โรคพาร์โวไวรัสในสุนัข คืออะไร ทำไมลูกหมาถ่ายเป็นเลือดต้องรีบ

ลูกหมาอายุสองถึงสามเดือนที่เพิ่งรับมา เมื่อวานยังวิ่งเล่น วันนี้นอนซม ไม่แตะข้าว อาเจียนสองสามรอบ แล้วตกเย็นถ่ายเหลวมีกลิ่นคาวและเป็นเลือด ภาพนี้คือสิ่งที่เจ้าของหลายบ้านเจอเมื่อพาร์โวไวรัสเข้าบ้าน โรคพาร์โวไวรัสในสุนัข (canine parvovirus) คือการติดเชื้อไวรัสที่ทำลายเยื่อบุลำไส้เล็กและไขกระดูก ทำให้ทั้งท้องเสียรุนแรงและภูมิคุ้มกันตกพร้อมกัน ลูกหมาที่ยังฉีดวัคซีนไม่ครบและมีอาการแบบนี้ต้องไปโรงพยาบาลสัตว์ภายในวันนั้น ไม่ควรรอดูอาการข้ามคืน

ไวรัสตัวนี้ทำอะไรกับลำไส้และไขกระดูก

ตำราเมอร์คสำหรับสัตวแพทย์อธิบายว่าพาร์โวเป็นไวรัสดีเอ็นเอสายเดี่ยวที่ไม่มีเปลือกหุ้ม และเชื่อกันว่าวิวัฒน์มาจากไวรัสไข้หัดแมว ไวรัสชอบเซลล์ที่แบ่งตัวเร็ว จึงพุ่งเป้าไปสามที่

อวัยวะที่ถูกทำลาย	ผลที่เจ้าของเห็น
เยื่อบุผนังลำไส้เล็ก (ส่วนที่สร้างเซลล์ใหม่)	ถ่ายเหลว ถ่ายเป็นเลือด ดูดซึมน้ำและอาหารไม่ได้ ขาดน้ำเร็ว
ต่อมน้ำเหลืองและเนื้อเยื่อภูมิคุ้มกัน	ภูมิตก ติดเชื้อแทรกง่าย
ไขกระดูก	เม็ดเลือดขาวต่ำ ทำให้แบคทีเรียในลำไส้หลุดเข้ากระแสเลือดได้

ประเด็นที่ทำให้โรคนี้อันตรายคือสองข้อแรกเกิดพร้อมกัน ผนังลำไส้ที่พังเปิดทางให้แบคทีเรียในลำไส้เข้าสู่กระแสเลือด ขณะที่เม็ดเลือดขาวซึ่งควรจะสู้กับแบคทีเรียก็ลดลง ลูกหมาที่อาการหนักจึงเข้าสู่ภาวะช็อกจากการติดเชื้อได้ ตำราเมอร์คระบุสัญญาณช็อกไว้ว่า ทรุดลงนอน เหงือกซีด เส้นเลือดฝอยเติมกลับช้า ชีพจรเบา หัวใจเต้นเร็ว และตัวเย็นลง

ในลูกสุนัขที่ติดเชื้อตั้งแต่ในท้องแม่หรือช่วงอายุน้อยมาก ไวรัสยังทำให้กล้ามเนื้อหัวใจอักเสบได้ แต่เมอร์คบอกว่าพบไม่บ่อย เพราะแม่สุนัขส่วนใหญ่มีภูมิจากวัคซีนหรือเคยสัมผัสเชื้อมาแล้ว

ติดมาจากไหน ทั้งที่ลูกหมาไม่เคยออกนอกบ้าน

ตำราเมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ระบุว่าไวรัสแพร่ทางการสัมผัสสุนัขป่วยหรืออุจจาระโดยตรง และทางอ้อมผ่านสิ่งของที่เปื้อนอุจจาระ ซึ่งในชีวิตจริงก็คือรองเท้าของคนในบ้าน ล้อรถเข็น กรง ชามข้าว และมือของคนที่ไปจับสุนัขตัวอื่นมา สุนัขที่ติดเชื้อปล่อยไวรัสออกทางอุจจาระภายใน 4 ถึง 5 วันหลังรับเชื้อ ซึ่งมักเป็นช่วงที่ยังไม่มีอาการ และยังปล่อยต่อไปตลอดช่วงป่วยกับอีกราว 10 วันหลังหาย

