจ็บจนแตะไม่ได้ ควรให้สัตวแพทย์ดูก่อน เพราะยาหยอดหูบางชนิดไม่ควรใช้ถ้าแก้วหูทะลุ ข้อมูลเรื่องหูอักเสบในหมาอยู่ใน หมาหูอักเสบ
เวลาและสถานที่ให้ยา ช่วยได้มากกว่าที่คิด
VCA แนะนำว่าไม่ควรรบกวนตอนที่น้องกำลังกินอาหาร แต่งขน หรือใช้กระบะทราย เพราะน้องจะเชื่อมโยงกิจกรรมนั้นกับประสบการณ์ไม่ดี ผมแนะนำเพิ่มอีกข้อ คืออย่าเรียกน้องมาให้ยาด้วยคำเดียวกับที่ใช้เรียกกินข้าวหรือเล่น ให้เข้าไปหาน้องเองแทน
ตารางให้ยาที่จัดการได้ง่าย
| ช่วงเวลา | ตัวอย่างการจัด |
|---|---|
| เช้า | ให้ยาก่อนอาหารเช้าไม่กี่นาที แล้วตามด้วยอาหารเป็นรางวัล (ถ้ายาให้พร้อมอาหารได้) |
| เย็น | ให้ยาในเวลาเดิมทุกวัน ตั้งเตือนในมือถือ |
| ทุกครั้ง | จดในปฏิทินว่าให้แล้ว ป้องกันคนในบ้านให้ซ้ำ |
| วันสุดท้าย | ให้จนครบตามที่สั่ง แม้อาการจะดีขึ้นแล้ว |
บ้านที่มีหลายคนช่วยดูแล การจดว่าให้ยาแล้วสำคัญมาก เพราะการให้ซ้ำโดยไม่รู้ตัวเกิดขึ้นง่าย และยาบางชนิดเป็นอันตรายถ้าได้เกิน
เมื่อป้อนไม่ได้จริง ถึงเวลาคุยกับหมอ
บางตัวกัด บางตัวดิ้นจนเสี่ยงบาดเจ็บทั้งคนและสัตว์ การฝืนทุกวันทำให้ความสัมพันธ์แย่ลง และเพิ่มโอกาสที่ยาจะไม่ถึงท้องจริง ทางเลือกที่ถามสัตวแพทย์ได้
- ยารูปแบบอื่นของตัวยาเดียวกัน เช่น ยาน้ำ หรือยาเม็ดรสที่สัตว์ชอบ
- ร้านยาที่ปรุงยาเฉพาะรายให้มีรสชาติหรือรูปแบบที่ง่ายขึ้น ถ้ามีในพื้นที่
- ยาฉีดที่ออกฤทธิ์นาน สำหรับบางโรค
- ยาหยดหลังคอ สำหรับยาถ่ายพยาธิหรือยากันเห็บหมัดบางชนิด
- นัดมาให้ยาที่คลินิก ถ้าจำนวนครั้งไม่มาก
สิ่งที่ไม่ควรทำคือหยุดยาเองเพราะให้ไม่ได้ โดยเฉพาะยาปฏิชีวนะ ยาโรคหัวใจ หรือยาลดชัก ถ้าป้อนไม่ได้แล้ว ให้โทรบอกคลินิกในวันนั้นเลย ยากันเห็บหมัดแบบหยดหลังคอเป็นตัวอย่างหนึ่งของการเลี่ยงยาเม็ด รายละเอียดอยู่ใน ยาหยดกันเห็บหมัด และสำหรับยาถ่ายพยาธิในหมา ดูได้ใน ถ่ายพยาธิหมา
บ้านที่มีสัตว์หลายตัว
การให้ยาตัวหนึ่งในบ้านที่มีหลายตัวมีความเสี่ยงที่บ้านเลี้ยงตัวเดียวไม่มี คือยาไปผิดตัว หรือตัวที่ไม่ได้ป่วยแย่งอาหารที่ซ่อนยาไปกิน
- แยกตัวที่ต้องกินยาไปอีกห้องตอนให้ยา และอยู่ดูจนกลืนหมด
- อย่าวางอาหารที่ซ่อนยาไว้ในชามแล้วเดินออกไป
- ถ้าหลายตัวต้องกินยาคนละชนิด เก็บยาของแต่ละตัวในกล่องแยกที่เขียนชื่อชัด
- ยาเม็ดที่ตกพื้นให้เก็บทันที หมาบางตัวเก็บกินทุกอย่างที่หล่นลงมา