ไวรัสที่ไม่มีเปลือกหุ้มทนต่อน้ำยาทำความสะอาดทั่วไป ทนความร้อนและกรดด่าง เมอร์คให้ตัวเลขว่าในบ้านที่อุณหภูมิห้องอยู่ได้อย่างน้อย 2 เดือน ส่วนกลางแจ้งที่ไม่โดนแดดและไม่แห้ง อยู่ได้เป็นเดือนจนถึงหลายปี สนามหญ้าหน้าคลินิก ลานจอดรถของร้านสัตว์เลี้ยง หรือจุดที่สุนัขจรมาถ่ายเป็นประจำจึงเป็นจุดเสี่ยงสำหรับลูกหมาที่ยังฉีดวัคซีนไม่ครบ

ลูกหมาแบบไหนเสี่ยงที่สุด

เมอร์คระบุกลุ่มเสี่ยงไว้ชัดว่าเป็นสุนัขอายุ 6 สัปดาห์ถึง 6 เดือน ที่ยังไม่ได้วัคซีนหรือได้ไม่ครบชุด ลูกสุนัขที่ได้กินนมน้ำเหลืองจากแม่ที่มีภูมิจะได้รับการปกป้องในช่วงสัปดาห์แรกๆ แล้วภูมิจากแม่ก็ค่อยๆ ลดลง ช่องว่างระหว่างภูมิแม่หมดกับวัคซีนเริ่มได้ผลคือช่วงที่ลูกหมาเปราะบางที่สุด

ปัจจัยที่ทำให้ป่วยหนักกว่าเดิมตามตำรา

• ความเครียดจากการหย่านม การย้ายบ้าน การอยู่รวมกันแออัด
• ขาดอาหารหรือผอม
• มีพยาธิในลำไส้อยู่ด้วย
• ติดเชื้ออื่นในลำไส้ร่วม เช่น ซาลโมเนลลา จิอาร์เดีย หรือโคโรนาไวรัสของสุนัข

สายพันธุ์ที่เมอร์คฉบับเจ้าของสัตว์ระบุว่าเสี่ยงสูงกว่า ได้แก่ ร็อตไวเลอร์ อเมริกันพิทบูลเทอร์เรีย โดเบอร์แมน อิงลิชสปริงเกอร์สแปเนียล และเยอรมันเชพเพิร์ด แต่ทุกสายพันธุ์ติดได้ ในสุนัขที่อายุเกิน 6 เดือน ตัวผู้ที่ไม่ได้ทำหมันมีแนวโน้มป่วยมากกว่าตัวเมียที่ไม่ได้ทำหมัน

ถ้าเพิ่งรับลูกหมาจากฟาร์ม ตลาดนัด หรือบ้านที่เลี้ยงหลายตัว ให้นับว่าลูกหมาอยู่ในกลุ่มเสี่ยงไว้ก่อน จนกว่าจะได้วัคซีนครบ และอ่านเรื่องการเตรียมตัวช่วงแรกเพิ่มที่ ดูแลลูกหมาแรกเกิด ได้

ไทม์ไลน์ตั้งแต่รับเชื้อจนถ่ายเป็นเลือด

เจ้าของมักถามว่าลูกหมาติดมาจากที่ไหน คำตอบอยู่ที่การย้อนนับวัน เมอร์คระบุว่าอาการมักเริ่ม 5 ถึง 7 วันหลังติดเชื้อ แต่เป็นได้ตั้งแต่วันที่ 2 ถึงวันที่ 14

ช่วงเวลา	สิ่งที่เกิดขึ้น	สิ่งที่เจ้าของทำได้
วันที่ 0	ลูกหมารับเชื้อทางปากหรือจมูก	ย้อนดูว่าสัปดาห์ก่อนไปที่ไหน มีใครมาเยี่ยม
วันที่ 4 ถึง 5	เริ่มปล่อยไวรัสทางอุจจาระ ทั้งที่ยังดูปกติ	แยกจากลูกหมาตัวอื่นถ้าเริ่มสงสัย
วันที่ 5 ถึง 7 (ช่วงกว้าง 2 ถึง 14)	ซึม ไม่กิน มีไข้	โทรหาคลินิก นัดตรวจวันนั้น
ภายใน 24 ถึง 48 ชั่วโมงถัดมา	อาเจียน ถ่ายเหลว มักเป็นเลือด	ไปโรงพยาบาลทันที
ประมาณวันที่ 3 ถึง 4 ของอาการ	ช่วงวิกฤต ถ้าผ่านได้ส่วนใหญ่หายภายในราว 1 สัปดาห์	ทำตามแผนรักษาของหมอ
ราว 10 วันหลังหาย	ยังปล่อยเชื้อทางอุจจาระ	ยังไม่พาไปเจอสุนัขอื่น

ราวหนึ่งในสี่ของสุนัขป่วยไม่ได้ถ่ายเป็นเลือดตามตำรา ถ่ายเหลวธรรมดาก็ยังเป็นพาร์โวได้ เจ้าของจึงไม่ควรใช้สีอุจจาระเป็นตัวตัดสินว่าไม่ใช่ อาการท้องเสียแบบอื่นของสุนัขเปรียบเทียบได้ใน หมาอาเจียน ท้องเสีย และถ้าเห็นเลือดในอุจจาระของสุนัขโตที่ฉีดวัคซีนครบ ลองดู หมาถ่ายเป็นเลือด ซึ่งไล่สาเหตุอื่นไว้

ชุดตรวจจากอุจจาระที่คลินิก บอกอะไรได้และพลาดตรงไหน

คลินิกส่วนใหญ่ใช้ชุดตรวจแอนติเจนจากอุจจาระแบบ ELISA ซึ่งรู้ผลในไม่กี่นาที ตำราเมอร์คระบุว่าชุดตรวจเชิงพาณิชย์มีความไวและความจำเพาะในระดับดีถึงดีมาก และใช้ได้กับสายพันธุ์ใหม่อย่าง CPV-2c ด้วย หมอจะตรวจทุกตัวที่มีอาการเข้าข่ายทันที เพื่อจัดให้อยู่ห้องแยก

ผลตรวจไม่ได้ถูกเสมอ เจ้าของควรรู้สองกรณีนี้

1. ผลลบปลอม เกิดได้ช่วงต้นโรคก่อนเชื้อออกมามาก หรือเมื่อถ่ายเหลวปริมาณมากจนเชื้อเจือจาง และช่วงหลังวันที่ 10 ถึง 12 ของการติดเชื้อ (ราว 3 ถึง 4 วันหลังเริ่มมีอาการ) ที่ปริมาณไวรัสในอุจจาระลดลงเร็ว
2. ผลบวกปลอม เกิดได้ภายใน 4 ถึง 10 วันหลังฉีดวัคซีนพาร์โวชนิดเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์

ข้อมูลที่ควรเตรียมบอกหมอจึงมีมากกว่าอาการ

• วันที่ฉีดวัคซีนเข็มล่าสุด และยี่ห้อหรือสติกเกอร์บนสมุดวัคซีน
• วันที่เริ่มซึม เริ่มอาเจียน เริ่มถ่ายเหลว
• จำนวนครั้งที่อาเจียนและถ่ายใน 24 ชั่วโมง
• ที่ที่ไปมาในสองสัปดาห์ก่อน และสุนัขตัวอื่นในบ้าน