สมมติว่าบ้านหนึ่งมีแมวสองตัว ตัวหนึ่งต้องกินยาวันละสองครั้ง ถ้าวางอาหารเปียกผสมยาไว้แล้วอีกตัวมากินแทน ตัวที่ป่วยจะไม่ได้ยา ส่วนตัวที่ไม่ป่วยได้ยาที่ไม่จำเป็น ทางที่ง่ายที่สุดคือป้อนในห้องที่ปิดประตูได้ แล้วค่อยให้อาหารมื้อปกติพร้อมกันทีหลัง
ฝึกล่วงหน้า ก่อนวันที่ต้องให้ยาจริง
น้องที่เคยถูกจับปาก จับหู และได้รางวัลบ่อยๆ ตั้งแต่ยังไม่ป่วย มักให้ยาง่ายกว่ามาก วิธีที่ใช้คือฝึกสั้นๆ วันละครั้ง
- แตะปาก เปิดปากเบาๆ หนึ่งวินาที แล้วให้ขนม
- เมื่อชินแล้ว ค่อยเพิ่มเป็นสองถึงสามวินาที
- ลองวางขนมเม็ดเล็กไว้บนโคนลิ้นแทนเม็ดยา
- ฝึกห่อตัวแมวด้วยผ้าขนหนูสั้นๆ แล้วปล่อยพร้อมขนม
สิ่งที่ได้คือเมื่อถึงวันที่ป่วยจริง การป้อนยากลายเป็นกิจกรรมที่น้องรู้จักแล้ว ไม่ใช่เรื่องใหม่ที่น่ากลัวในวันที่ร่างกายก็ไม่สบายอยู่แล้ว ถ้าน้องแมวป่วยจนไม่ยอมกินทั้งยาและอาหาร เรื่องนั้นเร่งด่วนกว่าการหาวิธีป้อนยา อ่านต่อได้ใน แมวไม่กินอาหาร
สังเกตอาการ เมื่อให้ยาครบหรือระหว่างคอร์ส
- อาการหลักดีขึ้น ทรงตัว หรือแย่ลง เทียบกับวันแรก
- กินอาหารและน้ำได้ตามปกติไหม
- อาเจียนหรือถ่ายเหลวหลังกินยาหรือไม่
- มีผื่น หน้าบวม หรือคันผิดปกติหรือไม่
- ซึมหรือกระสับกระส่ายต่างจากเดิม
จดสิ่งที่เห็นไว้สั้นๆ แล้วนำไปบอกสัตวแพทย์ตอนนัดติดตามอาการ ข้อมูลจากบ้านช่วยให้หมอปรับการรักษาได้ตรงขึ้น
คำถามที่พบบ่อย
น้องคายยาออกมาแล้ว ต้องให้ใหม่ไหม
ถ้าเม็ดยายังสมบูรณ์และเพิ่งคายออกมาทันที ส่วนใหญ่ให้ใหม่ได้ แต่ถ้าไม่แน่ใจว่ากลืนไปบางส่วนแล้ว หรือน้องอาเจียนหลังกินยา ให้โทรถามคลินิกก่อน การให้ซ้ำโดยเดาอาจทำให้ได้ยาเกิน
บดยาผสมน้ำหวานหรือนมได้ไหม
อย่าบดยาเองจนกว่าสัตวแพทย์จะยืนยันว่าทำได้ ยาบางชนิดเคลือบไว้เพื่อให้ออกฤทธิ์ช้าหรือป้องกันกระเพาะ บางชนิดขมจนน้องไม่ยอมกินอาหารนั้นอีก ส่วนนมไม่เหมาะกับแมวโตหลายตัวที่ย่อยแล็กโทสได้ไม่ดี
ลืมให้ยาไปหนึ่งมื้อ ทำอย่างไร
ห้ามให้ยาสองมื้อรวมกันโดยไม่ได้ถาม ยาแต่ละชนิดมีวิธีจัดการต่างกัน ให้โทรถามคลินิกที่สั่งยา แล้วตั้งเตือนในมือถือสำหรับมื้อต่อไป
ยาน้ำป้อนอย่างไรไม่ให้สำลัก
ใช้ไซริงจ์ที่ได้จากคลินิก สอดเข้าทางมุมปากด้านข้าง ระหว่างแก้มกับฟัน ไม่เงยหน้าขึ้นสูง แล้วค่อยๆ กดทีละน้อยให้น้องกลืนทัน ห้ามฉีดพุ่งเข้าคอ
แหล่งอ้างอิง
- Tips and tricks to give your pet a pill | VCA Animal Hospitals
- A comparative study evaluating the esophageal transit time of eight healthy cats when pilled with the FlavoRx pill glide versus pill delivery treats | Journal of Feline Medicine and Surgery (PMC)