ถ้าอาการเข้าข่ายแต่ชุดตรวจเป็นลบ หมอส่งตรวจ PCR เพิ่มได้ ผลเลือดที่เม็ดเลือดขาวต่ำก็ช่วยสนับสนุนการวินิจฉัย

นอนโรงพยาบาลกับรักษาแบบผู้ป่วยนอก

ไม่มียาฆ่าพาร์โวไวรัสโดยตรง การรักษาหลักคือพยุงร่างกายให้ผ่านช่วงที่ลำไส้และภูมิคุ้มกันพัง จนร่างกายสร้างภูมิมาจัดการไวรัสเอง ตำราเมอร์คให้ตัวเลขที่ช่วยเจ้าของตัดสินใจได้

ทางเลือก	สิ่งที่ทำ	ตัวเลขจากตำรา
นอนโรงพยาบาลแบบเข้มข้น	น้ำเกลือทางหลอดเลือด ยาแก้อาเจียน ยาปฏิชีวนะ เฝ้าระดับน้ำตาลและโพแทสเซียม ให้อาหารทางสายเมื่อไม่กิน	อัตรารอดสูงกว่า 90 เปอร์เซ็นต์
ผู้ป่วยนอก (ไปกลับ)	น้ำเกลือใต้ผิวหนัง เกลือแร่และอาหารทางปาก ยาฉีดแก้อาเจียนและยาปฏิชีวนะ	สำเร็จราว 80 เปอร์เซ็นต์ในรายงานที่ตำราอ้าง
ภาพรวมเมื่อได้รับการดูแลเหมาะสม	ตามความรุนแรงของแต่ละตัว	รอดราว 70 ถึง 90 เปอร์เซ็นต์ (ฉบับเจ้าของสัตว์ระบุ 68 ถึง 92)

ทางเลือกแบบผู้ป่วยนอกมีไว้สำหรับบ้านที่ค่าใช้จ่ายนอนโรงพยาบาลเกินกำลัง ไม่ใช่ทางลัดสำหรับลูกหมาที่อาการหนัก ลูกหมาที่ช็อก น้ำตาลต่ำ หรืออาเจียนจนกินน้ำไม่ได้ต้องอยู่ในความดูแลของหมอตลอด ถ้าค่าใช้จ่ายเป็นเรื่องใหญ่ ให้บอกหมอตรงๆ ตั้งแต่วันแรก หมอจะช่วยวางแผนว่าทำอะไรได้บ้างในงบที่มี

ตำราเมอร์คยังกล่าวถึงยาแอนติบอดีชนิดโมโนโคลนอลต่อพาร์โว ซึ่งได้รับอนุมัติแบบมีเงื่อนไขในต่างประเทศ ผลการทดลองในห้องปฏิบัติการดูดี แต่ยังต้องรอข้อมูลในสุนัขป่วยจริง ส่วนในไทยมีหรือไม่ ราคาเท่าไร ต้องถามโรงพยาบาลที่รักษาอยู่ เจ้าของไม่ควรซื้อยาแก้ท้องเสียหรือยาของคนมาให้เอง ตำราระบุชัดว่าไม่แนะนำยาหยุดถ่าย เพราะการกักของเสียไว้ในลำไส้ที่เสียหายเพิ่มโอกาสแบคทีเรียเข้ากระแสเลือด

ผ่านช่วงไหนแล้วถึงเบาใจได้

เมอร์คระบุว่าลูกหมาส่วนใหญ่ที่ผ่าน 3 ถึง 4 วันแรกของการป่วยไปได้ มักหายเต็มที่ภายในราว 1 สัปดาห์ และสุนัขที่หายจะมีภูมิระยะยาว ภาวะแทรกซ้อนที่หมอเฝ้าระวังมีทั้งลำไส้กลืนกัน ลิ่มเลือด ติดเชื้อในกระแสเลือด และการติดเชื้อที่สายน้ำเกลือ เจ้าของที่ไปเยี่ยมจึงควรถามหมอทุกวันว่า วันนี้ยังอาเจียนไหม เริ่มกินเองหรือยัง และค่าเม็ดเลือดขาวขยับขึ้นหรือไม่

กินอาหารได้เมื่อไร หลังกลับบ้าน

ความเชื่อเดิมคือให้งดน้ำงดอาหารจนหยุดอาเจียน ตำราเมอร์คระบุว่าข้อมูลใหม่กลับพบว่าการเริ่มให้อาหารเร็วสัมพันธ์กับอาการดีขึ้นเร็วกว่า น้ำหนักขึ้น และผนังลำไส้ฟื้นตัวดีกว่า หมอจึงอาจใส่สายให้อาหารทางจมูกในลูกหมาที่ไม่ยอมกิน

เมื่อกลับมาอยู่บ้าน ลำดับที่ฉบับเจ้าของสัตว์แนะนำคือ

1. หยุดอาเจียนแล้ว 12 ถึง 24 ชั่วโมง จึงเริ่มให้น้ำทีละน้อย
2. ให้อาหารอ่อนย่อยง่าย ไขมันต่ำ ทีละน้อยแต่บ่อยครั้ง เช่น อาหารสูตรที่หมอสั่ง หรือไก่ต้มกับข้าวตามที่หมอเห็นชอบ
3. ถ้ากินแล้วอาเจียนหรือถ่ายเหลวกลับมา โทรหาหมอก่อนให้มื้อต่อไป
4. ให้อาหารอ่อนต่อราว 1 ถึง 2 สัปดาห์ แล้วค่อยเปลี่ยนกลับเป็นอาหารลูกสุนัขปกติแบบผสมทีละน้อย

ช่วงเปลี่ยนกลับเป็นอาหารเม็ดใช้หลักเดียวกับ การเปลี่ยนอาหารหมา คือเพิ่มสัดส่วนอาหารใหม่ทีละขั้นหลายวัน ไม่เปลี่ยนในมื้อเดียว

ล้างบ้านหลังมีหมาป่วย ทำอย่างไรให้ได้ผล

น้ำยาถูพื้นทั่วไปฆ่าพาร์โวไม่ได้ ตำราเมอร์คระบุว่าน้ำยากลุ่มควอเทอร์นารีแอมโมเนียมเชื่อถือไม่ได้สำหรับไวรัสนี้ สิ่งที่ใช้ได้คือน้ำยาฟอกขาว (โซเดียมไฮโปคลอไรต์ความเข้มข้นราว 5 เปอร์เซ็นต์) เจือจางราว 1 ส่วนต่อน้ำ 30 ถึง 32 ส่วน หรือน้ำยาฆ่าเชื้อกลุ่มเปอร์ออกซิเจนและไฮโดรเจนเปอร์ออกไซด์ชนิดเร่งปฏิกิริยาที่ระบุบนฉลากว่าใช้กับพาร์โวได้

ขั้นตอนที่ตำราเน้น

1. ใส่ถุงมือ เก็บอุจจาระ อาเจียน และคราบสกปรกออกให้หมดก่อน น้ำยาฟอกขาวเสื่อมฤทธิ์เมื่อเจอสารอินทรีย์
2. ล้างพื้นผิวด้วยน้ำและผงซักฟอกจนสะอาด
3. ราดหรือเช็ดน้ำยาฟอกขาวเจือจางให้ทั่ว แล้วทิ้งไว้ตามเวลาบนฉลากน้ำยา
4. ปล่อยให้แห้ง ตำรากำหนดว่ากรงและอุปกรณ์ในคลินิกต้องทำความสะอาด ฆ่าเชื้อ และปล่อยแห้งสองรอบก่อนใช้ใหม่ บ้านก็ใช้หลักเดียวกันได้
5. ทำอ่างจุ่มรองเท้าด้วยน้ำยาเดียวกันไว้หน้าห้องที่สุนัขป่วยอยู่
6. ผ้า ที่นอน หรือของเล่นผ้าที่ฆ่าเชื้อไม่ได้ ให้ทิ้ง

ตัวอย่างการผสม ถังน้ำ 3 ลิตร ใช้น้ำยาฟอกขาวราว 100 มิลลิลิตร ซึ่งใกล้เคียงสัดส่วน 1 ต่อ 30 น้ำยาฟอกขาวกัดผ้าสีและโลหะ ใช้ในที่อากาศถ่ายเท และห้ามผสมกับน้ำยาอื่น

พื้นดิน สนามหญ้า และกระถางต้นไม้ฆ่าเชื้อให้หมดไม่ได้ ตำราบอกว่าการเก็บอุจจาระออกคือสิ่งที่ทำได้ดีที่สุด และการฉีดน้ำยาลงพื้นกลางแจ้งได้ผลน้อยกว่าพื้นในบ้านที่สะอาดแล้ว ลูกหมาตัวใหม่ที่ยังฉีดวัคซีนไม่ครบจึงไม่ควรลงไปเดินในจุดนั้น

วัคซีนสามเข็มแรกและเข็มกระตุ้น

วัคซีนคือสิ่งที่ป้องกันได้จริง ตารางที่ตำราเมอร์คแนะนำสำหรับวัคซีนชนิดเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์คือ

อายุลูกหมา	สิ่งที่ทำ
6 ถึง 8 สัปดาห์	วัคซีนเข็มแรก (มักอยู่ในวัคซีนรวม)
10 ถึง 12 สัปดาห์	เข็มที่สอง
14 ถึง 16 สัปดาห์	เข็มที่สาม
1 ปีหลังชุดแรก	เข็มกระตุ้น
หลังจากนั้น	ทุก 3 ปี หรือตามที่หมอกำหนดจากความเสี่ยงของพื้นที่

ภูมิจากแม่ที่ยังเหลืออยู่ทำให้วัคซีนเข็มต้นๆ ไม่ได้ผลเต็มที่ นี่คือเหตุผลที่ต้องฉีดหลายเข็มจนพ้นอายุ 16 สัปดาห์ ลูกหมาที่ได้เข็มแรกแล้วยังไม่ถือว่าปลอดภัย ระหว่างนี้ฉบับเจ้าของสัตว์แนะนำให้แยกลูกหมาจากสุนัขโตที่เพิ่งกลับจากงานประกวดหรือที่ชุมนุมสุนัข ตารางวัคซีนตัวเต็มทั้งโรคอื่นและค่าใช้จ่ายอ่านต่อได้ที่ ตารางวัคซีนหมา

คืนนี้ลูกหมาซึมและอาเจียน ต้องตัดสินใจอย่างไร

ไปโรงพยาบาลสัตว์ที่เปิด 24 ชั่วโมงทันที ถ้ามีข้อใดข้อหนึ่ง

• ลูกหมาอายุน้อยกว่า 6 เดือน ยังฉีดวัคซีนไม่ครบ และอาเจียนมากกว่าหนึ่งครั้ง
• ถ่ายเป็นเลือด หรือถ่ายเหลวกลิ่นคาวแรง
• ไม่กินอะไรเลยเกินครึ่งวัน หรือกินน้ำแล้วอาเจียนออก
• เหงือกซีด ตัวเย็น นอนไม่ลุก
• ร้องเวลาจับท้อง หรือท้องป่องแข็ง
• มีลูกหมาตัวอื่นในครอกหรือในบ้านป่วยด้วยอาการคล้ายกัน

ระหว่างเดินทาง ให้โทรแจ้งคลินิกล่วงหน้าว่าสงสัยพาร์โว เพื่อให้เตรียมห้องแยก ใส่ลูกหมาในกระเป๋าที่ล้างได้ ปูแผ่นซับ และเก็บอุจจาระใส่ถุงไปด้วยถ้าทำได้ ส่วนสุนัขตัวอื่นในบ้าน ให้ถามหมอเรื่องประวัติวัคซีนของแต่ละตัวในวันเดียวกัน